Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ರಸವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ನಿದಾನೇ ಜ್ಞಾತಹೇತ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿತಯಾ ದೋಷಭೇಷಜಾದಿವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಮಪೇಕ್ಷಿತಂ ಭವತಿ, ಅತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದೋಷಭೇಷಜಾದಿವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪಕಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನಂ ಬ್ರೂತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ಚ ದೋಷಭೇಷಜಯೋಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತದ್ವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪಕಂ ರಸವಿಮಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ಬ್ರೂತೇ| ಇಮಂ ಚ ಸ್ಥಾನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸ್ವಯಮೇವ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ವಿಶೇಷೇಣ ಮೀಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ದೋಷಭೇಷಜಾದ್ಯನೇನೇತಿ ವಿಮಾನಂ, ದೋಷಭೇಷಜಾದೀನಾಂ ಪ್ರಭಾವಾದಿವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಮ್ಭೂತಂ ವಿಮಾನಮಭಿಧೇಯತಯಾ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಠತಿ ತದ್ವಿಮಾನಸ್ಥಾನಮ್| ರಸವಿಮಾನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ರಸವಿಮಾನಮ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಇಹ ಖಲು ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಿಮಿತ್ತಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೋಪಶಯಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿಧಿವಿಕಲ್ಪ ಬಲಕಾಲವಿಶೇಷಾನನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾನನ್ತರಂ ದೋಷಭೇಷಜದೇಶಕಾಲಬಲಶರೀರಸಾರಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿವಯಸಾಂ ಮಾನಮವಹಿತಮನಸಾ ಯಥಾವಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಭವತಿ ಭಿಷಜಾ, ದೋಷಾದಿಮಾನಜ್ಞಾನಾಯತ್ತತ್ವಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಯಾಃ|
ನ ಹ್ಯಮಾನಜ್ಞೋ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಭಿಷಗ್ ವ್ಯಾಧಿನಿಗ್ರಹಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ|
ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾದಿಮಾನಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮೋಽಗ್ನಿವೇಶ!||೩||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः|
न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति|
तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
ಇಹ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಥಾನಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ| ಇಹ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮುಪದಿಶನ್ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಸರ್ವೈವ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಥಿತಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನಿಮಿತ್ತಾದೀನಾಂ ತು ನ ತಾದೃಶೋ ಭೇದೋಽಲ್ಪಗ್ರನ್ಥವಕ್ತವ್ಯೋಽಸ್ತಿ, ಯೇನ ಭೇದೇನ ತೇಽಪೀಹ ಕಥ್ಯೇರನ್, ಅತಸ್ತೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವೋಕ್ತಾಃ| ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯೇತಿ ಬುದ್ಧ್ವಾ | ದೋಷಾದಯಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಏವ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಾಃ| ಮಾನಮಿತಿ ಪ್ರಭಾವಾದಿವಿಶೇಷಃ| ಏತಜ್ಜ್ಞಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ದೋಷಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರಾದೌ ರಸದ್ರವ್ಯದೋಷವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ|
ರಸಾಸ್ತಾವತ್ ಷಟ್- ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ|
ತೇ ಸಮ್ಯಗುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ ಶರೀರಂ ಯಾಪಯನ್ತಿ, ಮಿಥ್ಯೋಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಸ್ತು ಖಲು ದೋಷಪ್ರಕೋಪಾಯೋಪಕಲ್ಪನ್ತೇ||೪||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः|
रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः|
ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಂ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ತತ್ರಾದಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ದೋಷಭೇಷಜೇತ್ಯಾದೌ ದೋಷಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾದ್ಭೇಷಜಸ್ಯ ದೋಷ ಆದೌ ಕೃತಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ರಸದ್ರವ್ಯರೂಪಭೇಷಜಸ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿತರೋಗಪ್ರಶಮಕರ್ತೃತ್ವೇನ ತಥಾ ದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ಚ ರಸದ್ರವ್ಯಯೋರೇವ ಕಾರಣತ್ವೇನ ಭೇಷಜಶಬ್ದಸೂಚಿತೇ ರಸದ್ರವ್ಯೇ ಏವಾಗ್ರೇ ಕೃತೇ, ಪಶ್ಚಾತ್ತು ದೋಷಗ್ರಹಣಗೃಹೀತೌ ದೋಷವಿಕಾರೌ| ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಭಾವಃ ಪ್ರಭಾವಃ ಶಕ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸ ಚೇಹಾಚಿನ್ತ್ಯಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಶ್ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಯೇನ, ‘ತತ್ರ ಖಲ್ವನೇಕರಸೇಷು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಯೋಃ ಪ್ರಭಾವಂ ರಸದ್ವಾರಾ ದೋಷದ್ವಾರಾ ಚ ಚಿನ್ತ್ಯಮಪಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಯಾಪಯನ್ತೀತಿ ಸಾಮ್ಯೇನಾವಸ್ಥಾಪಯನ್ತಿ| ಮಿಥ್ಯಾಶಬ್ದ ಇಹಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇಷು ವರ್ತತೇ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ದೋಷಾಃ ಪುನಸ್ತ್ರಯೋ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ|
ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾಃ ಶರೀರೋಪಕಾರಕಾ ಭವನ್ತಿ, ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾಸ್ತು ಖಲು ನಾನಾವಿಧೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಾಪಯನ್ತಿ||೫||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः|
ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
ದೋಷಾ ಇತಿ ಶಾರೀರದೋಷಾಃ| ಪುನಃಶಬ್ದೋ ಮಾನಸದೋಷಂ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತತ್ರ ದೋಷಮೇಕೈಕಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾ ಜನಯನ್ತಿ, ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯಶ್ಚೋಪಶಮಯನ್ತಿ|
ತದ್ಯಥಾ- ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ವಾತಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಸ್ತ್ವೇನಂ ಶಮಯನ್ತಿ; ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಸ್ತ್ವೇನಚ್ಛ್ಮಯನ್ತಿ; ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಜನಯನ್ತಿ, ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಸ್ತ್ವೇನಂ ಶಮಯನ್ತಿ||೬||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति|
तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
ರಸಾನಾಮಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಕರ್ಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನ ಚ ರಸಕರ್ಮೋಪದೇಶೇನ ದೋಷಾಣಾಮಪಿ ತತ್ತದ್ರಸೋತ್ಪಾದ್ಯತ್ವಂ ತಥಾ ತತ್ತದ್ರಸೋಪಶಮನೀಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾ ವಾತಂ ಜನಯನ್ತೀತಿ ಅಸತಿ ಪರಿಪನ್ಥಿನೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ತೇನಾರ್ಕಾಗುರುಗುಡೂಚ್ಯಾದೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಮಪಿ ವಾತಾಜನಕತ್ವೇ ನ ದೋಷಃ| ತತ್ರ ಹ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯತಾ ಪರಿಪನ್ಥಿನೀ ವಿದ್ಯತೇ, ತೇನ ನ ತೇ ವಾತಂ ಜನಯನ್ತೀತ್ಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಏನಮಿತಿ ಪದೇನ ಯಶ್ಚ ಕಟ್ವಾದಿಜೋ ವಾಯುಸ್ತಮೇವ ಮಧುರಾದಯಃ ಸರ್ವಾತ್ಮವೈಪರೀತ್ಯಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಶಮಯನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಜಾಗರಣಾದಿಜೇ ಹಿ ವಾಯೌ ಜಾಗರಣಾದಿವಿಪರೀತಾಃ ಸ್ವಪ್ನಾದಯ ಏವ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಥ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರಪಿ ಏನದೇನಂಶಬ್ದಯೋಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ರಸದೋಷಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಯೇ ರಸಾ ಯೈರ್ದೋಷೈಃ ಸಮಾನಗುಣಾಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ ತಾನಭಿವರ್ಧಯನ್ತಿ, ವಿಪರೀತಗುಣಾ ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ ವಾ ಶಮಯನ್ತ್ಯಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಾ ಇತಿ|
ಏತದ್ವ್ಯವಸ್ಥಾಹೇತೋಃ ಷಟ್ತ್ವಮುಪದಿಶ್ಯತೇ ರಸಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರೇಣಾಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ, ತ್ರಿತ್ವಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಮ್||೭||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति|
एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
