Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രസവിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
നിദാനേ ജ്ഞാതഹേത്വാദിപഞ്ചകസ്യ ചികിത്സോപയോഗിതയാ ദോഷഭേഷജാദിവിശേഷജ്ഞാനമപേക്ഷിതം ഭവതി, അതോ വക്ഷ്യമാണദോഷഭേഷജാദിവിശേഷജ്ഞാപകം വിമാനസ്ഥാനം ബ്രൂതേ| തത്രാപി ച ദോഷഭേഷജയോഃ പ്രാധാന്യാത്തദ്വിശേഷജ്ഞാപകം രസവിമാനം പ്രഥമം ബ്രൂതേ| ഇമം ച സ്ഥാനസമ്ബന്ധം സ്വയമേവ ദര്ശയിഷ്യതി| വിശേഷേണ മീയതേ ജ്ഞായതേ ദോഷഭേഷജാദ്യനേനേതി വിമാനം, ദോഷഭേഷജാദീനാം പ്രഭാവാദിവിശേഷ ഇത്യര്ഥഃ; ഏവമ്ഭൂതം വിമാനമഭിധേയതയാ യത്ര തിഷ്ഠതി തദ്വിമാനസ്ഥാനമ്| രസവിമാനമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ രസവിമാനമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു വ്യാധീനാം നിമിത്തപൂര്വരൂപരൂപോപശയസങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യവിധിവികല്പ ബലകാലവിശേഷാനനുപ്രവിശ്യാനന്തരം ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരസാരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാം മാനമവഹിതമനസാ യഥാവജ്ജ്ഞേയം ഭവതി ഭിഷജാ, ദോഷാദിമാനജ്ഞാനായത്തത്വാത് ക്രിയായാഃ|
ന ഹ്യമാനജ്ഞോ ദോഷാദീനാം ഭിഷഗ് വ്യാധിനിഗ്രഹസമര്ഥോ ഭവതി|
തസ്മാദ്ദോഷാദിമാനജ്ഞാനാര്ഥം വിമാനസ്ഥാനമുപദേക്ഷ്യാമോऽഗ്നിവേശ!||൩||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः|
न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति|
तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
ഇഹ ഖല്വിത്യാദിനാ സ്ഥാനസമ്ബന്ധമാഹ| ഇഹ സമ്പ്രാപ്തിഭേദസങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യാദിഗ്രഹണേനൈവ സമ്പ്രാപ്തിമുപദിശന് സങ്ഖ്യാദിഭേദേന സര്വൈവ സമ്പ്രാപ്തിഃ കഥിതാ ഭവതീതി ദര്ശയതി| നിമിത്താദീനാം തു ന താദൃശോ ഭേദോऽല്പഗ്രന്ഥവക്തവ്യോऽസ്തി, യേന ഭേദേന തേऽപീഹ കഥ്യേരന്, അതസ്തേ സാമാന്യേനൈവോക്താഃ| അനുപ്രവിശ്യേതി ബുദ്ധ്വാ | ദോഷാദയഃ സൂത്രസ്ഥാന ഏവ പ്രപഞ്ചിതാഃ| മാനമിതി പ്രഭാവാദിവിശേഷഃ| ഏതജ്ജ്ഞാനേ ഹേതുമാഹ- ദോഷാദീത്യാദി| ക്രിയായാ ഇതി ചികിത്സായാഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാദൌ രസദ്രവ്യദോഷവികാരപ്രഭാവാന് വക്ഷ്യാമഃ|
രസാസ്താവത് ഷട്- മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായാഃ|
തേ സമ്യഗുപയുജ്യമാനാഃ ശരീരം യാപയന്തി, മിഥ്യോപയുജ്യമാനാസ്തു ഖലു ദോഷപ്രകോപായോപകല്പന്തേ||൪||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः|
रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः|
ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
അധ്യായാര്ഥം വക്തും പ്രതിജാനീതേ- തത്രാദാവിത്യാദി| യദ്യപി ച ദോഷഭേഷജേത്യാദൌ ദോഷാപേക്ഷത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ദോഷ ആദൌ കൃതഃ, തഥാऽപീഹ രസദ്രവ്യരൂപഭേഷജസ്യാപേക്ഷിതരോഗപ്രശമകര്തൃത്വേന തഥാ ദോഷസ്യാപി ച രസദ്രവ്യയോരേവ കാരണത്വേന ഭേഷജശബ്ദസൂചിതേ രസദ്രവ്യേ ഏവാഗ്രേ കൃതേ, പശ്ചാത്തു ദോഷഗ്രഹണഗൃഹീതൌ ദോഷവികാരൌ| പ്രകൃഷ്ടോ ഭാവഃ പ്രഭാവഃ ശക്തിരിത്യര്ഥഃ; സ ചേഹാചിന്ത്യശ്ചിന്ത്യശ്ച ഗ്രാഹ്യഃ| യേന, ‘തത്ര ഖല്വനേകരസേഷു’ ഇത്യാദിനാ ദ്രവ്യവികാരയോഃ പ്രഭാവം രസദ്വാരാ ദോഷദ്വാരാ ച ചിന്ത്യമപി വക്ഷ്യതി| യാപയന്തീതി സാമ്യേനാവസ്ഥാപയന്തി| മിഥ്യാശബ്ദ ഇഹായോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗേഷു വര്തതേ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ദോഷാഃ പുനസ്ത്രയോ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ|
തേ പ്രകൃതിഭൂതാഃ ശരീരോപകാരകാ ഭവന്തി, വികൃതിമാപന്നാസ്തു ഖലു നാനാവിധൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതാപയന്തി||൫||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः|
ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
ദോഷാ ഇതി ശാരീരദോഷാഃ| പുനഃശബ്ദോ മാനസദോഷം വ്യാവര്തയതി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്ര ദോഷമേകൈകം ത്രയസ്ത്രയോ രസാ ജനയന്തി, ത്രയസ്ത്രയശ്ചോപശമയന്തി|
തദ്യഥാ- കടുതിക്തകഷായാ വാതം ജനയന്തി, മധുരാമ്ലലവണാസ്ത്വേനം ശമയന്തി; കട്വമ്ലലവണാഃ പിത്തം ജനയന്തി, മധുരതിക്തകഷായാസ്ത്വേനച്ഛ്മയന്തി; മധുരാമ്ലലവണാഃ ശ്ലേഷ്മാണം ജനയന്തി, കടുതിക്തകഷായാസ്ത്വേനം ശമയന്തി||൬||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति|
तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