ಅಥ ಕಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ರಸಾ ದೋಷಾಞ್ಜನಯನ್ತಿ ಶಮಯನ್ತಿ ಚೇತ್ಯಾಹ ರಸದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಇತಿ ಅನ್ತಃಶರೀರಮೇಲಕೇ| ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷೇ, ತೇನ ವಿಪರೀತಗುಣಾ ಏವ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಪರೀತಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶಮಯನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ರಸಾನಾಂ ತು ಯಥಾ ಉಪಚಾರಾದ್ಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ ತದಭಿಹಿತಂ “ಗುಣಾಗುಣಾಶ್ರಯಾ ನೋಕ್ತಾಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂತ್ರೇ| ಅಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಾ ಇತಿ ನ ಸಕೃದುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾಃ| ಅಥ ಕಸ್ಮಾದ್ರಸದೋಷಸಂಸರ್ಗಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ರಸಷಟ್ತ್ವಂ ದೋಷತ್ರಿತ್ವಂ ಚೋಚ್ಯತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ಇತ್ಯೇತದಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯವಸ್ಥೇತಿ ರಸದೋಷಸಂಸರ್ಗಪ್ರಪಞ್ಚಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ | ಪರಸ್ಪರೇಣಾಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಮಿತಿ ಪದಂ ದೋಷಾಣಾಮಿತ್ಯನೇನಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ಸಂಸರ್ಗವಿಕಲ್ಪವಿಸ್ತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯೋ ಭವತಿ, ವಿಕಲ್ಪಭೇದಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್||೮||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
ರಸದೋಷಸಂಸರ್ಗಪ್ರಪಞ್ಚಾನಭಿಧಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಸಂಸರ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಭೇದವಿಸ್ತರೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಷಟ್ತ್ವಂ ತ್ರಿತ್ವಂ ಚೋಚ್ಯತೇ| ವಿಕಲ್ಪಭೇದಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾದಿತಿ ಸಂಸರ್ಗವಿಕಲ್ಪಸ್ಯ ಭೇದೋ ವಿಜಾತೀಯಪ್ರಕಾರಃ, ತಸ್ಯಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್| ಏತೇನ, ಯಥಾ ರಸಾನಾಮವಾನ್ತರವ್ಯಕ್ತಿಭೇದೇಽಪಿ ಮಧುರತ್ವಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಯೋಗಾನ್ಮಧುರಾದಿವ್ಯಪದೇಶೇನ ಷಟ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ; ತಥಾ ಮಧುರಾಮ್ಲಮಧುರಲವಣಾದಿಸಂಸರ್ಗಾಣಾಮಪಿ ಸತ್ಯಪ್ಯವಾನ್ತರಭೇದೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಪಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕೃತ್ವಾ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಯಮೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ನಿರಸ್ಯತೇ, ಯತೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಾದಿಸಂಸರ್ಗೇಽಪಿ ವಿಜಾತೀಯೋ ಮಧುರತರಮಧುರತಮಾದಿಭೇದಕೃತೋ ಭೇದೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯೋ ಭವತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ರಸಾಸ್ತರತಮಾಭ್ಯಾಂ ತಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮತಿಪತನ್ತಿ ಹಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ||೮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ತತ್ರ ಖಲ್ವನೇಕರಸೇಷು ದ್ರವ್ಯೇಷ್ವನೇಕದೋಷಾತ್ಮಕೇಷು ಚ ವಿಕಾರೇಷು ರಸದೋಷಪ್ರಭಾವಮೇಕೈಕಶ್ಯೇನಾಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತತೋ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಯೋಃ ಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್||೯||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
ಅಥ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ಪ್ರಭಾವೋ ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಚಾನೇಕರಸದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾನೇಕದೋಷವಿಕಾರಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕರಸದೋಷಪ್ರಭಾವಮೇಲಕೇನ ಪ್ರಭಾವಂ ಕಥಯನ್ ರಸಸಂಸರ್ಗದೋಷಸಂಸರ್ಗಯೋರಪಿ ತಾದೃಶಮೇವ ಪ್ರಭಾವಂ ಕಥಯತಿ, ಯತೋ ರಸದೋಷಸಂಸರ್ಗಪ್ರಭಾವಾವತ್ರ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಾಶ್ರಯಿತ್ವಾದ್ರಸದೋಷಯೋರ್ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಪ್ರಭಾವತ್ವೇನೋಚ್ಯೇತೇ | ಅನೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ಸಾಕ್ಷಾದನುಕ್ತೋಽಪಿ ಏಕರಸದ್ರವ್ಯೈಕದೋಷವಿಕಾರಯೋರಪಿ ಪ್ರಭಾವೋಽಸಂಸೃಷ್ಟರಸದೋಷಪ್ರಭಾವಕಥನಾದುಕ್ತ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏಕೈಕಶ್ಯೇನಾಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮುಕ್ತರಸಾದಿಪ್ರಭಾವೇಣಾನೇಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಮನೇಕದೋಷಂ ಚ ವಿಕಾರಂ ಸಮುದಿತಪ್ರಭಾವಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ||೯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ನ ತ್ವೇವಂ ಖಲು ಸರ್ವತ್ರ|
ನ ಹಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಾನಾಂ ನಾನಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರೇಣ ಚೋಪಹತಾನಾಮನ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪನೈರ್ವಿಕಲ್ಪಿತಾನಾಮವಯವಪ್ರಭಾವಾನುಮಾನೇನೈವ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮಧ್ಯವಸಾತುಂ ಶಕ್ಯಮ್||೧೦||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र|
न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
ಅಯಂ ಚ ರಸದೋಷಪ್ರಭಾವದ್ವಾರಾ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಪ್ರಭಾವನಿಶ್ಚಯೋ ನ ಸರ್ವತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ವಿಕಾರೇ ಚೇತ್ಯಾಹ- ನ ತ್ವೇವಂ ಖಲು ಸರ್ವತ್ರೇತಿ| ಅತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ- ನಹೀತ್ಯಾದಿನಾಽಧ್ಯವಸಾತುಂ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯನ್ತೇನ| ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಾನಾಮಿತಿ ವಿಕೃತಿಸಮವೇತಾನಾಂ ತಥಾ ವಿಷಮಸಮವೇತಾನಾಂ ಚೇತಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಾನಾಮ್| ಸಮವೇತಾನಾಮಿತಿ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ| ತತ್ರ ರಸಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಸಮವಾಯೋ ಯಥಾ- ಮಧುರೇ ತಣ್ಡುಲೀಯಕೇ; ಮಧುರೋ ಹಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸ್ನೇಹವೃಷ್ಯತ್ವಾದಿಕರಃ, ತಣ್ಡುಲೀಯಕೇ ತು ವಿಕೃತಿಸಮವೇತತ್ವೇನ ತನ್ನ ಕರೋತಿ| ವಿಷಮಸಮವೇತಾಸ್ತು ತಿಲೇ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ; ಯದಿ ಹೀಮೇ ರಸಾಃ ಸಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಸಮವೇತಾಃ ಸ್ಯುಸ್ತತಸ್ತಿಲೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಸ್ತ್ರಿದೋಷಹರೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್, ಪಿತ್ತಕಫಕರಸ್ತ್ವಯಂ; ತೇನಾತ್ರ ರಸಾನಾಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಕರ್ತೃತ್ವಮಕರ್ತೃತ್ವಂ ಚ ಕ್ವಚಿದಿತಿ ವೈಷಮ್ಯಮುನ್ನೀಯತೇ| ನಾನಾತ್ಮಕಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿಹೇತುತ್ರಯಂ ತು ವಿಕೃತಿಸಮವಾಯವಿಷಮಸಮವಾಯಯೋರೇವೋಪಲಮ್ಭಕಮ್ | ತೇನ, ನಾನಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿಭಿರ್ವಿಕೃತಿಸಮವಾಯವಿಷಮಸಮವಾಯೌ ಭವತಃ| ನಾನಾತ್ಮಕಾನಾಮಿತಿ ನಾನಾರೂಪಹೇತುಜನಿತಾನಾಂ ; ತೇನ ಹೇತುಭೇದಬಲಾದೇವ ರಸದೋಷಯೋರ್ವಿಕೃತೋ ವಿಷಮೋ ವಾ ಮೇಲಕೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ, ನಾನಾತ್ಮಕಾನಾಮಿತಿ ನಾನಾಪ್ರಮಾಣಾನಾಮ್| ಏವಂ ಚ ನಾನಾಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ವಿಷಮಸಮವಾಯೇ ಹೇತುಃ| ಪರಸ್ಪರೇಣ ಚೋಪಹತಾನಾಮಿತಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಮುಪಘಾತಿತಗುಣಾನಾಮ್| ಪರಸ್ಪರಗುಣೋಪಘಾತಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪ್ಯದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ರಸಾನಾಂ ತು ಪ್ರಬಲೇನಾನ್ಯೋಪಘಾತೋ ಭವತ್ಯೇವ| ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪನೈರಿತಿ ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ಭೇದಕೈಃ, ತತ್ರ ರಸಸ್ಯ ಭೇದಕಾಃ ಸ್ವರಸಕಲ್ಕಾದಯಃ; ಏಕಸ್ಯೈವ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷೇಣ ಗುಣಾನ್ತರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ದೋಷಸ್ಯ ತು ದೂಷ್ಯಾನ್ತರಾಣ್ಯೇವ ಗುಣಾನ್ತರಯೋಗಾದ್ಭೇದಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ ಏವ ಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷತಃ| ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಶ್ಚೈವ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಹೂನ್” (ಸೂ.ಅ.೧೮) ಇತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ರಸಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ಯ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಕೃತೋ ವಿಷಮಸಮವಾಯಃ ಪೃಥಗುಚ್ಯತೇ, ಸ ನ ಯುಜ್ಯತೇ; ಯತೋ ವಿಷಮಸಮವಾಯೇಽಪ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ ತಥಾ ದೋಷಸ್ಯ ಚೋತ್ಕೃಷ್ಟಾ ಗುಣಾ ಅಪಕೃಷ್ಟಸ್ಯ ಚಾಪಕೃಷ್ಟಾ ಗುಣಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾಽವಯವಪ್ರಭಾವಾನನುಮಾನೇನೈವ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭಾವಾನುಮಾನಂ ಶಕ್ಯಮ್| ಅಥೋಚ್ಯೇತ- ವಿಷಮಮೇಲಕೇ ರಸಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಚ ನ ತ ಏವ ಗುಣಾ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಾ ಅಪಕೃಷ್ಟಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ ಕಿನ್ತು ಗುಣಾನ್ತರಮೇವ ಭವತಿ, ಹನ್ತ ತರ್ಹಿ ವಿಕೃತ ಏವಾಯಂ ಸಮವಾಯೋ ವಿಸದೃಶಕಾರ್ಯಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತದೇವಂ ದೂಷಣದರ್ಶನಾದನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ- ಯತ್- ದ್ವಿವಿಧೋ ಮೇಲಕೋ ಭವತಿ ರಸಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯನುಗುಣಃ, ಪ್ರಕೃತ್ಯನನುಗುಣಶ್ಚ; ತತ್ರ ಯೋ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಗುಣಾನುಪಮರ್ದೇನ ಮೇಲಕೋ ಭವತಿ, ಸ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯಸ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಗುಣೋಪಮರ್ದೇನ ಭವತಿ, ಸ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ವಿಕೃತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಯಾ ವಿಷಮಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯನನುಗುಣಃ ಸಮವಾಯೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯೇ ನಾನಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿಹೇತುತ್ರಯಂ ಯಥಾವಿವೃತಮೇವ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಯೇ ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯೌ ಪೃಥಗೇವ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಷಮಸಮವಾಯಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯತಾರತಮ್ಯೇನಾತಿಬಹುಪ್ರಪಞ್ಚಿತತ್ವಾದ್ ವಿಷಮಾವಯವಗುಣಾನುಮಾನಂ ದುಃಶಕಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ, ತದಪಿ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ವ್ಯಪದಿಶನ್ತಿ||೧೦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ತಥಾಯುಕ್ತೇ ಹಿ ಸಮುದಯೇ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮೇವಮೇವೋಪಲಭ್ಯ ತತೋ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್||೧೧||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
ಅಥ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಪ್ರಭಾವಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾಹ- ತಥಾಯುಕ್ತೇ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಯುಕ್ತೇ ಸಮುದಯ ಇತಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯೇ| ಸಮುದಯಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮಿತಿ ಮೇಲಕಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮ್| ಸಮಧೃತೇ ಹಿ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಿ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾಖ್ಯೇ ವಾ ದೋಷಸಮುದಯೇ ನ ಸಂಯುಜ್ಯಮಾನಮಧುಘೃತಗುಣಕ್ರಮಾಗತಂ ಮಾರಕತ್ವಂ, ನ ಚ ವಾತಾದಿದೋಷಪ್ರಭಾವಗತಂ ಸೂರ್ಯವೃದ್ಧ್ಯಾ ವರ್ಧಿಷ್ಣುತ್ವಂ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಸ್ಯ, ಕಿಂ ತು ಸಂಯೋಗಮಹಿಮಕೃತಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಚ್ಚ ಗತಿದ್ವಯಂ ದೋಷರಸಮೇಲಕಸ್ಯ, ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯರೂಪಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಜ್ವರನಿದಾನೇ ದೋಷಲಿಙ್ಗಮೇಲಕೇನೈವೋಕ್ತವಾನ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಪೃಥಗುಕ್ತಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದ್ದ್ವಾನ್ದ್ವಿಕಮನ್ಯತಮಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ವಾ ಜ್ವರಂ ವಿದ್ಯಾತ್” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಯಸ್ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ಕ್ಷಣೇ ದಾಹಃ ಕ್ಷಣೇ ಶೀತಂ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ನ ಹಿ ಶ್ಯಾವರಕ್ತಕೋಠೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿ ತತ್ರೋಕ್ತಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರೇ ಕ್ವಚಿದಸ್ತಿ| ಏವಂ ರಸೇಽಪಿ ಯತ್ರಾಮ್ರಾತೇ ಮಧುರತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಂ, ತತ್ರಾಮ್ರಾತಂ ಮಧುರಮೇತನ್ಮಾತ್ರಮೇವೋಕ್ತಂ; ತೇನ, ಮಧುರಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾಗತಂ ತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಹರತ್ವಮಪಿ ಲಭ್ಯತ ಏವ| ಯತ್ರ ವಾರ್ತಾಕೇ ಕಟುತಿಕ್ತತ್ವೇನ ವಾತಕರತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಪಿ ಚ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾತ್ತನ್ನ ಭವತಿ, ತತ್ರಾಚಾರ್ಯೇಣ “ವಾರ್ತಾಕಂ ವಾತಘ್ನಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯುಕ್ತಮೇವ| ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ ತತ್ತದುದಾಹರಣಂ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸೃತಮನುಸರಣೀಯಮ್| ಯತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಕೃತರಸದೋಷಗುಣದ್ವಾರಾ ಪ್ರಾಪ್ತಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣಂ ವಿಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಬ್ರೂತೇ, ತತ್ ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ತಸ್ಮಾದ್ರಸಪ್ರಭಾವತಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವತಶ್ಚ ದೋಷಪ್ರಭಾವತಶ್ಚ ವಿಕಾರಪ್ರಭಾವತಶ್ಚ ತತ್ತ್ವಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೧೨||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
ಉಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತ್ವಮಿತಿ ರಸಾದಿಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮ್| ಯತ್ತು ಪೂರ್ವಂ “ತತ್ರಾದೌ ರಸದ್ರವ್ಯದೋಷವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾನುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ” ಇತ್ಯನೇನ ರಸಾದಿಪ್ರಭಾವವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾನಂ ಕೃತಂ, ತತ್ತು ರಸಪ್ರಭಾವಾನುಮಾನೇನೈವ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಕಥನಾತ್, ತಥಾ ದೋಷಪ್ರಭಾವೇಣ ಚ ವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಕಥನಾಚ್ಚರಿತಾರ್ಥಂ ಸ್ಯಾತ್| ಇಹ ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾತ್ಮಕೇ ದ್ರವ್ಯೇ ವಿಕಾರೇ ವಾ ರಸದೋಷಪ್ರಭಾವಾನುಮಾನೇನ ನ ದ್ರವ್ಯವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾನುಮಾನಮಸ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗ್ರಸಾದಿಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಾಭಿಧಾನಪ್ರತಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಇಹ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವೀರ್ಯಪ್ರಭಾವ-ವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೌ ಚ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವೇ ರಸಪ್ರಭಾವೇ ವಾಽನ್ತರ್ಭಾವನೀಯೌ| ತತ್ರ ಯೌ ರಸಾನುಗುಣೌ ವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೌ, ತೌ ರಸೇ; ಯೌ ತು ರಸಕ್ರಮೋಕ್ತವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿಪರೀತೌ ವೀರ್ಯವಿಪಾಕೌ, ತೌ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ| ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ನಿಖಿಲೇನ ತನ್ತ್ರೇಣ ರಸಾದಿಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಂ ಪೃಥಗುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ರಸಾದಿಪ್ರಭಾವಃ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ನಿಖಿಲೇ ತನ್ತ್ರ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಃ||೧೨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ತತ್ರೈಷ ರಸಪ್ರಭಾವ ಉಪದಿಷ್ಟೋ ಭವತಿ|
ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಂ ಪುನರುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ|
ತೈಲಸರ್ಪಿರ್ಮಧೂನಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಭವನ್ತಿ||೧೩||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति|
द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः|
तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಮೇತದೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೈಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಇತಿ ‘ರಸಾಃ ಷಡ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ತತ್ತ್ವಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪದಿಷ್ಟೋ ಭವತೀತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಕಥಿತೋ ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತತ್ರೈಷ ರಸಪ್ರಭಾವ ಉದ್ದಿಷ್ಟೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ದ್ರವ್ಯದೋಷವಿಕಾರಪ್ರಭಾವೋಽಪಿ ಯೋಽತ್ರ ಉದ್ದಿಷ್ಟಃ ಸೋಽಪಿ ರಸದ್ವಾರಾ, ತೇನ ರಸಸ್ಯೈವ ಪ್ರಪಞ್ಚಾಭಿಹಿತತ್ವಾತ್ತಸ್ಯೈವಾಭಿಧಾನಮುಪಸಂಹರತಿ ನ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಮಿತ್ಯಾದೌ ಪುನರಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಕಥನಾತ್ ಪುನಃ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ತೈಲಾದಿದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಶಮನಾರ್ಥಾನೀತಿ ಪ್ರಶಮನಪ್ರಯೋಜನಾನಿ||೧೩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ತತ್ರ ತೈಲಂ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವೋಪಪನ್ನತ್ವಾದ್ವಾತಂ ಜಯತಿ ಸತತಮಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಂ; ವಾತೋ ಹಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಶೈತ್ಯಲಾಘವೋಪಪನ್ನೋ ವಿರುದ್ಧಗುಣೋ ಭವತಿ, ವಿರುದ್ಧಗುಣಸನ್ನಿಪಾತೇ ಹಿ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಮವಜೀಯತೇ, ತಸ್ಮಾತ್ತೈಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ ಸತತಮಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಮ್|