രസാനാമസംസൃഷ്ടാനാം കര്മാഹ- തത്രേത്യാദി| അനേന ച രസകര്മോപദേശേന ദോഷാണാമപി തത്തദ്രസോത്പാദ്യത്വം തഥാ തത്തദ്രസോപശമനീയത്വമുക്തം ഭവതി| കടുതിക്തകഷായാ വാതം ജനയന്തീതി അസതി പരിപന്ഥിനീതി ജ്ഞേയം, തേനാര്കാഗുരുഗുഡൂച്യാദീനാം തിക്താനാമപി വാതാജനകത്വേ ന ദോഷഃ| തത്ര ഹ്യുഷ്ണവീര്യതാ പരിപന്ഥിനീ വിദ്യതേ, തേന ന തേ വാതം ജനയന്തീത്യാദ്യനുസരണീയമ്| ഏനമിതി പദേന യശ്ച കട്വാദിജോ വായുസ്തമേവ മധുരാദയഃ സര്വാത്മവൈപരീത്യാദ്വിശേഷേണ ശമയന്തീതി ദര്ശയതി; ജാഗരണാദിജേ ഹി വായൌ ജാഗരണാദിവിപരീതാഃ സ്വപ്നാദയ ഏവ വിശേഷേണ പഥ്യാഃ| ഏവം പിത്തശ്ലേഷ്മണോരപി ഏനദേനംശബ്ദയോസ്താത്പര്യം ദര്ശയതി||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
രസദോഷസന്നിപാതേ തു യേ രസാ യൈര്ദോഷൈഃ സമാനഗുണാഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാ വാ ഭവന്തി തേ താനഭിവര്ധയന്തി, വിപരീതഗുണാ വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠാ വാ ശമയന്ത്യഭ്യസ്യമാനാ ഇതി|
ഏതദ്വ്യവസ്ഥാഹേതോഃ ഷട്ത്വമുപദിശ്യതേ രസാനാം പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാം, ത്രിത്വം ച ദോഷാണാമ്||൭||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति|
एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
അഥ കയാ യുക്ത്യാ രസാ ദോഷാഞ്ജനയന്തി ശമയന്തി ചേത്യാഹ രസദോഷേത്യാദി| സന്നിപാതേ ഇതി അന്തഃശരീരമേലകേ| തുശബ്ദോ വിശേഷേ, തേന വിപരീതഗുണാ ഏവ വിശേഷേണ വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠാപേക്ഷയാ ശമയന്തീതി ദര്ശയതി| രസാനാം തു യഥാ ഉപചാരാദ്ഗുണാ ഭവന്തി തദഭിഹിതം “ഗുണാഗുണാശ്രയാ നോക്താഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനാ സൂത്രേ| അഭ്യസ്യമാനാ ഇതി ന സകൃദുപയുജ്യമാനാഃ| അഥ കസ്മാദ്രസദോഷസംസര്ഗഭൂയസ്ത്വം പരിത്യജ്യ രസഷട്ത്വം ദോഷത്രിത്വം ചോച്യതേ? ഇത്യാഹ- ഇത്യേതദിത്യാദി| വ്യവസ്ഥേതി രസദോഷസംസര്ഗപ്രപഞ്ചസങ്ക്ഷേപഃ | പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാമിതി പദം ദോഷാണാമിത്യനേനാപി യോജ്യമ്||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സംസര്ഗവികല്പവിസ്തരോ ഹ്യേഷാമപരിസങ്ഖ്യേയോ ഭവതി, വികല്പഭേദാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്||൮||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
രസദോഷസംസര്ഗപ്രപഞ്ചാനഭിധാനേ ഹേതുമാഹ- സംസര്ഗേത്യാദി| യസ്മാത് സംസര്ഗഭേദവിസ്തരോऽപരിസങ്ഖ്യേയസ്തസ്മാത് ഷട്ത്വം ത്രിത്വം ചോച്യതേ| വികല്പഭേദാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാദിതി സംസര്ഗവികല്പസ്യ ഭേദോ വിജാതീയപ്രകാരഃ, തസ്യാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്| ഏതേന, യഥാ രസാനാമവാന്തരവ്യക്തിഭേദേऽപി മധുരത്വാദിസാമാന്യയോഗാന്മധുരാദിവ്യപദേശേന ഷട്ത്വമുച്യതേ; തഥാ മധുരാമ്ലമധുരലവണാദിസംസര്ഗാണാമപി സത്യപ്യവാന്തരഭേദേ സാമാന്യേനോപസങ്ഗ്രഹം കൃത്വാ ത്രിഷഷ്ടിത്വസങ്ഖ്യാനിയമോ ഭവിഷ്യതീതി നിരസ്യതേ, യതോ മധുരാമ്ലാദിസംസര്ഗേऽപി വിജാതീയോ മധുരതരമധുരതമാദിഭേദകൃതോ ഭേദോऽപരിസങ്ഖ്യേയോ ഭവതി| വചനം ഹി- “രസാസ്തരതമാഭ്യാം താം സങ്ഖ്യാമതിപതന്തി ഹി” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര ഖല്വനേകരസേഷു ദ്രവ്യേഷ്വനേകദോഷാത്മകേഷു ച വികാരേഷു രസദോഷപ്രഭാവമേകൈകശ്യേനാഭിസമീക്ഷ്യ തതോ ദ്രവ്യവികാരയോഃ പ്രഭാവതത്ത്വം വ്യവസ്യേത്||൯||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
അഥ കഥം തര്ഹി സംസൃഷ്ടാനാം രസാനാം ദോഷാണാം ച പ്രഭാവോ ജ്ഞേയ ഇത്യാഹ- തത്ര ഖല്വിത്യാദി| തത്ര ചാനേകരസദ്രവ്യസ്യാനേകദോഷവികാരസ്യ ച പ്രത്യേകരസദോഷപ്രഭാവമേലകേന പ്രഭാവം കഥയന് രസസംസര്ഗദോഷസംസര്ഗയോരപി താദൃശമേവ പ്രഭാവം കഥയതി, യതോ രസദോഷസംസര്ഗപ്രഭാവാവത്ര ദ്രവ്യവികാരാശ്രയിത്വാദ്രസദോഷയോര്ദ്രവ്യവികാരപ്രഭാവത്വേനോച്യേതേ | അനേന ന്യായേന സാക്ഷാദനുക്തോऽപി ഏകരസദ്രവ്യൈകദോഷവികാരയോരപി പ്രഭാവോऽസംസൃഷ്ടരസദോഷപ്രഭാവകഥനാദുക്ത ഏവ ജ്ഞേയഃ| ഏകൈകശ്യേനാഭിസമീക്ഷ്യേതി പ്രത്യേകമുക്തരസാദിപ്രഭാവേണാനേകരസം ദ്രവ്യമനേകദോഷം ച വികാരം സമുദിതപ്രഭാവമഭിസമീക്ഷ്യ||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ന ത്വേവം ഖലു സര്വത്ര|
ന ഹി വികൃതിവിഷമസമവേതാനാം നാനാത്മകാനാം പരസ്പരേണ ചോപഹതാനാമന്യൈശ്ച വികല്പനൈര്വികല്പിതാനാമവയവപ്രഭാവാനുമാനേനൈവ സമുദായപ്രഭാവതത്ത്വമധ്യവസാതും ശക്യമ്||൧൦||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र|
न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