ಸರ್ಪಿಃ ಖಲ್ವೇವಮೇವ ಪಿತ್ತಂ ಜಯತಿ, ಮಾಧುರ್ಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಾನ್ಮನ್ದತ್ವಾಚ್ಚ ; ಪಿತ್ತಂ ಹ್ಯಮಧುರಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ|
ಮಧು ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಜಯತಿ, ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯತ್ವಾಚ್ಚ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಹಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮನ್ದೋ ಮಧುರಶ್ಚ |
ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮೇವಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೇಭ್ಯೋ ಗುಣತೋ ವಿಪರೀತಂ ಸ್ಯಾತ್ತಚ್ಚೈತಾಞ್ಜಯತ್ಯಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಮ್||೧೪||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्|
सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च|
मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च |
यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
ಸತತಮಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಮಿತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನೋಪಯುಜ್ಯಮಾನಮ್| ವಿರುದ್ಧಗುಣ ಇತಿ ತೈಲಗುಣೇಭ್ಯೋ ವಿಪರೀತಗುಣಃ| ವಿರುದ್ಧಗುಣಸನ್ನಿಪಾತೇ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧಗುಣಯೋರ್ಮೇಲಕೇ| ನನು ವಿರುದ್ಧಗುಣಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಭೂಯಸಾಽಲ್ಪಂ ಜೀಯತೇ, ತತ್ ಕಥಂ ತೈಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ? ನ ಹ್ಯಸ್ಯ ವಾತಂ ಪ್ರತಿ ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ- ಸತತಮಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಮಿತಿ| ಸತತೋಪಯೋಗೇನ ಹಿ ತೈಲಂ ವಾತಾದಧಿಕಂ ಭವತಿ, ತೇನ ವಾತಂ ಜಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ಪಿಃ ಖಲ್ವೇವಮೇವೇತಿ ಸರ್ಪಿರಪಿ ಸತತಮಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮಧುರಮಿತಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಾವೃಷ್ಯತ್ವಾದಿನಾ ಮಧುರವಿಪರೀತಂ ಕಟುರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಚ ಪ್ರಭಾವಶಬ್ದೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ನಾಚಿನ್ತ್ಯಶಕ್ತಿಃ; ತೇನ ತೈಲಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಗುಣಾದಪಿ ವಾತಾದಿಶಮನಂ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಭವತಿ| ಸರ್ಪಿಷಿ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಮಧುರೋ ರಸಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಶಮೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯಮನ್ದತ್ವೈಃ ಪಿತ್ತಶಮನಂ ಸರ್ಪಿಃಕಾರ್ಯಮೇವ, ತೇನ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವ ಏವ ವಾಚ್ಯಃ | ಯದಾ ತು ರಸದ್ವಾರಾ ಕಾರ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ, ತದಾ ರಸಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತಿ| ಏವಂ ಕಷಾಯಾನುರಸೇ ಮಧುನಿ ಚ ಸಮಾಧಾನಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಯತ್- ತೈಲಾದೀನಾಂ ವಾತಾದಿಶಮನತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಚಿನ್ತ್ಯ ಏವ ಪ್ರಭಾವೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಚ ತೈಲವಾತಶಮನತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಚಿನ್ತ್ಯ ಏವ ಪ್ರಭಾವೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಚ ತೈಲವಾತಯೋರ್ವಿರುದ್ಧಗುಣಯೋರ್ಮೇಲಕೇ ತೈಲಮೇವ ವಾತಂ ಜಯತಿ, ನ ತು ವಾತಸ್ತೈಲಮಿತಿ ತೈಲಸ್ಯಾಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವಃ; ಏವಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುನೋರಪಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣೇ ಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜ್ಞೇಯೇ| ಏತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯತಸ್ತೈಲಾದೀನಾಂ ಸತತಮಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಮಿತಿ ಪದೇನಾಧಿಕ್ಯಮೇವ ವಾತಾದಿಜಯಕಾರಣಮುಕ್ತಂ; ತಥಾ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ ದ್ರವ್ಯಾಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಗುಣವೈಪರೀತ್ಯಮೇವಾಭ್ಯಾಸಾದ್ವಾತಾದಿಜಯಹೇತುರುಚ್ಯತೇ||೧೪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ಅಥ ಖಲು ತ್ರೀಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತಾಧಿಕಮನ್ಯೇಭ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಪಿಪ್ಪಲೀ, ಕ್ಷಾರಃ, ಲವಣಮಿತಿ||೧೫||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
ಅಭ್ಯಸ್ಯದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮಭಿಧಾಯಾನಭ್ಯಸ್ಯಾನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಕಮನ್ಯೇಭ್ಯ ಇತಿ ವಚನಾದನ್ಯದಪಿ ಚಿತ್ರಕಭಲ್ಲಾತಕಾದ್ಯೇವಞ್ಜಾತೀಯಂ ನಾತ್ಯುಪಯೋಕ್ತವ್ಯಂ, ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ತ್ವನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯಧಿಕಮತ್ಯುಪಯೋಗೇ ವರ್ಜನೀಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಹಿ ಕಟುಕಾಃ ಸತ್ಯೋ ಮಧುರವಿಪಾಕಾ ಗುರ್ವ್ಯೋನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾಃ ಪ್ರಕ್ಲೇದಿನ್ಯೋ ಭೇಷಜಾಭಿಮತಾಶ್ಚತಾಃ ಸದ್ಯಃ; ಶುಭಾಶುಭಕಾರಿಣ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ; ಆಪಾತಭದ್ರಾಃ, ಪ್ರಯೋಗಸಮಸಾದ್ಗುಣ್ಯಾತ್; ದೋಷಸಞ್ಚಯಾನುಬನ್ಧಾಃ;- ಸತತಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಹಿ ಗುರುಪ್ರಕ್ಲೇದಿತ್ವಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ, ಔಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ, ನ ಚ ವಾತಪ್ರಶಮನಾಯೋಪಕಲ್ಪನ್ತೇಽಲ್ಪಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಭಾವಾತ್; ಯೋಗವಾಹಿನ್ಯಸ್ತು ಖಲು ಭವನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿಪ್ಪಲೀರ್ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ||೧೬||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
‘ಕಟುಕಾಃ ಸತ್ಯೋ ಮಧುರವಿಪಾಕಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಗುಣಕಥನಮನಭ್ಯಾಸಪ್ರಯೋಗೇ ದೋಷವೈಪರೀತ್ಯೇನ ದೋಷಪ್ರಶಮನೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ತಥಾ, ಅತ್ಯಭ್ಯಾಸೇ ‘ಗುರುಪ್ರಕ್ಲೇದಿತ್ವಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ತವ್ಯದೋಷಕರಣಯೋಗ್ಯತೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚ| ಭೇಷಜಾಭಿಮತಾಶ್ಚ ಸದ್ಯ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಸದ್ಯ ಇತಿ ಅನಭ್ಯಾಸೇ| ಶುಭಾಶುಭಕಾರಿಣ್ಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಸದ್ಯಃ ಶುಭಕಾರಿಣ್ಯಃ, ಅತ್ಯಭ್ಯಾಸಪ್ರಯೋಗೇ ತ್ವಶುಭಕಾರಿಣ್ಯಃ| ಏತದೇವ ಶುಭಾಶುಭಕಾರಿತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಆಪಾತಭದ್ರಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಪ್ರಯೋಗಸಮಸಾದ್ಗುಣ್ಯಾದಿತಿ ಸಮಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಸದ್ಗುಣತ್ವಾತ್, ಸಮೇಽಲ್ಪಕಾಲೇ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರೇ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೇ ಸದ್ಗುಣಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಸಞ್ಚಯಾನುಬನ್ಧೋಽತ್ಯುಪಯೋಗೋ ಯಾಸಾಂ ತಾ ದೋಷಸಞ್ಚಯಾನುಬನ್ಧಾಃ| ಏತದೇವ ದೋಷಸಞ್ಚಯಾನುಬನ್ಧತ್ವಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಸತತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಪ್ಪಲೀಧರ್ಮಕಥನಪ್ರಸ್ತಾವಾದ್ಗುಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಯೋಗವಾಹಿನ್ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇನ ಕಟುಕಾನಾಮಪಿ ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ವೃಷ್ಯಪ್ರಯೋಗೇಷು ಯೋಗಃ, ತಥಾ ಜ್ವರಗುಲ್ಮಕುಷ್ಠಹರಾದಿಪ್ರಯೋಗೇಷು ಜ್ವರಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಅಯಂ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯತಿಯೋಗನಿಷೇಧೋಽಪವಾದಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ| ತೇನ, ಪಿಪ್ಪಲೀರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಸ್ತಥಾ ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಚ ಪಿಪ್ಪಲೀವರ್ಧಮಾನಕಪ್ರಯೋಗೋ ನ ವಿರೋಧಮಾವಹತಿ| ಉಕ್ತೇ ಹಿ ವಿಷಯೇ ಯಥೋಕ್ತವಿಧಾನೇನ ನಿರ್ದೋಷಾ ಏವ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯ ಇತಿ ಋಷಿವಚನಾದುನ್ನೀಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಅನ್ನಸಂಸ್ಕರಣೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಾಮತಿಪ್ರಯೋಗೋ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ, ನ ತು ಸ್ವಾತನ್ತ್ರಯೇಣೇತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಸತತಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರತ್ವೇನ ತಥಾ ಸತತಪ್ರಯೋಗೇಣ ಚೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ಕ್ಷಾರಃ ಪುನರೌಷ್ಣ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣಯಲಾಘವೋಪಪನ್ನಃ ಕ್ಲೇದಯತ್ಯಾದೌ ಪಶ್ಚಾದ್ವಿಶೋಷಯತಿ , ಸ ಪಚನದಹನಭೇದನಾರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ; ಸೋಽತಿಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಃ ಕೇಶಾಕ್ಷಿಹೃದಯಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತಕರಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ|