അയം ച രസദോഷപ്രഭാവദ്വാരാ ദ്രവ്യവികാരപ്രഭാവനിശ്ചയോ ന സര്വത്ര ദ്രവ്യേ വികാരേ ചേത്യാഹ- ന ത്വേവം ഖലു സര്വത്രേതി| അത്രൈവ ഹേതുമാഹ- നഹീത്യാദിനാऽധ്യവസാതും ശക്യമിത്യന്തേന| വികൃതിവിഷമസമവേതാനാമിതി വികൃതിസമവേതാനാം തഥാ വിഷമസമവേതാനാം ചേതി വികൃതിവിഷമസമവേതാനാമ്| സമവേതാനാമിതി മിലിതാനാം രസാനാം ദോഷാണാം ച| തത്ര രസസ്യ വികൃതിസമവായോ യഥാ- മധുരേ തണ്ഡുലീയകേ; മധുരോ ഹി പ്രകൃത്യാ സ്നേഹവൃഷ്യത്വാദികരഃ, തണ്ഡുലീയകേ തു വികൃതിസമവേതത്വേന തന്ന കരോതി| വിഷമസമവേതാസ്തു തിലേ കഷായകടുതിക്തമധുരാഃ; യദി ഹീമേ രസാഃ സമയാ മാത്രയാ സമവേതാഃ സ്യുസ്തതസ്തിലോऽപി പിത്തശ്ലേഷ്മഹരസ്ത്രിദോഷഹരോ വാ സ്യാത്, പിത്തകഫകരസ്ത്വയം; തേനാത്ര രസാനാം ക്വചിത് കര്തൃത്വമകര്തൃത്വം ച ക്വചിദിതി വൈഷമ്യമുന്നീയതേ| നാനാത്മകാനാമിത്യാദിഹേതുത്രയം തു വികൃതിസമവായവിഷമസമവായയോരേവോപലമ്ഭകമ് | തേന, നാനാത്മകത്വാദിഭിര്വികൃതിസമവായവിഷമസമവായൌ ഭവതഃ| നാനാത്മകാനാമിതി നാനാരൂപഹേതുജനിതാനാം ; തേന ഹേതുഭേദബലാദേവ രസദോഷയോര്വികൃതോ വിഷമോ വാ മേലകോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| കിംവാ, നാനാത്മകാനാമിതി നാനാപ്രമാണാനാമ്| ഏവം ച നാനാപ്രമാണത്വം വിഷമസമവായേ ഹേതുഃ| പരസ്പരേണ ചോപഹതാനാമിതി അന്യോന്യമുപഘാതിതഗുണാനാമ്| പരസ്പരഗുണോപഘാതസ്തു യദ്യപി ദോഷാണാം പ്രായോ നാസ്ത്യേവ, തഥാऽപ്യദൃഷ്ടവശാത് ക്വചിദ്ഭവതീതി ജ്ഞേയം; രസാനാം തു പ്രബലേനാന്യോപഘാതോ ഭവത്യേവ| അന്യൈശ്ച വികല്പനൈരിതി അന്യൈശ്ച ഭേദകൈഃ, തത്ര രസസ്യ ഭേദകാഃ സ്വരസകല്കാദയഃ; ഏകസ്യൈവ ഹി ദ്രവ്യസ്യ കല്പനാവിശേഷേണ ഗുണാന്തരാണി ഭവന്തി| ദോഷസ്യ തു ദൂഷ്യാന്തരാണ്യേവ ഗുണാന്തരയോഗാദ്ഭേദകാനി ഭവന്തി| യദുക്തം- “സ ഏവ കുപിതോ ദോഷഃ സമുത്ഥാനവിശേഷതഃ| സ്ഥാനാന്തരഗതശ്ചൈവ വികാരാന് കുരുതേ ബഹൂന്” (സൂ.അ.൧൮) ഇതി| അസ്മിന് വ്യാഖ്യാനേ രസാനാം ദോഷാണാം ച യ ഉത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതോ വിഷമസമവായഃ പൃഥഗുച്യതേ, സ ന യുജ്യതേ; യതോ വിഷമസമവായേऽപ്യുത്കൃഷ്ടസ്യ രസസ്യ തഥാ ദോഷസ്യ ചോത്കൃഷ്ടാ ഗുണാ അപകൃഷ്ടസ്യ ചാപകൃഷ്ടാ ഗുണാ ഭവന്തീതി കൃത്വാऽവയവപ്രഭാവാനനുമാനേനൈവ സമുദായപ്രഭാവാനുമാനം ശക്യമ്| അഥോച്യേത- വിഷമമേലകേ രസസ്യ ദോഷസ്യ ച ന ത ഏവ ഗുണാ ഉത്കൃഷ്ടാ അപകൃഷ്ടാ വാ ഭവന്തി കിന്തു ഗുണാന്തരമേവ ഭവതി, ഹന്ത തര്ഹി വികൃത ഏവായം സമവായോ വിസദൃശകാര്യകാരണത്വാത്| തദേവം ദൂഷണദര്ശനാദന്യഥാ വ്യാഖ്യായതേ- യത്- ദ്വിവിധോ മേലകോ ഭവതി രസാനാം ദോഷാണാം ച പ്രകൃത്യനുഗുണഃ, പ്രകൃത്യനനുഗുണശ്ച; തത്ര യോ മിലിതാനാം പ്രാകൃതഗുണാനുപമര്ദേന മേലകോ ഭവതി, സ പ്രകൃതിസമസമവായശബ്ദേനോച്യതേ; യസ്തു പ്രാകൃതഗുണോപമര്ദേന ഭവതി, സ വികൃതിവിഷമസമവായോऽഭിധീയതേ; വികൃത്യാ ഹേതുഭൂതയാ വിഷമഃ പ്രകൃത്യനനുഗുണഃ സമവായോ വികൃതിവിഷമസമവായ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രൈവ വികൃതിവിഷമസമവായേ നാനാത്മകത്വാദിഹേതുത്രയം യഥാവിവൃതമേവ യോജനീയമ്| യേ തു വികൃതിവിഷമസമവായൌ പൃഥഗേവ കുര്വന്തി, വിഷമസമവായസ്യ വൈഷമ്യതാരതമ്യേനാതിബഹുപ്രപഞ്ചിതത്വാദ് വിഷമാവയവഗുണാനുമാനം ദുഃശകമിതി കൃത്വാ, തദപി ദ്രവ്യവികാരപ്രഭാവേണൈവ വ്യപദിശന്തി||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
തഥായുക്തേ ഹി സമുദയേ സമുദായപ്രഭാവതത്ത്വമേവമേവോപലഭ്യ തതോ ദ്രവ്യവികാരപ്രഭാവതത്ത്വം വ്യവസ്യേത്||൧൧||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
അഥ കഥം തര്ഹി വികൃതിവിഷമസമവായപ്രഭാവജ്ഞാനമിത്യാഹ- തഥായുക്തേ ഹീത്യാദി| തഥായുക്തേ സമുദയ ഇതി വികൃതിവിഷമസമവായേ| സമുദയപ്രഭാവതത്ത്വമിതി മേലകപ്രഭാവതത്ത്വമ്| സമധൃതേ ഹി മധുസര്പിഷി സൂര്യാവര്താഖ്യേ വാ ദോഷസമുദയേ ന സംയുജ്യമാനമധുഘൃതഗുണക്രമാഗതം മാരകത്വം, ന ച വാതാദിദോഷപ്രഭാവഗതം സൂര്യവൃദ്ധ്യാ വര്ധിഷ്ണുത്വം സൂര്യാവര്തസ്യ, കിം തു സംയോഗമഹിമകൃതമേവേത്യര്ഥഃ| യച്ച ഗതിദ്വയം ദോഷരസമേലകസ്യ, തേന പ്രകൃതിസമസമവായരൂപം സന്നിപാതം ജ്വരനിദാനേ ദോഷലിങ്ഗമേലകേനൈവോക്തവാന്| യദുക്തം- “പൃഥഗുക്തലക്ഷണസംസര്ഗാദ്ദ്വാന്ദ്വികമന്യതമം സാന്നിപാതികം വാ ജ്വരം വിദ്യാത്” (നി.അ.൧) ഇതി| യസ്തു വികൃതിവിഷമസമവേതസ്ത്രിദോഷകൃതോ ജ്വരസ്തസ്യ ചികിത്സിതേ- “ക്ഷണേ ദാഹഃ ക്ഷണേ ശീതം” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ ലക്ഷണമുക്തമ്| ന ഹി ശ്യാവരക്തകോഠോത്പത്ത്യാദി തത്രോക്തം വാതാദിജ്വരേ ക്വചിദസ്തി| ഏവം രസേऽപി യത്രാമ്രാതേ മധുരത്വം പ്രകൃതിസമസമവേതം, തത്രാമ്രാതം മധുരമേതന്മാത്രമേവോക്തം; തേന, മധുരസാമാന്യഗുണാഗതം തസ്യ വാതപിത്തഹരത്വമപി ലഭ്യത ഏവ| യത്ര വാര്താകേ കടുതിക്തത്വേന വാതകരത്വം പ്രാപ്തമപി ച വികൃതിവിഷമസമവായാത്തന്ന ഭവതി, തത്രാചാര്യേണ “വാര്താകം വാതഘ്നം” (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യുക്തമേവ| ഏവമിത്യാദി തത്തദുദാഹരണം ശാസ്ത്രപ്രസൃതമനുസരണീയമ്| യത്തു പ്രകൃതിസമസമവായകൃതരസദോഷഗുണദ്വാരാ പ്രാപ്തമപി ദ്രവ്യഗുണം വികാരലക്ഷണം ച ബ്രൂതേ, തത് പ്രകര്ഷാര്ഥം സ്പഷ്ടാര്ഥം ചേതി ജ്ഞേയമ്||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
തസ്മാദ്രസപ്രഭാവതശ്ച ദ്രവ്യപ്രഭാവതശ്ച ദോഷപ്രഭാവതശ്ച വികാരപ്രഭാവതശ്ച തത്ത്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൨||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