ಯೇ ಹ್ಯೇನಂ ಗ್ರಾಮನಗರನಿಗಮಜನಪದಾಃ ಸತತಮುಪಯುಞ್ಜತೇ ತ ಆನ್ಧ್ಯಷಾಣ್ಢ್ಯಖಾಲಿತ್ಯಪಾಲಿತ್ಯಭಾಜೋ ಹೃದಯಾಪಕರ್ತಿನಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಾಚ್ಯಾಶ್ಚೀನಾಶ್ಚ; ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಾರಂ ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ||೧೭||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते|
ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
ಹೃದಯಾಪಕರ್ತಿನ ಇತಿ ಹೃದಯಪರಿಕರ್ತನರೂಪವೇದನಾಯುಕ್ತಾಃ||೧೭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ಲವಣಂ ಪುನರೌಷ್ಣ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯೋಪಪನ್ನಮ್, ಅನತಿಗುರು, ಅನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ಉಪಕ್ಲೇದಿ, ವಿಸ್ರಂಸನಸಮರ್ಥಮ್, ಅನ್ನದ್ರವ್ಯರುಚಿಕರಮ್, ಆಪಾತಭದ್ರಂ ಪ್ರಯೋಗಸಮಸಾದ್ಗುಣ್ಯಾತ್, ದೋಷಸಞ್ಚಯಾನುಬನ್ಧಂ, ತದ್ರೋಚನಪಾಚನೋಪಕ್ಲೇದನವಿಸ್ರಂಸನಾರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ|
ತದತ್ಯರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ಗ್ಲಾನಿಶೈಥಿಲ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಕರಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಭವತಿ|
ಯೇ ಹ್ಯೇನದ್ಗ್ರಾಮನಗರನಿಗಮಜನಪದಾಃ ಸತತಮುಪಯುಞ್ಜತೇ, ತೇ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಗ್ಲಾಸ್ನವಃ ಶಿಥಿಲಮಾಂಸಶೋಣಿತಾ ಅಪರಿಕ್ಲೇಶಸಹಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ|
ತದ್ಯಥಾ- ಬಾಹ್ಲೀಕಸೌರಾಷ್ಟ್ರಿಕಸೈನ್ಧವಸೌವೀರಕಾಃ; ತೇ ಹಿ ಪಯಸಾಽಪಿ ಸಹ ಲವಣಮಶ್ನನ್ತಿ|
ಯೇಽಪೀಹ ಭೂಮೇರತ್ಯೂಷರಾ ದೇಶಾಸ್ತೇಷ್ವೋಷಧಿವೀರುದ್ವನಸ್ಪತಿವಾನಸ್ಪತ್ಯಾ ನ ಜಾಯನ್ತೇಽಲ್ಪತೇಜಸೋ ವಾ ಭವನ್ತಿ, ಲವಣೋಪಹತತ್ವಾತ್|
ತಸ್ಮಾಲ್ಲವಣಂ ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ|
ಯೇ ಹ್ಯತಿಲವಣಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ ಪುರುಷಾಸ್ತೇಷಾಮಪಿ ಖಾಲಿತ್ಯಪಾಲಿತ್ಯಾನಿ ವಲಯಶ್ಚಾಕಾಲೇ ಭವನ್ತಿ||೧೮||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते|
तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति|
ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति|
तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति|
येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्|
तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत|
ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
ಗ್ಲಾನಿಃ ಮಾಂಸಾಪಚಯೋ ಹರ್ಷಕ್ಷಯೋ ವಾ| ನ ಕೇವಲಂ ಲವಣಾತಿಯೋಗಶರೀರೋಪಘಾತಕರಃ; ಕಿನ್ತು ಭೂಮೇರಪ್ಯುಪಘಾತಕರ ಇತ್ಯಾಹ- ಯೇಽಪೀಹೇತ್ಯಾದಿ| ಊಷರಾ ಇತಿ ಲವಣಪ್ರಧಾನಾಃ| ಲವಣಂ ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತೇತಿ ನಾತಿಮಾತ್ರಂ ಲವಣಂ ಸತತಮುಪಯುಞ್ಜೀತ, ಅನ್ನದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಕಂ ತು ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರಮಭ್ಯಾಸೇನಾಪ್ಯುಪಯೋಜನೀಯಮೇವ| ಬಾಹ್ಲೀಕಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಽಪಿ ದೇಶೇ ಯೇಽತಿಲವಣಮಶ್ನನ್ತಿ ತೇಷಾಮಪಿ ದೋಷಾನಾಹ- ಯೇ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಚಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದೇಶೇಽತಿಮಾತ್ರಲವಣಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಲವಣಾತ್ಯುಪಯೋಗಕೃತ ಏವ ಶೈಥಿಲ್ಯಾದಿದೋಷ ಉನ್ನೀಯತೇ, ನ ದೇಶಸ್ವಭಾವಕೃತಃ||೧೮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯತಃ ಕ್ರಮೇಣಾಪಗಮನಂ ಶ್ರೇಯಃ|
ಸಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಹಿ ಕ್ರಮೇಣೋಪನಿವರ್ತ್ಯಮಾನಮದೋಷಮಲ್ಪದೋಷಂ ವಾ ಭವತಿ||೧೯||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः|
सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
ತೇಷಾಮಿತಿ ಅತಿಕ್ಷಾರಲವಣಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಮ್| ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯತ ಇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರಕ್ಷಾರಾದತಿಮಾತ್ರಲವಣಾಚ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯೋಕ್ತಸಾತ್ಮ್ಯಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ರಮೇಣ| ಇಹ ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೇನೌಕಸಾತ್ಮ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತಮ್| ಅಲ್ಪದೋಷಮದೋಷಂ ವೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯೇಽತ್ಯರ್ಥಸಾತ್ಮ್ಯಮಲ್ಪದೋಷಂ ಭವತಿ, ಅನ್ಯತ್ತ್ವದೋಷಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ||೧೯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ತದ್ ಯದಾತ್ಮನ್ಯುಪಶೇತೇ; ಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥೋ ಹ್ಯುಪಶಯಾರ್ಥಃ|
ತತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯವಿಭಾಗೇನ; ಸಪ್ತವಿಧಂ ತು ರಸೈಕೈಕತ್ವೇನ ಸರ್ವರಸೋಪಯೋಗಾಚ್ಚ|
ತತ್ರ ಸರ್ವರಸಂ ಪ್ರವರಮ್, ಅವರಮೇಕರಸಂ, ಮಧ್ಯಂ ತು ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯಸ್ಥಮ್|
ತತ್ರಾವರಮಧ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಪ್ರವರಮುಪಪಾದಯೇತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್|
ಸರ್ವರಸಮಪಿ ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಪಪನ್ನಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದ್ಯುಪಯೋಕ್ತ್ರಷ್ಟಮಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನ್ಯಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಹಿತಮೇವಾನುರುಧ್ಯೇತ||೨೦||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः|
तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च|
तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्|
तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्|
सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮೇತಿ ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| (ಓಕಾದಿತಿ ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ |) ಉಪಶಯಾರ್ಥ ಇತಿ ಉಪಶಯಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಿತಿ ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯಭೇದೇನ| ಸಪ್ತವಿಧನ್ತು ಏಕೈಕರಸೇನ ಷಟ್, ಸಂಸೃಷ್ಟರಸೋಪಯೋಗಾಚ್ಚೈಕಮ್, ಏವಂ ಸಪ್ತವಿಧಮ್| ಸಂಸೃಷ್ಟಶಬ್ದೇನ ದ್ವಿರಸಾದಯಃ ಷಡ್ರಸಪರ್ಯನ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯಸ್ಥಮಿತಿ ದ್ವಿರಸಾದಿಪಞ್ಚರಸಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಅವರಮಧ್ಯಮಾಭ್ಯಾಂ ಲಕ್ಷಿತಃ ಪುರುಷಃ| ಪ್ರವರಮಿತಿ ಸರ್ವರಸಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಪಪಾದಯೇತ್ ಅಭ್ಯಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಯಥೋಕ್ತಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮೇಣ| ಉಪಪಾದಿತಸರ್ವರಸಸಾತ್ಮ್ಯೇನಾಪಿ ಚಾಹಾರಃ ಪ್ರಶಸ್ತಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪನ್ನ ಏವ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವರಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇನ ವಿಚಾರ್ಯ| ಹಿತಮೇವೇತಿ ಪದೇನ ಯದೇವ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿತಂ ತದೇವಾನುರುಧ್ಯೇತ ಸೇವೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ತತ್ರ ಖಲ್ವಿಮಾನ್ಯಷ್ಟಾವಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗರಾಶಿದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗಸಂಸ್ಥೋಪಯೋಕ್ತ್ರಷ್ಟಮಾನಿ (ಭವನ್ತಿ)||೨೧||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
ಆಹಾರಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಪ್ರಕಾರೋ ವಿಧಾನಂ ವಾ ಇತ್ಯಾಹಾರವಿಧಿಃ, ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೋ ಹಿತತ್ವಮಹಿತತ್ವಂ ಚ, ತಸ್ಯಾಯತನಾನಿ ಹೇತೂನೀತ್ಯಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಿ| ಆಹಾರಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಹಿತತ್ವಮಹಿತತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಹೇತುಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಯೋಕ್ತಾ ಅಷ್ಟಮೋ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯುಪಯೋಕ್ತ್ರಷ್ಟಮಾನಿ||೨೧||
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಸ್ವಭಾವೋ ಯಃ, ಸ ಪುನರಾಹಾರೌಷಧದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೋ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ; ತದ್ಯಥಾ ಮಾಷಮುದ್ಗಯೋಃ, ಶೂಕರೈಣಯೋಶ್ಚ (೧)|೨೨|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
ಉಕ್ತಾನಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾ ವಿಭಜತೇ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಇತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಯಕೃತಃ| ಮಾಷಮುದ್ಗಯೋರಿತಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮಾಷೇ ಗುರುತ್ವಂ, ಮುದ್ಗೇ ಚ ಲಘುತ್ವಂ; ಶೂಕರೇ ಗುರುತ್ವಂ, ಏಣೇ ಚ ಲಘುತ್ವಮ್||೨೨(೧)||
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
ಕರಣಂ ಪುನಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಭಿಸಂಸ್ಕಾರಃ|
ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಹಿ ಗುಣಾನ್ತರಾಧಾನಮುಚ್ಯತೇ|
ತೇ ಗುಣಾಸ್ತೋಯಾಗ್ನಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಶೌಚಮನ್ಥನದೇಶಕಾಲವಾಸನಭಾವನಾದಿಭಿಃ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಭಾಜನಾದಿಭಿಶ್ಚಾಧೀಯನ್ತೇ (೨)|೨೨|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः|
संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते|
ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಮಿತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ, ತೇನೋತ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಜನಕಭೂತೈಃ ಸ್ವಗುಣಾರೋಪಣಂ, ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ತೂತ್ಪನ್ನಸ್ಯೈವ ತೋಯಾದಿನಾ ಗುಣಾನ್ತರಾಧಾನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತಚ್ಚ ಪ್ರಾಕೃತಗುಣೋಪಮರ್ದೇನೈವ ಕ್ರಿಯತೇ, ಯಥಾ- ತೋಯಾಗ್ನಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಶೌಚೈಸ್ತಣ್ಡುಲಸ್ಥಂ ಗೌರವಮುಪಹತ್ಯ ಲಾಘವಮನ್ನೇ ಕ್ರಿಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸುಧೌತಃ ಪ್ರಸ್ರುತಃ ಸ್ವಿನ್ನಃ ಸನ್ತಪ್ತಶ್ಚೌದನೋ ಲಘುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೭)| ತಥಾ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೇರ್ಲಘೋರಪ್ಯಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದಿನಾ ಲಾಘವಂ ವರ್ಧತೇ| ಮನ್ಥನಾದ್ಗುಣಾಧಾನಂ ಯಥಾ “ಶೋಥಕೃದ್ದಧಿ ಶೋಥಘ್ನಂ ಸಸ್ನೇಹಮಪಿ ಮನ್ಥನಾತ್” ಇತಿ| ದೇಶೇನ ಯಥಾ “ಭಸ್ಮರಾಶೇರಧಃ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೧ಪಾ.೧) ಇತ್ಯಾದೌ| ವಾಸನೇನ ಗುಣಾಧಾನಂ ಯಥಾ- ಅಪಾಮುತ್ಪಲಾದಿವಾಸನೇನ ಸುಗನ್ಧಾನುಕರಣಮ್| ಭಾವನಯಾ ಚ ಸ್ವರಸಾದಿಕೃತಯಾ ಸ್ಥಿತಸ್ಯೈವಾಮಲಕಾದೇರ್ಗುಣಸ್ಯೋತ್ಕರ್ಷೋ ಭವತಿ| ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷದ್ಯಥಾ- “ಪಕ್ಷಾಜ್ಜಾತರಸಂ ಪಿಬೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಾಜನೇನ ಯಥಾ- “ತ್ರೈಫಲೇನಾಯಸೀಂ ಪಾತ್ರೀಂ ಕಲ್ಕೇನಾಲೇಪಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೧,ಪಾ.೩) ಇತ್ಯಾದೌ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಪೇಷಣಾಭಿಮನ್ತ್ರಣಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ನನು, ಸಂಸ್ಕಾರಾಧೇಯೇನ ಗುಣೇನ ಕಥಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಗುಣನಾಶಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಯತಃ “ಸ್ವಭಾವೋ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ” ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ಯದಿ ಹಿ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಗುರುತ್ವಂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ “ಸ್ವಭಾವೋ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ” ಇತಿ ಕಥಂ? ಬ್ರೂಮಃ- “ಸ್ವಭಾವೋ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ” ಇತಿ ಸ್ವಭಾವೋ ಭಾವಾನಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ನಾನ್ಯಥಾ ಕ್ರಿಯತೇ| ತೇನ, ಜಾತಿಪ್ರತಿಬದ್ಧಂ ಮಾಷಾದೀನಾಂ ಗುರುತ್ವಂ ನ ತಜ್ಜಾತೌ ಸ್ಫೋಟಯಿತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ, ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ತು ತದನ್ಯಥಾಕರಣಮನುಮತಮೇವ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಕಶ್ಚಿತ್ತು ಗುಣೋ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿನಾಽಪಿ ನಾನ್ಯಥಾ ಕ್ರಿಯತೇ, ಯಥಾ- ವಹ್ನೇರೌಷ್ಣ್ಯಂ, ವಾಯೋಶ್ಚಲತ್ವಂ, ತೈಲಸ್ಯ ಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಹಿ ಯಾವದ್ದ್ರವ್ಯಭಾವಿನ ಏವ ಗುಣಾಃ| ಗೌರವಾದಯಸ್ತು ಪುರಾಣಧಾನ್ಯಾದಿಷ್ವಪ್ಯಪಗಮದರ್ಶನಾನ್ನ ಯಾವದ್ದ್ರವ್ಯಭಾವಿನಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಗುಣೋ ದ್ರವ್ಯವಿನಾಶಾದ್ವಾ ವಿನಾಶಮುಪಗಚ್ಛತಿ| ಗುಣಾನ್ತರೋಪಧಾನಾದ್ವಾ” ಇತಿ| ಯತ್ರ ತು ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ವ್ರೀಹೇರ್ಲಾಜಲಕ್ಷಣಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಮೇವ ಜನ್ಯತೇ, ತತ್ರ ಗುಣಾನ್ತರೋತ್ಪಾದಃ ಸುಷ್ಠ್ವೇವ ||೨೨(೨)||
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
ಸಂಯೋಗಃ ಪುನರ್ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ವಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಹತೀಭಾವಃ, ಸ ವಿಶೇಷಮಾರಭತೇ, ಯಂ ಪುನರ್ನೈಕೈಕಶೋ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾರಭನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಮಧುಸರ್ಪಿಷೋಃ, ಮಧುಮತ್ಸ್ಯಪಯಸಾಂ ಚ ಸಂಯೋಗಃ (೩)|೨೨|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
ಸಂಯೋಗಮಾಹ- ಸಂಯೋಗಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ವಿಶೇಷಮಾರಭತ ಇತಿ ಸಂಯುಜ್ಯಮಾನದ್ರವ್ಯೈಕದೇಶೇಽದೃಷ್ಟಂ ಕಾರ್ಯಮಾರಭತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಂ ನೈಕೈಕಶ ಇತಿ ಯಂ ವಿಶೇಷಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಸಂಯುಜ್ಯಮಾನಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾರಭನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ ಹಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಮಾರಕೇ ಮಿಲಿತೇ ತು ಮಾರಕೇ ಭವತಃ, ಕ್ಷೀರಮತ್ಸ್ಯಾದಿಸಂಯೋಗಶ್ಚ ಕುಷ್ಠಾದಿಕರೋ ಭವತಿ| ಸಂಯೋಗಸ್ತ್ವಿಹ ಪ್ರಧಾನ್ಯೇನೈವೋಪಲಭ್ಯಮಾನದ್ರವ್ಯಮೇಲಕೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ , ತೇನ ಭಾವನಾದಿಷ್ವಪಿ ಯದ್ಯಪಿ ಸಂಯೋಗೋಽಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ಭಾವನಾದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾನುಪಲಬ್ಧೇರ್ನ ಸಂಯೋಗೇನ ಗ್ರಹಣಮ್||೨೨(೩)||
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
ರಾಶಿಸ್ತು ಸರ್ವಗ್ರಹಪರಿಗ್ರಹೌ ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಫಲವಿನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಃ|
ತತ್ರ ಸರ್ವಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಗ್ರಹಣಮೇಕಪಿಣ್ಡೇನ ಸರ್ವಗ್ರಹಃ, ಪರಿಗ್ರಹಃ ಪುನಃ ಪ್ರಮಾಣಗ್ರಹಣಮೇಕೈಕಶ್ಯೇನಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್|
ಸರ್ವಸ್ಯ ಹಿ ಗ್ರಹಃ ಸರ್ವಗ್ರಹಃ, ಸರ್ವತಶ್ಚ ಗ್ರಹಃ ಪರಿಗ್ರಹ ಉಚ್ಯತೇ (೪)|೨೨|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः|
तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्|
सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
ರಾಶಿಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಫಲವಿನಿಶ್ಚಯಾರ್ಥಂ ಇತಿ ಮಾತ್ರಾವದಾಹಾರಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಚ ಯತ್ ಫಲಂ ಶುಭಮ್, ಅಮಾತ್ರಸ್ಯ ಹೀನಸ್ಯಾತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ವಾ ಯತ್ ಫಲಮಶುಭಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಚಿತಪ್ರಮಾಣಮನುಚಿತಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ರಾಶಿಸಞ್ಜ್ಞಂ ಭವತಿ”| ಸರ್ವಗ್ರಹಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಸ್ಯೇತಿ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಸ್ಯಾನ್ನಮಾಂಸಸೂಪಾದೇರೇಕಪಿಣ್ಡೇನ ಮಾನಮ್| ಪರಿಗ್ರಹಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಪರಿಗ್ರಹಃ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಶ್ಯೇನೇತಿ ಅನ್ನಸ್ಯ ಕುಡವಃ, ಸೂಪಸ್ಯ ಪಲಂ, ಮಾಂಸಸ್ಯ ದ್ವಿಪಲಮಿತ್ಯಾದ್ಯವಯವಮಾನಪೂರ್ವಕಂ ಸಮುದಾಯಮಾನಮ್| ಸರ್ವಗ್ರಹೇ ಪ್ರತ್ಯವಯವಮಾನನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತಿ; ತೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿದಾಹಾರೇಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮನಿಯತಮಾನೇನ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾಹಾರಮಾತ್ರಾನಿಯಮನಂ ಸರ್ವಗ್ರಹಃ| ಏತದೇವ ಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ದರ್ಶಯತಿ- ಸರ್ವಸ್ಯ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಾವಯವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೨(೪)||
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
ದೇಶಃ ಪುನಃ ಸ್ಥಾನಂ; ಸ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಚಾರೌ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚಾಚಷ್ಟೇ (೫)|೨೨|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