ഉപസംഹരതി- തസ്മാദിത്യാദി| തത്ത്വമിതി രസാദിപ്രഭാവതത്ത്വമ്| യത്തു പൂര്വം “തത്രാദൌ രസദ്രവ്യദോഷവികാരപ്രഭാവാനുപദേക്ഷ്യാമഃ” ഇത്യനേന രസാദിപ്രഭാവവ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാനം കൃതം, തത്തു രസപ്രഭാവാനുമാനേനൈവ ദ്രവ്യപ്രഭാവകഥനാത്, തഥാ ദോഷപ്രഭാവേണ ച വികാരപ്രഭാവകഥനാച്ചരിതാര്ഥം സ്യാത്| ഇഹ തു വികൃതിവിഷമസമവായാത്മകേ ദ്രവ്യേ വികാരേ വാ രസദോഷപ്രഭാവാനുമാനേന ന ദ്രവ്യവികാരപ്രഭാവാനുമാനമസ്തീതി കൃത്വാ പൃഥക് പൃഥഗ്രസാദിപ്രഭാവതത്ത്വാഭിധാനപ്രതിജ്ഞാനമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| ഇഹ ദ്രവ്യാണാം വീര്യപ്രഭാവ-വിപാകപ്രഭാവൌ ച ദ്രവ്യപ്രഭാവേ രസപ്രഭാവേ വാऽന്തര്ഭാവനീയൌ| തത്ര യൌ രസാനുഗുണൌ വീര്യവിപാകപ്രഭാവൌ, തൌ രസേ; യൌ തു രസക്രമോക്തവീര്യവിപാകവിപരീതൌ വീര്യവിപാകൌ, തൌ ദ്രവ്യപ്രഭാവേ ബോദ്ധവ്യൌ| ഉപദേക്ഷ്യാമ ഇതി നിഖിലേന തന്ത്രേണ രസാദിപ്രഭാവതത്ത്വം പൃഥഗുപദേക്ഷ്യാമ ഇത്യര്ഥഃ; രസാദിപ്രഭാവഃ പ്രപഞ്ചേന നിഖിലേ തന്ത്ര ഏവ വക്തവ്യഃ||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
തത്രൈഷ രസപ്രഭാവ ഉപദിഷ്ടോ ഭവതി|
ദ്രവ്യപ്രഭാവം പുനരുപദേക്ഷ്യാമഃ|
തൈലസര്പിര്മധൂനി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനാര്ഥാനി ദ്രവ്യാണി ഭവന്തി||൧൩||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति|
द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः|
तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
സങ്ക്ഷേപാഭിധാനമേതദേവേതി ദര്ശയന്നാഹ- തത്രൈഷ ഇത്യാദി| ഏഷ ഇതി ‘രസാഃ ഷഡ്’ ഇത്യാദിനാ ‘തത്ത്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ’ ഇത്യന്തേന ഗ്രന്ഥേനോക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഉപദിഷ്ടോ ഭവതീതി സങ്ക്ഷേപേണ കഥിതോ ഭവതി| അന്യേ തു ‘തത്രൈഷ രസപ്രഭാവ ഉദ്ദിഷ്ടോ ഭവതി’ ഇതി പഠന്തി| അസ്മിന് പക്ഷേ ദ്രവ്യദോഷവികാരപ്രഭാവോऽപി യോऽത്ര ഉദ്ദിഷ്ടഃ സോऽപി രസദ്വാരാ, തേന രസസ്യൈവ പ്രപഞ്ചാഭിഹിതത്വാത്തസ്യൈവാഭിധാനമുപസംഹരതി ന ദ്രവ്യാദീനാമിതി ജ്ഞേയമ്| ദ്രവ്യപ്രഭാവമിത്യാദൌ പുനരിതി സാമാന്യേന ദ്രവ്യപ്രഭാവകഥനാത് പുനഃ ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ തൈലാദിദ്രവ്യപ്രഭാവം കഥയിഷ്യാമ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രശമനാര്ഥാനീതി പ്രശമനപ്രയോജനാനി||൧൩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
തത്ര തൈലം സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവോപപന്നത്വാദ്വാതം ജയതി സതതമഭ്യസ്യമാനം; വാതോ ഹി രൌക്ഷ്യശൈത്യലാഘവോപപന്നോ വിരുദ്ധഗുണോ ഭവതി, വിരുദ്ധഗുണസന്നിപാതേ ഹി ഭൂയസാऽല്പമവജീയതേ, തസ്മാത്തൈലം വാതം ജയതി സതതമഭ്യസ്യമാനമ്|
സര്പിഃ ഖല്വേവമേവ പിത്തം ജയതി, മാധുര്യാച്ഛൈത്യാന്മന്ദത്വാച്ച ; പിത്തം ഹ്യമധുരമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ച|
മധു ച ശ്ലേഷ്മാണം ജയതി, രൌക്ഷ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാത് കഷായത്വാച്ച; ശ്ലേഷ്മാ ഹി സ്നിഗ്ധോ മന്ദോ മധുരശ്ച |
യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമേവം വാതപിത്തകഫേഭ്യോ ഗുണതോ വിപരീതം സ്യാത്തച്ചൈതാഞ്ജയത്യഭ്യസ്യമാനമ്||൧൪||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्|
सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च|
मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च |
यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
സതതമഭ്യസ്യമാനമിതി അവിച്ഛേദേനോപയുജ്യമാനമ്| വിരുദ്ധഗുണ ഇതി തൈലഗുണേഭ്യോ വിപരീതഗുണഃ| വിരുദ്ധഗുണസന്നിപാതേ ഇതി വിരുദ്ധഗുണയോര്മേലകേ| നനു വിരുദ്ധഗുണയോര്മധ്യേ ഭൂയസാऽല്പം ജീയതേ, തത് കഥം തൈലം വാതം ജയതി? ന ഹ്യസ്യ വാതം പ്രതി ഭൂയസ്ത്വം യുക്തമിത്യാഹ- സതതമഭ്യസ്യമാനമിതി| സതതോപയോഗേന ഹി തൈലം വാതാദധികം ഭവതി, തേന വാതം ജയതീത്യര്ഥഃ| സര്പിഃ ഖല്വേവമേവേതി സര്പിരപി സതതമഭ്യസ്യമാനമിത്യര്ഥഃ| അമധുരമിതി രൌക്ഷ്യലാഘവാവൃഷ്യത്വാദിനാ മധുരവിപരീതം കടുരസമിത്യര്ഥഃ| ഇഹ ച പ്രഭാവശബ്ദേന സാമാന്യേന ദ്രവ്യശക്തിരുച്യതേ, നാചിന്ത്യശക്തിഃ; തേന തൈലാദീനാം സ്നേഹൌഷ്ണ്യാദിഗുണാദപി വാതാദിശമനം ദ്രവ്യപ്രഭാവാദേവ ഭവതി| സര്പിഷി ച യദ്യപി മധുരോ രസഃ പിത്തപ്രശമേ വ്യാപ്രിയതേ, തഥാऽപി മാധുര്യശൈത്യമന്ദത്വൈഃ പിത്തശമനം സര്പിഃകാര്യമേവ, തേന ദ്രവ്യപ്രഭാവ ഏവ വാച്യഃ | യദാ തു രസദ്വാരാ കാര്യം ദ്രവ്യസ്യ ചിന്ത്യതേ, തദാ രസപ്രഭാവ ഇതി വ്യപദേശോ ഭവതി| ഏവം കഷായാനുരസേ മധുനി ച സമാധാനം വാച്യമ്| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- യത്- തൈലാദീനാം വാതാദിശമനത്വം പ്രത്യചിന്ത്യ ഏവ പ്രഭാവോऽയമുച്യതേ; തത്ര ച തൈലവാതശമനത്വം പ്രത്യചിന്ത്യ ഏവ പ്രഭാവോऽയമുച്യതേ; തത്ര ച തൈലവാതയോര്വിരുദ്ധഗുണയോര്മേലകേ തൈലമേവ വാതം ജയതി, ന തു വാതസ്തൈലമിതി തൈലസ്യാചിന്ത്യപ്രഭാവഃ; ഏവം സര്പിര്മധുനോരപി പിത്തശ്ലേഷ്മഹരണേ പ്രഭാവാജ്ജ്ഞേയേ| ഏതച്ചാന്യേ നേച്ഛന്തി, യതസ്തൈലാദീനാം സതതമഭ്യസ്യമാനമിതി പദേനാധിക്യമേവ വാതാദിജയകാരണമുക്തം; തഥാ യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമിത്യാദിഗ്രന്ഥേന ദ്രവ്യാചിന്ത്യപ്രഭാവം പരിത്യജ്യ സാമാന്യേന ഗുണവൈപരീത്യമേവാഭ്യാസാദ്വാതാദിജയഹേതുരുച്യതേ||൧൪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