ದೇಶಂ ವಿಭಜತೇ- ದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಗ್ರಹಣೇನಾಹಾರದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಭೋಕ್ತುಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆಚಷ್ಟ ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಚಾರಾದಿಕೃತಗುಣಜ್ಞಾನಹೇತುರ್ಭವತಿ| ತತ್ರೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ- ಹಿಮವತಿ ಜಾತಂ ಗುಣವದ್ಭವತಿ , ಮರೌ ಜಾತಂ ಲಘು ಭವತಿ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಚಾರೇಣ ಲಘುಭಕ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ತಥಾ ಧನ್ವಪ್ರಚಾರಿಣಾಂ ಬಹುಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಲಾಘವಂ, ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚ ಗೌರವಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯೇನ ಚ ದೇಶವಿಪರೀತಗುಣಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ಆನೂಪೇ ಉಷ್ಣರೂಕ್ಷಾದಿ, ಧನ್ವನಿ ಚ ಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿ, ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತು ಉಪಯೋಕ್ತೃಗ್ರಹಣೇನ ಗೃಹೀತಮ್||೨೨(೫)||
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
ಕಾಲೋ ಹಿ ನಿತ್ಯಗಶ್ಚಾವಸ್ಥಿಕಶ್ಚ; ತತ್ರಾವಸ್ಥಿಕೋ ವಿಕಾರಮಪೇಕ್ಷತೇ, ನಿತ್ಯಗಸ್ತು ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಃ (೬)|೨೨|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
ನಿತ್ಯಗ ಇತಿ ಅಹೋರಾತ್ರಾದಿರೂಪಃ| ಆವಸ್ಥಿಕ ಇತಿ ರೋಗಿತ್ವಬಾಲ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಕಾರಮಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ಬಾಲ್ಯಾದಿಕೃತಂ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಂ ಜ್ವರಾದಿಕಂ ಚಾಹಾರನಿಯಮಾರ್ಥಮಪೇಕ್ಷತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹಿ ಋತುಮಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಃ||೨೨(೬)||
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ಉಪಯೋಗಸಂಸ್ಥಾ ತೂಪಯೋಗನಿಯಮಃ; ಸ ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಪೇಕ್ಷಃ (೭)|೨೨|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
ಏವಮಾಹಾರೋಪಯೋಗಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಏವಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯುಪಯೋಗನಿಯಮಃ, ಸ ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಪೇಕ್ಷ ಇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಃ| ತೇನೇಹ ‘ಅಜಲ್ಪನ್ನಹಸನ್ನಾತಿದ್ರುತಂ ನಾತಿವಿಲಮ್ಬಿತಮ್’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಪಯೋಗನಿಯಮಮಪ್ಯಪೇಕ್ಷತ ಏವ; ಅಜೀರ್ಣಭೋಜನೇ ತು ಮಹಾಂಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೋಪಲಕ್ಷಣೋ ದೋಷೋ ಭವತೀತ್ಯಯಮೇವೋದಾಹೃತಃ||೨೨(೭)||
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ಉಪಯೋಕ್ತಾ ಪುನರ್ಯಸ್ತಮಾಹಾರಮುಪಯುಙ್ಕ್ತೇ, ಯದಾಯತ್ತಮೋಕಸಾತ್ಮ್ಯಮ್|
ಇತ್ಯಷ್ಟಾವಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೨೨||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्|
इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
ಯದಾಯತ್ತಮೋಕಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಭೋಕ್ತೃಪುರುಷಾಪೇಕ್ಷಂ ಹ್ಯಭ್ಯಾಸಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಭವತಿ; ಕಸ್ಯಚಿದ್ಧಿ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಪಥ್ಯಮಪಥ್ಯಂ ವಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಭವತಿ||೨೨||
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
ಏಷಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ ಶುಭಾಶುಭಫಲಾಃ ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರಕಾ ಭವನ್ತಿ; ತಾನ್ ಬುಭುತ್ಸೇತ, ಬುದ್ಧ್ವಾ ಚ ಹಿತೇಪ್ಸುರೇವ ಸ್ಯಾತ್; ನಚ ಮೋಹಾತ್ ಪ್ರಮಾದಾದ್ವಾ ಪ್ರಿಯಮಹಿತಮಸುಖೋದರ್ಕಮುಪಸೇವ್ಯಮಾಹಾರಜಾತಮನ್ಯದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್||೨೩||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
ಏಷಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಶುಭಫಲಾ ವಿಶೇಷಾ ಅಶುಭಫಲಾಶ್ಚ ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರಕಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಲಾಘವಾದಿಃ ಶುಭಫಲಃ, ಗುರ್ವಾದಿಶ್ಚಾಶುಭಫಲಃ| ಕರಣಾದ್ಯಾಧೇಯೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಃ ಶುಭಃ, ನಿಷಿದ್ಧಸ್ತ್ವಶುಭಃ| ದೇಶಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಿನ್ದಿತದೇಶಭವತ್ವಾದಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಶುಭಫಲಮ್| ಏವಂ ಕಾಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಮಶುಭಫಲಂ ಚಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಾದಿ, ತಥಾ ಓಕಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚಾಶುಭಮಶುಭಫಲಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ವಿಪರೀತಂ ತು ಶುಭಫಲಮ್| ಮೋಹಾದಿತಿ ಅಜ್ಞಾನಾತ್, ಪ್ರಮಾದಾದಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾಽಪಿ ರಾಗಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಿಯಮಿತಿ ತದಾತ್ವಮಾತ್ರಪ್ರಿಯಮ್| ಅಹಿತಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಮ್- ಅಸುಖೋದರ್ಕಮಿತಿ|- ಅಸುಖಂ ದುಃಖರೂಪಮ್, ಉದರ್ಕ ಉತ್ತರಕಾಲೀನಂ ಫಲಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯದ್ವೇತಿ ಭೇಷಜವಿಹಾರಾದಿ||೨೩||
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
ತತ್ರೇದಮಾಹಾರವಿಧಿವಿಧಾನಮರೋಗಾಣಾಮಾತುರಾಣಾಂ ಚಾಪಿ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಕಾಲೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಹಿತತಮಂ ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಂ ಭವತಿ- ಉಷ್ಣಂ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ಮಾತ್ರಾವತ್, ಜೀರ್ಣೇ ವೀರ್ಯಾವಿರುದ್ಧಮ್, ಇಷ್ಟೇ ದೇಶೇ, ಇಷ್ಟಸರ್ವೋಪಕರಣಂ, ನಾತಿದ್ರುತಂ, ನಾತಿವಿಲಮ್ಬಿತಮ್, ಅಜಲ್ಪನ್, ಅಹಸನ್, ತನ್ಮನಾ ಭುಞ್ಜೀತ, ಆತ್ಮಾನಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್||೨೪||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
ತತ್ರೇತ್ಯಾದೌ ಇದಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಆಹಾರವಿಧಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ಯೇನೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ತದಾಹಾರವಿಧಿವಿಧಾನಮ್| ಆತುರಾಣಾಂ ಚ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದಿತಿ ಪದೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಂ ಶೀತಮೇವ, ಕಫರೋಗಿಣಾಂ ರೂಕ್ಷಮೇವ ಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿವಿಪರ್ಯಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ಭುಞ್ಜಾನಾನಾಮಿದಮಾಹಾರವಿಧಿವಿಧಾನಂ ಹಿತತಮಂ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವೇತಿ ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ಹಿತತಮಂ ಹಿತತಮಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ; ತೇನ ಯತ್ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಹಿತಂ ತತ್ ಕದಾಚಿದೇವ ಕಞ್ಚಿದೇವ ಪುರುಷಮಾಸಾದ್ಯಾಹಿತಂ ಭವತಿ, ತಚ್ಚ ಕಾದಾಚಿತ್ಕತ್ವಾದನಾದೃತಂ; ತೇನ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾದೇನಂ ಹಿತತಮಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಉಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದೌ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಛೇದಃ|| ೨೪||
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
ತಸ್ಯ ಸಾದ್ಗುಣ್ಯಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಉಷ್ಣಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಉಷ್ಣಂ ಹಿ ಭುಜ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವದತೇ, ಭುಕ್ತಂ ಚಾಗ್ನಿಮೌದರ್ಯಮುದೀರಯತಿ, ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಜರಾಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಚ ಪರಿಹ್ರಾಸಸಯತಿ ; ತಸ್ಮಾದುಷ್ಣಮಶ್ನೀಯಾತ್ (೧)|೨೫|
ಸ್ನಿಗ್ಧಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿ ಭುಜ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವದತೇ, ಭುಕ್ತಂ ಚಾನುದೀರ್ಣಮಗ್ನಿಮುದೀರಯತಿ , ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಜರಾಂ ಗಚ್ಛತಿ, ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ, ಶರೀರಮುಪಚಿನೋತಿ, ದೃಢೀಕರೋತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಬಲಾಭಿವೃದ್ಧಿಮುಪಜನಯತಿ, ವರ್ಣಪ್ರಸಾದಂ ಚಾಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಶ್ನೀಯಾತ್ (೨)|೨೫|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५|
स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
ತಸ್ಯೇತಿ ಉಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ| ಸಾದ್ಗುಣ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಯೋಗಿತಾಮ್| ಪರಿಹ್ರಾಸಯತೀತಿ ಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ಕರೋತಿ||೨೫(೧-೨)||
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