അഥ ഖലു ത്രീണി ദ്രവ്യാണി നാത്യുപയുഞ്ജീതാധികമന്യേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യഃ; തദ്യഥാ- പിപ്പലീ, ക്ഷാരഃ, ലവണമിതി||൧൫||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
അഭ്യസ്യദ്രവ്യം പ്രഭാവോദാഹരണാര്ഥമഭിധായാനഭ്യസ്യാനാഹ- അഥേത്യാദി| അധികമന്യേഭ്യ ഇതി വചനാദന്യദപി ചിത്രകഭല്ലാതകാദ്യേവഞ്ജാതീയം നാത്യുപയോക്തവ്യം, പിപ്പല്യാദിദ്രവ്യം ത്വന്യേഭ്യോऽപ്യധികമത്യുപയോഗേ വര്ജനീയമിതി ദര്ശയതി||൧൫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
പിപ്പല്യോ ഹി കടുകാഃ സത്യോ മധുരവിപാകാ ഗുര്വ്യോനാത്യര്ഥം സ്നിഗ്ധോഷ്ണാഃ പ്രക്ലേദിന്യോ ഭേഷജാഭിമതാശ്ചതാഃ സദ്യഃ; ശുഭാശുഭകാരിണ്യോ ഭവന്തി; ആപാതഭദ്രാഃ, പ്രയോഗസമസാദ്ഗുണ്യാത്; ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധാഃ;- സതതമുപയുജ്യമാനാ ഹി ഗുരുപ്രക്ലേദിത്വാച്ഛ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശയന്തി, ഔഷ്ണ്യാത് പിത്തം, ന ച വാതപ്രശമനായോപകല്പന്തേऽല്പസ്നേഹോഷ്ണഭാവാത്; യോഗവാഹിന്യസ്തു ഖലു ഭവന്തി; തസ്മാത് പിപ്പലീര്നാത്യുപയുഞ്ജീത||൧൬||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
‘കടുകാഃ സത്യോ മധുരവിപാകാഃ’ ഇത്യാദി പിപ്പലീഗുണകഥനമനഭ്യാസപ്രയോഗേ ദോഷവൈപരീത്യേന ദോഷപ്രശമനോപദര്ശനാര്ഥം; തഥാ, അത്യഭ്യാസേ ‘ഗുരുപ്രക്ലേദിത്വാച്ഛ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശയന്തി’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്തവ്യദോഷകരണയോഗ്യതോപദര്ശനാര്ഥം ച| ഭേഷജാഭിമതാശ്ച സദ്യ ഇതി ച്ഛേദഃ| സദ്യ ഇതി അനഭ്യാസേ| ശുഭാശുഭകാരിണ്യോ ഭവന്തീതി സദ്യഃ ശുഭകാരിണ്യഃ, അത്യഭ്യാസപ്രയോഗേ ത്വശുഭകാരിണ്യഃ| ഏതദേവ ശുഭാശുഭകാരിത്വം ദര്ശയതി- ആപാതഭദ്രാ ഇത്യാദിനാ| പ്രയോഗസമസാദ്ഗുണ്യാദിതി സമസ്യ പ്രയോഗസ്യ സദ്ഗുണത്വാത്, സമേऽല്പകാലേ അല്പമാത്രേ ച പിപ്പല്യാദിപ്രയോഗേ സദ്ഗുണാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധോऽത്യുപയോഗോ യാസാം താ ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധാഃ| ഏതദേവ ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധത്വം വിവൃണോതി- സതതമിത്യാദി| പിപ്പലീധര്മകഥനപ്രസ്താവാദ്ഗുണാന്തരമാഹ- യോഗവാഹിന്യസ്ത്വിത്യാദി| യോഗവാഹിത്വേന കടുകാനാമപി പിപ്പലീനാം വൃഷ്യപ്രയോഗേഷു യോഗഃ, തഥാ ജ്വരഗുല്മകുഷ്ഠഹരാദിപ്രയോഗേഷു ജ്വരാദീന് ഹന്തി പിപ്പലീ| അയം ച പിപ്പല്യതിയോഗനിഷേധോऽപവാദം പരിത്യജ്യ ജ്ഞേയഃ| തേന, പിപ്പലീരസായനപ്രയോഗസ്തഥാ ഗുല്മാദിഷു ച പിപ്പലീവര്ധമാനകപ്രയോഗോ ന വിരോധമാവഹതി| ഉക്തേ ഹി വിഷയേ യഥോക്തവിധാനേന നിര്ദോഷാ ഏവ പിപ്പല്യ ഇതി ഋഷിവചനാദുന്നീയതേ| അന്യേ തു, അന്നസംസ്കരണേ പിപ്പല്യാദീനാമതിപ്രയോഗോ നിഷിധ്യതേ, ന തു സ്വാതന്ത്രയേണേതി ബ്രുവതേ| സതതമുപയുജ്യമാനാ ഇതി അതിമാത്രത്വേന തഥാ സതതപ്രയോഗേണ ചേതി ജ്ഞേയമ്||൧൬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ക്ഷാരഃ പുനരൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണയലാഘവോപപന്നഃ ക്ലേദയത്യാദൌ പശ്ചാദ്വിശോഷയതി , സ പചനദഹനഭേദനാര്ഥമുപയുജ്യതേ; സോऽതിപ്രയുജ്യമാനഃ കേശാക്ഷിഹൃദയപുംസ്ത്വോപഘാതകരഃ സമ്പദ്യതേ|
യേ ഹ്യേനം ഗ്രാമനഗരനിഗമജനപദാഃ സതതമുപയുഞ്ജതേ ത ആന്ധ്യഷാണ്ഢ്യഖാലിത്യപാലിത്യഭാജോ ഹൃദയാപകര്തിനശ്ച ഭവന്തി, തദ്യഥാ- പ്രാച്യാശ്ചീനാശ്ച; തസ്മാത് ക്ഷാരം നാത്യുപയുഞ്ജീത||൧൭||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते|
ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
ഹൃദയാപകര്തിന ഇതി ഹൃദയപരികര്തനരൂപവേദനായുക്താഃ||൧൭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ലവണം പുനരൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യോപപന്നമ്, അനതിഗുരു, അനതിസ്നിഗ്ധമ്, ഉപക്ലേദി, വിസ്രംസനസമര്ഥമ്, അന്നദ്രവ്യരുചികരമ്, ആപാതഭദ്രം പ്രയോഗസമസാദ്ഗുണ്യാത്, ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധം, തദ്രോചനപാചനോപക്ലേദനവിസ്രംസനാര്ഥമുപയുജ്യതേ|
തദത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനം ഗ്ലാനിശൈഥില്യദൌര്ബല്യാഭിനിര്വൃത്തികരം ശരീരസ്യ ഭവതി|
യേ ഹ്യേനദ്ഗ്രാമനഗരനിഗമജനപദാഃ സതതമുപയുഞ്ജതേ, തേ ഭൂയിഷ്ഠം ഗ്ലാസ്നവഃ ശിഥിലമാംസശോണിതാ അപരിക്ലേശസഹാശ്ച ഭവന്തി|
തദ്യഥാ- ബാഹ്ലീകസൌരാഷ്ട്രികസൈന്ധവസൌവീരകാഃ; തേ ഹി പയസാऽപി സഹ ലവണമശ്നന്തി|
യേऽപീഹ ഭൂമേരത്യൂഷരാ ദേശാസ്തേഷ്വോഷധിവീരുദ്വനസ്പതിവാനസ്പത്യാ ന ജായന്തേऽല്പതേജസോ വാ ഭവന്തി, ലവണോപഹതത്വാത്|
തസ്മാല്ലവണം നാത്യുപയുഞ്ജീത|
യേ ഹ്യതിലവണസാത്മ്യാഃ പുരുഷാസ്തേഷാമപി ഖാലിത്യപാലിത്യാനി വലയശ്ചാകാലേ ഭവന്തി||൧൮||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते|
तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति|
ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति|
तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति|
येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्|
तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत|
ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
ഗ്ലാനിഃ മാംസാപചയോ ഹര്ഷക്ഷയോ വാ| ന കേവലം ലവണാതിയോഗശരീരോപഘാതകരഃ; കിന്തു ഭൂമേരപ്യുപഘാതകര ഇത്യാഹ- യേऽപീഹേത്യാദി| ഊഷരാ ഇതി ലവണപ്രധാനാഃ| ലവണം നാത്യുപയുഞ്ജീതേതി നാതിമാത്രം ലവണം സതതമുപയുഞ്ജീത, അന്നദ്രവ്യസംസ്കാരകം തു സ്തോകമാത്രമഭ്യാസേനാപ്യുപയോജനീയമേവ| ബാഹ്ലീകാദിവ്യതിരിക്തേऽപി ദേശേ യേऽതിലവണമശ്നന്തി തേഷാമപി ദോഷാനാഹ- യേ ഹീത്യാദി| ഏതേന ചാന്യത്രാപി ദേശേऽതിമാത്രലവണസാത്മ്യാനാം ലവണാത്യുപയോഗകൃത ഏവ ശൈഥില്യാദിദോഷ ഉന്നീയതേ, ന ദേശസ്വഭാവകൃതഃ||൧൮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
തസ്മാത്തേഷാം തത്സാത്മ്യതഃ ക്രമേണാപഗമനം ശ്രേയഃ|
സാത്മ്യമപി ഹി ക്രമേണോപനിവര്ത്യമാനമദോഷമല്പദോഷം വാ ഭവതി||൧൯||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः|
सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
തേഷാമിതി അതിക്ഷാരലവണസാത്മ്യാനാമ്| തത്സാത്മ്യത ഇതി അതിമാത്രക്ഷാരാദതിമാത്രലവണാച്ച സാത്മ്യാത്| ക്രമേണേതി നവേഗാന്ധാരണീയോക്തസാത്മ്യപരിത്യാഗക്രമേണ| ഇഹ ച സാത്മ്യശബ്ദേനൌകസാത്മ്യമഭിപ്രേതമ്| അല്പദോഷമദോഷം വേതി പക്ഷദ്വയേऽത്യര്ഥസാത്മ്യമല്പദോഷം ഭവതി, അന്യത്ത്വദോഷമിതി വ്യവസ്ഥാ||൧൯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
സാത്മ്യം നാമ തദ് യദാത്മന്യുപശേതേ; സാത്മ്യാര്ഥോ ഹ്യുപശയാര്ഥഃ|
തത്ത്രിവിധം പ്രവരാവരമധ്യവിഭാഗേന; സപ്തവിധം തു രസൈകൈകത്വേന സര്വരസോപയോഗാച്ച|
തത്ര സര്വരസം പ്രവരമ്, അവരമേകരസം, മധ്യം തു പ്രവരാവരമധ്യസ്ഥമ്|
തത്രാവരമധ്യാഭ്യാം സാത്മ്യാഭ്യാം ക്രമേണൈവ പ്രവരമുപപാദയേത് സാത്മ്യമ്|
സര്വരസമപി ച സാത്മ്യമുപപന്നഃ പ്രകൃത്യാദ്യുപയോക്ത്രഷ്ടമാനി സര്വാണ്യാഹാരവിധിവിശേഷായതനാന്യഭിസമീക്ഷ്യ ഹിതമേവാനുരുധ്യേത||൨൦||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः|
तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च|
तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्|
तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्|
सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
സാത്മ്യം നാമേതി ഓകസാത്മ്യം നാമേത്യര്ഥഃ| (ഓകാദിതി അഭ്യാസാത് |) ഉപശയാര്ഥ ഇതി ഉപശയശബ്ദാഭിധേയ ഇത്യര്ഥഃ| തദിതി ഓകസാത്മ്യമ്| ത്രിവിധമിതി പ്രവരാവരമധ്യഭേദേന| സപ്തവിധന്തു ഏകൈകരസേന ഷട്, സംസൃഷ്ടരസോപയോഗാച്ചൈകമ്, ഏവം സപ്തവിധമ്| സംസൃഷ്ടശബ്ദേന ദ്വിരസാദയഃ ഷഡ്രസപര്യന്താ ഗൃഹ്യന്തേ| പ്രവരാവരമധ്യസ്ഥമിതി ദ്വിരസാദിപഞ്ചരസപര്യന്തമ്| അവരമധ്യമാഭ്യാം ലക്ഷിതഃ പുരുഷഃ| പ്രവരമിതി സര്വരസമ്| സാത്മ്യമുപപാദയേത് അഭ്യസേദിത്യര്ഥഃ| ക്രമേണേതി യഥോക്താഭ്യാസക്രമേണ| ഉപപാദിതസര്വരസസാത്മ്യേനാപി ചാഹാരഃ പ്രശസ്തപ്രകൃത്യാദിസമ്പന്ന ഏവ കര്തവ്യ ഇത്യാഹ- സര്വരസമിത്യാദി| അഭിസമീക്ഷ്യേതി ഹിതാഹിതത്വേന വിചാര്യ| ഹിതമേവേതി പദേന യദേവ പ്രകൃത്യാദിനാ ഹിതം തദേവാനുരുധ്യേത സേവേതേത്യര്ഥഃ||൨൦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
തത്ര ഖല്വിമാന്യഷ്ടാവാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപയോക്ത്രഷ്ടമാനി (ഭവന്തി)||൨൧||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
ആഹാരസ്യ വിധിഃ പ്രകാരോ വിധാനം വാ ഇത്യാഹാരവിധിഃ, തസ്യ വിശേഷോ ഹിതത്വമഹിതത്വം ച, തസ്യായതനാനി ഹേതൂനീത്യാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി| ആഹാരപ്രകാരസ്യ ഹിതത്വമഹിതത്വം ച പ്രകൃത്യാദിഹേതുകമിത്യര്ഥഃ| ഉപയോക്താ അഷ്ടമോ യേഷാം താന്യുപയോക്ത്രഷ്ടമാനി||൨൧||
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
തത്ര പ്രകൃതിരുച്യതേ സ്വഭാവോ യഃ, സ പുനരാഹാരൌഷധദ്രവ്യാണാം സ്വാഭാവികോ ഗുര്വാദിഗുണയോഗഃ; തദ്യഥാ മാഷമുദ്ഗയോഃ, ശൂകരൈണയോശ്ച (൧)|൨൨|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
ഉക്താനി പ്രകൃത്യാദീനാ വിഭജതേ- തത്രേത്യാദിനാ| സ്വാഭാവിക ഇതി സംസ്കാരാദ്യകൃതഃ| മാഷമുദ്ഗയോരിതി പ്രകൃത്യാ മാഷേ ഗുരുത്വം, മുദ്ഗേ ച ലഘുത്വം; ശൂകരേ ഗുരുത്വം, ഏണേ ച ലഘുത്വമ്||൨൨(൧)||
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
കരണം പുനഃ സ്വാഭാവികാനാം ദ്രവ്യാണാമഭിസംസ്കാരഃ|
സംസ്കാരോ ഹി ഗുണാന്തരാധാനമുച്യതേ|