ಮಾತ್ರಾವದಶ್ನೀಯಾತ್; ಮಾತ್ರಾವದ್ಧಿ ಭುಕ್ತಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಪೀಡಯದಾಯುರೇವ ವಿವರ್ಧಯತಿ ಕೇವಲಂ, ಸುಖಂ ಗುದಮನುಪರ್ಯೇತಿ, ನ ಚೋಷ್ಮಾಣಮುಪಹನ್ತಿ, ಅವ್ಯಥಂ ಚ ಪರಿಪಾಕಮೇತಿ; ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತ್ರಾವದಶ್ನೀಯಾತ್ (೩)|೨೫|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
ಮಾತ್ರಾವದಿತಿ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಂ ಮತುಪ್; ತೇನ ಪ್ರಶಸ್ತಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪೀಡಯದಿತಿ ಅನತಿಮಾತ್ರತ್ವೇನ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಂ ಸದ್ವಾತಾದೀನ್ ಸ್ಥಾನಾಪೀಡನಾದಪ್ರಕೋಪಯತ್| ಗುದಮನುಪರ್ಯೇತೀತಿ ಪರಿಣತಂ ಸದನುರೂಪತಯಾ ನಿಃಸರತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಊಷ್ಮಾಣಂ ವಹ್ನಿಮ್||೨೫(೩)||
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
ಜೀರ್ಣೇಽಶ್ನೀಯಾತ್; ಅಜೀರ್ಣೇ ಹಿ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯಾಭ್ಯವಹೃತಮಾಹಾರಜಾತಂ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ರಸಮಪರಿಣತಮುತ್ತರೇಣಾಹಾರರಸೇನೋಪಸೃಜತ್ ಸರ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ಯಾಶು, ಜೀರ್ಣೇ ತು ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಗ್ನೌ ಚೋದೀರ್ಣೇ ಜಾತಾಯಾಂ ಚ ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಂ ವಿವೃತೇಷು ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮುಖೇಷು ವಿಶುದ್ಧೇ ಚೋದ್ಗಾರೇ ಹೃದಯೇ ವಿಶುದ್ಧೇ ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯೇ ವಿಸೃಷ್ಟೇಷು ಚ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗೇಷ್ವಭ್ಯವಹೃತಮಾಹಾರಜಾತಂ ಸರ್ವಶರೀರಧಾತೂನಪ್ರದೂಷಯದಾಯುರೇವಾಭಿವರ್ಧಯತಿ ಕೇವಲಂ; ತಸ್ಮಾಜ್ಜೀರ್ಣೇಽಶ್ನೀಯಾತ್ (೪)|೨೫|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
ಪೂರ್ವಸ್ಯೇತಿ ದಿನಾನ್ತರಕೃತಸ್ಯ| ಅಪರಿಣತಮಿತಿ ಅಸಮ್ಯಗ್ಜಾತಮ್| ಆಹಾರರಸೇನೇತಿ ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಗತೇನ ಮಧುರಾದಿನಾ; ಕಿಂವಾ ಆಹಾರಜೇನ ರಸೇನ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೇಷು ದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್||೨೫(೪)||
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
ವೀರ್ಯಾವಿರುದ್ಧಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಅವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಮಶ್ನನ್ ಹಿ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಾಹಾರಜೈರ್ವಿಕಾರೈರ್ನೋಪಸೃಜ್ಯತೇ; ತಸ್ಮಾದ್ವೀರ್ಯಾವಿರುದ್ಧಮಶ್ನೀಯಾತ್ (೫)|೨೫|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಾಹಾರಜೈರಿತಿ ಕುಷ್ಠಾನ್ಧ್ಯವಿಸರ್ಪಾದ್ಯೈರಾತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೋಕ್ತೈಃ||೨೫(೫)||
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ಇಷ್ಟೇ ದೇಶೇ ಇಷ್ಟಸರ್ವೋಪಕರಣಂ ಚಾಶ್ನೀಯಾತ್; ಇಷ್ಟೇ ಹಿ ದೇಶೇ ಭುಞ್ಜಾನೋ ನಾನಿಷ್ಟದೇಶಜೈರ್ಮನೋವಿಘಾತಕರೈರ್ಭಾವೈರ್ಮನೋವಿಘಾತಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತಥೈವೇಷ್ಟೈಃ ಸರ್ವೋಪಕರಣೈಃ; ತಸ್ಮಾದಿಷ್ಟೇ ದೇಶೇ ತಥೇಷ್ಟಸರ್ವೋಪಕರಣಂ ಚಾಶ್ನೀಯಾತ್ (೬)|೨೫|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
ಮನೋವಿಘಾತಕರೈರ್ಭಾವೈರಿತಿ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೨) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ ಕಾಮಾದಿಭಿಶ್ಚಿತ್ತೋಪತಾಪಕರೈಶ್ಚಿತ್ತವಿಕಾರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೇಷ್ಟೈಶ್ಚ ಸರ್ವೋಪಕರಣೈರ್ಭುಞ್ಜಾನೋ ಮನೋವಿಘಾತಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ; ಅನಿಷ್ಟಭೋಜನಾದೇರ್ಮನೋವಿಘಾತೋ ಭವತಿ||೨೫(೬)||
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
ನಾತಿದ್ರುತಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಅತಿದ್ರುತಂ ಹಿ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯೋತ್ಸ್ನೇಹನಮವಸಾದನಂ ಭೋಜನಸ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಚ, ಭೋಜ್ಯದೋಷಸಾದ್ಗಣ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಶ್ಚ ನ ನಿಯತಾ; ತಸ್ಮಾನ್ನಾತಿದ್ರುತಮಶ್ನೀಯಾತ್ (೭)|೨೫|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
ಉತ್ಸ್ನೇಹನಮ್ ಉನ್ಮಾರ್ಗಗಮನಮ್| ಅವಸದನಮ್ ಅವಸಾದಃ| ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಹೃದಯಸ್ಥತ್ವೇನ ಕೋಷ್ಠಾಪ್ರವೇಶಃ| ಭೋಜ್ಯಗತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕೇಶಾದೀನಾಂ, ಸಾದ್ಗುಣ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಾದುತ್ವಾದೇಃ, ಉಪಲಬ್ಧಿರ್ನ ನಿಯತಾ ಭವತಿ ಕದಾಚಿದುಪಲಭ್ಯತೇ ಕದಾಚಿನ್ನೇತಿ| ತತ್ರ ದೋಷಾನುಪಲಬ್ಧ್ಯಾ ಸದೋಷಸ್ಯೈವ ಭಕ್ಷಣಂ, ಸಾದ್ಗುಣ್ಯಾನುಪಲಬ್ಧ್ಯಾ ಚ ಪ್ರೀತ್ಯಭಾವಃ||೨೫(೭)||
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
ನಾತಿವಿಲಮ್ಬಿತಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಅತಿವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಹಿ ಭುಞ್ಜಾನೋ ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಬಹು ಭುಙ್ಕ್ತೇ, ಶೀತೀಭವತ್ಯಾಹಾರಜಾತಂ, ವಿಷಮಂ ಚ ಪಚ್ಯತೇ; ತಸ್ಮಾನ್ನಾತಿವಿಲಮ್ಬಿತಮಶ್ನೀಯಾತ್ (೮)|೨೫|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
ವಿಷಮಂ ಚ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಚಿರಕಾಲಭೋಜನೇನಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ||೨೫(೮)||
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
ಅಜಲ್ಪನ್ನಹಸನ್ ತನ್ಮನಾ ಭುಞ್ಜೀತ; ಜಲ್ಪತೋ ಹಸತೋಽನ್ಯಮನಸೋ ವಾ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ತ ಏವ ಹಿ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ, ಯ ಏವಾತಿದ್ರುತಮಶ್ನತಃ; ತಸ್ಮಾದಜಲ್ಪನ್ನಹಸಂಸ್ತನ್ಮನಾ ಭುಞ್ಜೀತ (೯)|೨೫|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
ಯ ಏವಾತಿದ್ರುತಮಶ್ನತೋ ದೋಷಾ ಇತಿ ಉತ್ಸ್ನೇಹನಾದಯಃ||೨೫(೯)||
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
ಆತ್ಮಾನಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಭುಞ್ಜೀತ ಸಮ್ಯಕ್; ಇದಂ ಮಮೋಪಶೇತೇ ಇದಂ ನೋಪಶೇತ ಇತ್ಯೇವಂ ವಿದಿತಂ ಹ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನ ಆತ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಭವತಿ; ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮಾನಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಭುಞ್ಜೀತ ಸಮ್ಯಗಿತಿ||೨೫||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
ನೋಪಶೇತ ಇತೀತ್ಯತ್ರ ಇತಿಶಬ್ದೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯವಿಧಾನೋಪದರ್ಶಕೇನ ವಿಚಾರಫಲಮೋಕಸಾತ್ಮ್ಯಸೇವನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಆತ್ಮನ ಇತಿ ಪದೇನಾತ್ಮನೈವಾತ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಜ್ಞಾಯತೇ, ನ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶೇನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೫||
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ರಸಾನ್ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ದೋಷಾಂಶ್ಚ ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವತಃ|
ವೇದ ಯೋ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಶರೀರಂ ಚ ಸ ನೋ ಭಿಷಕ್||೨೬||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः|
वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
ಅಧ್ಯಾಯೋಕ್ತರಸಪ್ರಭಾವಾದಿಜ್ಞಾನಂ ಸ್ತೌತಿ- ರಸಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ನೋ ಭಿಷಗಿತಿ ನೋಽಸ್ಮಾಕಂ ಸಮ್ಮತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬||
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ವಿಮಾನಾರ್ಥೋ ರಸದ್ರವ್ಯದೋಷರೋಗಾಃ ಪ್ರಭಾವತಃ|
ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾತಿಸೇವ್ಯಾನಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮೇವ ಚ||೨೭||
ಆಹಾರಾಯತನಾನ್ಯಷ್ಟೌ ಭೋಜ್ಯಸಾದ್ಗುಣ್ಯಮೇವ ಚ|
ವಿಮಾನೇ ರಸಸಙ್ಖ್ಯಾತೇ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್||೨೮||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः|
द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७||
आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च|
विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
ದೋಷವಿಕಾರೌ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೨) ಪ್ರಭಾವವಿಸ್ತಾರೇಣ ವಕ್ತವ್ಯೌ, ತಥಾಽಪೀಹ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೋಕ್ತಾವೇವ; ತೇನ ದೋಷವಿಕಾರಪ್ರಭಾವಾವಪ್ಯುಕ್ತಾವಿತಿ ಯದುಚ್ಯತೇ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತತ್ ಸಾಧು| ತೈಲಾದಿದ್ರವ್ಯತ್ರಯಕಥನಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಗೃಹೀತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ನ ಪೃಥಕ್ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪಠಿತಮ್||೨೭-೨೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರಸವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರಸವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||