തേ ഗുണാസ്തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചമന്ഥനദേശകാലവാസനഭാവനാദിഭിഃ കാലപ്രകര്ഷഭാജനാദിഭിശ്ചാധീയന്തേ (൨)|൨൨|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः|
संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते|
ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
ദ്രവ്യാണാമിതി വക്തവ്യേ സ്വാഭാവികാനാമിതി യത് കരോതി, തേനോത്പത്തികാലേ ജനകഭൂതൈഃ സ്വഗുണാരോപണം, സംസ്കാരസ്തൂത്പന്നസ്യൈവ തോയാദിനാ ഗുണാന്തരാധാനമിതി ദര്ശയതി| തച്ച പ്രാകൃതഗുണോപമര്ദേനൈവ ക്രിയതേ, യഥാ- തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചൈസ്തണ്ഡുലസ്ഥം ഗൌരവമുപഹത്യ ലാഘവമന്നേ ക്രിയതേ| യദുക്തം- “സുധൌതഃ പ്രസ്രുതഃ സ്വിന്നഃ സന്തപ്തശ്ചൌദനോ ലഘുഃ” (സൂ.അ.൨൭)| തഥാ രക്തശാല്യാദേര്ലഘോരപ്യഗ്നിസംയോഗാദിനാ ലാഘവം വര്ധതേ| മന്ഥനാദ്ഗുണാധാനം യഥാ “ശോഥകൃദ്ദധി ശോഥഘ്നം സസ്നേഹമപി മന്ഥനാത്” ഇതി| ദേശേന യഥാ “ഭസ്മരാശേരധഃ സ്ഥാപയേത്” (ചി.അ.൧പാ.൧) ഇത്യാദൌ| വാസനേന ഗുണാധാനം യഥാ- അപാമുത്പലാദിവാസനേന സുഗന്ധാനുകരണമ്| ഭാവനയാ ച സ്വരസാദികൃതയാ സ്ഥിതസ്യൈവാമലകാദേര്ഗുണസ്യോത്കര്ഷോ ഭവതി| കാലപ്രകര്ഷദ്യഥാ- “പക്ഷാജ്ജാതരസം പിബേത്” (ചി.അ.൧൫) ഇത്യാദി| ഭാജനേന യഥാ- “ത്രൈഫലേനായസീം പാത്രീം കല്കേനാലേപയേത്” (ചി.അ.൧,പാ.൩) ഇത്യാദൌ| ആദിഗ്രഹണാത് പേഷണാഭിമന്ത്രണാദി ഗൃഹ്യതേ| നനു, സംസ്കാരാധേയേന ഗുണേന കഥം സ്വാഭാവികഗുണനാശഃ ക്രിയതേ, യതഃ “സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ” ഇത്യുക്തം; യദി ഹി സംസ്കാരേണ സ്വാഭാവികഗുരുത്വം പ്രതിക്രിയതേ, തദാ “സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ” ഇതി കഥം? ബ്രൂമഃ- “സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ” ഇതി സ്വഭാവോ ഭാവാനാമുത്പത്തൌ നാന്യഥാ ക്രിയതേ| തേന, ജാതിപ്രതിബദ്ധം മാഷാദീനാം ഗുരുത്വം ന തജ്ജാതൌ സ്ഫോടയിതും പാര്യതേ, സംസ്കാരേണ തു തദന്യഥാകരണമനുമതമേവ ദൃഷ്ടത്വാത്| കശ്ചിത്തു ഗുണോ ദ്രവ്യാണാം സംസ്കാരാദിനാऽപി നാന്യഥാ ക്രിയതേ, യഥാ- വഹ്നേരൌഷ്ണ്യം, വായോശ്ചലത്വം, തൈലസ്യ സ്നേഹ ഇത്യാദി| ഏതേ ഹി യാവദ്ദ്രവ്യഭാവിന ഏവ ഗുണാഃ| ഗൌരവാദയസ്തു പുരാണധാന്യാദിഷ്വപ്യപഗമദര്ശനാന്ന യാവദ്ദ്രവ്യഭാവിനഃ| ഉക്തം ഹി- “ഗുണോ ദ്രവ്യവിനാശാദ്വാ വിനാശമുപഗച്ഛതി| ഗുണാന്തരോപധാനാദ്വാ” ഇതി| യത്ര തു സംസ്കാരേണ വ്രീഹേര്ലാജലക്ഷണം ദ്രവ്യാന്തരമേവ ജന്യതേ, തത്ര ഗുണാന്തരോത്പാദഃ സുഷ്ഠ്വേവ ||൨൨(൨)||
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
സംയോഗഃ പുനര്ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ, സ വിശേഷമാരഭതേ, യം പുനര്നൈകൈകശോ ദ്രവ്യാണ്യാരഭന്തേ; തദ്യഥാ- മധുസര്പിഷോഃ, മധുമത്സ്യപയസാം ച സംയോഗഃ (൩)|൨൨|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
സംയോഗമാഹ- സംയോഗസ്ത്വിത്യാദി| സ വിശേഷമാരഭത ഇതി സംയുജ്യമാനദ്രവ്യൈകദേശേऽദൃഷ്ടം കാര്യമാരഭത ഇത്യര്ഥഃ| യം നൈകൈകശ ഇതി യം വിശേഷം പ്രത്യേകമസംയുജ്യമാനാനി ദ്രവ്യാണി നാരഭന്ത ഇത്യര്ഥഃ| മധുസര്പിഷീ ഹി പ്രത്യേകമമാരകേ മിലിതേ തു മാരകേ ഭവതഃ, ക്ഷീരമത്സ്യാദിസംയോഗശ്ച കുഷ്ഠാദികരോ ഭവതി| സംയോഗസ്ത്വിഹ പ്രധാന്യേനൈവോപലഭ്യമാനദ്രവ്യമേലകോ വിവക്ഷിതഃ , തേന ഭാവനാദിഷ്വപി യദ്യപി സംയോഗോऽസ്തി, തഥാऽപി തത്ര ഭാവനാദ്രവ്യാണാം പ്രാധാന്യേനാനുപലബ്ധേര്ന സംയോഗേന ഗ്രഹണമ്||൨൨(൩)||
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
രാശിസ്തു സര്വഗ്രഹപരിഗ്രഹൌ മാത്രാമാത്രഫലവിനിശ്ചയാര്ഥഃ|
തത്ര സര്വസ്യാഹാരസ്യ പ്രമാണഗ്രഹണമേകപിണ്ഡേന സര്വഗ്രഹഃ, പരിഗ്രഹഃ പുനഃ പ്രമാണഗ്രഹണമേകൈകശ്യേനാഹാരദ്രവ്യാണാമ്|
സര്വസ്യ ഹി ഗ്രഹഃ സര്വഗ്രഹഃ, സര്വതശ്ച ഗ്രഹഃ പരിഗ്രഹ ഉച്യതേ (൪)|൨൨|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः|
तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्|
सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
രാശിഃ പ്രമാണമ്| മാത്രാമാത്രഫലവിനിശ്ചയാര്ഥം ഇതി മാത്രാവദാഹാരസ്യൌഷധസ്യ ച യത് ഫലം ശുഭമ്, അമാത്രസ്യ ഹീനസ്യാതിരിക്തസ്യ വാ യത് ഫലമശുഭമ്| യദുക്തം- “തസ്യ ജ്ഞാനാര്ഥമുചിതപ്രമാണമനുചിതപ്രമാണം ച രാശിസഞ്ജ്ഞം ഭവതി”| സര്വഗ്രഹം വിവൃണോതി- തത്രേത്യാദി| സര്വസ്യേതി മിശ്രീകൃതസ്യാന്നമാംസസൂപാദേരേകപിണ്ഡേന മാനമ്| പരിഗ്രഹം വിവൃണോതി- പരിഗ്രഹഃ പുനരിത്യാദി| ഏകൈകശ്യേനേതി അന്നസ്യ കുഡവഃ, സൂപസ്യ പലം, മാംസസ്യ ദ്വിപലമിത്യാദ്യവയവമാനപൂര്വകം സമുദായമാനമ്| സര്വഗ്രഹേ പ്രത്യവയവമാനനിയമോ നാസ്തി; തേന യേന കേനചിദാഹാരേണ പ്രത്യേകമനിയതമാനേന സമ്പൂര്ണാഹാരമാത്രാനിയമനം സര്വഗ്രഹഃ| ഏതദേവ ശബ്ദവ്യുത്പത്ത്യാ ദര്ശയതി- സര്വസ്യ ഹീത്യാദി| സര്വത ഇതി പ്രത്യേകാവയവത ഇത്യര്ഥഃ||൨൨(൪)||
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
ദേശഃ പുനഃ സ്ഥാനം; സ ദ്രവ്യാണാമുത്പത്തിപ്രചാരൌ ദേശസാത്മ്യം ചാചഷ്ടേ (൫)|൨൨|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
ദേശം വിഭജതേ- ദേശ ഇത്യാദി| സ്ഥാനഗ്രഹണേനാഹാരദ്രവ്യസ്യ തഥാ ഭോക്തുശ്ച സ്ഥാനം ദര്ശയതി| ആചഷ്ട ഇതി ദ്രവ്യസ്യോത്പത്തിപ്രചാരാദികൃതഗുണജ്ഞാനഹേതുര്ഭവതി| തത്രോത്പത്ത്യാ- ഹിമവതി ജാതം ഗുണവദ്ഭവതി , മരൌ ജാതം ലഘു ഭവതി, ഇത്യാദി| പ്രചാരേണ ലഘുഭക്ഷ്യാണാം പ്രാണിനാം തഥാ ധന്വപ്രചാരിണാം ബഹുക്രിയാണാം ച ലാഘവം, വിപര്യയേ ച ഗൌരവം ഗൃഹ്യതേ| ദേശസാത്മ്യേന ച ദേശവിപരീതഗുണം സാത്മ്യം ഗൃഹ്യതേ; യഥാ- ആനൂപേ ഉഷ്ണരൂക്ഷാദി, ധന്വനി ച ശീതസ്നിഗ്ധാദി, ഓകസാത്മ്യം തു ഉപയോക്തൃഗ്രഹണേന ഗൃഹീതമ്||൨൨(൫)||
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
കാലോ ഹി നിത്യഗശ്ചാവസ്ഥികശ്ച; തത്രാവസ്ഥികോ വികാരമപേക്ഷതേ, നിത്യഗസ്തു ഋതുസാത്മ്യാപേക്ഷഃ (൬)|൨൨|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
നിത്യഗ ഇതി അഹോരാത്രാദിരൂപഃ| ആവസ്ഥിക ഇതി രോഗിത്വബാല്യാദ്യവസ്ഥാവിശേഷിത ഇത്യര്ഥഃ| വികാരമപേക്ഷത ഇതി ബാല്യാദികൃതം തു ശ്ലേഷ്മവികാരം ജ്വരാദികം ചാഹാരനിയമാര്ഥമപേക്ഷത ഇത്യര്ഥഃ| ഋതുസാത്മ്യം ഹി ഋതുമപേക്ഷത ഇതി ഋതുസാത്മ്യാപേക്ഷഃ||൨൨(൬)||
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ഉപയോഗസംസ്ഥാ തൂപയോഗനിയമഃ; സ ജീര്ണലക്ഷണാപേക്ഷഃ (൭)|൨൨|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
ഏവമാഹാരോപയോഗഃ കര്തവ്യ ഏവം ന കര്തവ്യ ഇത്യുപയോഗനിയമഃ, സ ജീര്ണലക്ഷണാപേക്ഷ ഇതി പ്രാധാന്യേനോക്തഃ| തേനേഹ ‘അജല്പന്നഹസന്നാതിദ്രുതം നാതിവിലമ്ബിതമ്’ ഇത്യാദ്യുപയോഗനിയമമപ്യപേക്ഷത ഏവ; അജീര്ണഭോജനേ തു മഹാംസ്ത്രിദോഷകോപലക്ഷണോ ദോഷോ ഭവതീത്യയമേവോദാഹൃതഃ||൨൨(൭)||
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ഉപയോക്താ പുനര്യസ്തമാഹാരമുപയുങ്ക്തേ, യദായത്തമോകസാത്മ്യമ്|
ഇത്യഷ്ടാവാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി||൨൨||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्|
इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
യദായത്തമോകസാത്മ്യമിതി ഭോക്തൃപുരുഷാപേക്ഷം ഹ്യഭ്യാസസാത്മ്യം ഭവതി; കസ്യചിദ്ധി കിഞ്ചിദേവാഭ്യാസാത് പഥ്യമപഥ്യം വാ സാത്മ്യം ഭവതി||൨൨||
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
ഏഷാം വിശേഷാഃ ശുഭാശുഭഫലാഃ പരസ്പരോപകാരകാ ഭവന്തി; താന് ബുഭുത്സേത, ബുദ്ധ്വാ ച ഹിതേപ്സുരേവ സ്യാത്; നച മോഹാത് പ്രമാദാദ്വാ പ്രിയമഹിതമസുഖോദര്കമുപസേവ്യമാഹാരജാതമന്യദ്വാ കിഞ്ചിത്||൨൩||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
ഏഷാമിത്യാദൌ ശുഭഫലാ വിശേഷാ അശുഭഫലാശ്ച പരസ്പരോപകാരകാ ഭവന്തീതി ജ്ഞേയമ്| തത്ര പ്രകൃത്യാ ലാഘവാദിഃ ശുഭഫലഃ, ഗുര്വാദിശ്ചാശുഭഫലഃ| കരണാദ്യാധേയോऽപി വിശേഷഃ ശാസ്ത്രോക്തഃ ശുഭഃ, നിഷിദ്ധസ്ത്വശുഭഃ| ദേശാസാത്മ്യം നിന്ദിതദേശഭവത്വാദി ച ദ്രവ്യസ്യാശുഭഫലമ്| ഏവം കാലാസാത്മ്യമശുഭഫലം ചാജീര്ണഭോജനാദി, തഥാ ഓകാസാത്മ്യം ചാശുഭമശുഭഫലമിതി ജ്ഞേയം; വിപരീതം തു ശുഭഫലമ്| മോഹാദിതി അജ്ഞാനാത്, പ്രമാദാദിതി ജ്ഞാത്വാऽപി രാഗാദിത്യര്ഥഃ| പ്രിയമിതി തദാത്വമാത്രപ്രിയമ്| അഹിതമിത്യസ്യ വിവരണമ്- അസുഖോദര്കമിതി|- അസുഖം ദുഃഖരൂപമ്, ഉദര്ക ഉത്തരകാലീനം ഫലം, യസ്യ സ തഥാ| അന്യദ്വേതി ഭേഷജവിഹാരാദി||൨൩||
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
തത്രേദമാഹാരവിധിവിധാനമരോഗാണാമാതുരാണാം ചാപി കേഷാഞ്ചിത് കാലേ പ്രകൃത്യൈവ ഹിതതമം ഭുഞ്ജാനാനാം ഭവതി- ഉഷ്ണം, സ്നിഗ്ധം, മാത്രാവത്, ജീര്ണേ വീര്യാവിരുദ്ധമ്, ഇഷ്ടേ ദേശേ, ഇഷ്ടസര്വോപകരണം, നാതിദ്രുതം, നാതിവിലമ്ബിതമ്, അജല്പന്, അഹസന്, തന്മനാ ഭുഞ്ജീത, ആത്മാനമഭിസമീക്ഷ്യ സമ്യക്||൨൪||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
തത്രേത്യാദൌ ഇദമിതി വക്ഷ്യമാണമ്| ആഹാരവിധിര്വിധീയതേ യേനോഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിനാ വക്ഷ്യമാണേന തദാഹാരവിധിവിധാനമ്| ആതുരാണാം ച കേഷാഞ്ചിദിതി പദേന രക്തപിത്തിനാം ശീതമേവ, കഫരോഗിണാം രൂക്ഷമേവ ഹിതമിത്യാദിവിപര്യയം ദര്ശയതി| കേഷാഞ്ചിദ്ഭുഞ്ജാനാനാമിദമാഹാരവിധിവിധാനം ഹിതതമം ഭവതീതി യോജനാ| പ്രകൃത്യൈവേതി സ്വഭാവേനൈവ ഹിതതമം ഹിതതമമിത്യുക്തം; തേന യത് പ്രകൃത്യാ ഹിതം തത് കദാചിദേവ കഞ്ചിദേവ പുരുഷമാസാദ്യാഹിതം ഭവതി, തച്ച കാദാചിത്കത്വാദനാദൃതം; തേന പ്രായികത്വാദേനം ഹിതതമം വക്ഷ്യാമ ഇതി ഭാവഃ| ഉഷ്ണമിത്യാദൌ സമ്യഗിതി ഛേദഃ|| ൨൪||
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
തസ്യ സാദ്ഗുണ്യമുപദേക്ഷ്യാമഃ- ഉഷ്ണമശ്നീയാത്; ഉഷ്ണം ഹി ഭുജ്യമാനം സ്വദതേ, ഭുക്തം ചാഗ്നിമൌദര്യമുദീരയതി, ക്ഷിപ്രം ജരാം ഗച്ഛതി, വാതമനുലോമയതി, ശ്ലേഷ്മാണം ച പരിഹ്രാസസയതി ; തസ്മാദുഷ്ണമശ്നീയാത് (൧)|൨൫|
സ്നിഗ്ധമശ്നീയാത്; സ്നിഗ്ധം ഹി ഭുജ്യമാനം സ്വദതേ, ഭുക്തം ചാനുദീര്ണമഗ്നിമുദീരയതി , ക്ഷിപ്രം ജരാം ഗച്ഛതി, വാതമനുലോമയതി, ശരീരമുപചിനോതി, ദൃഢീകരോതീന്ദ്രിയാണി, ബലാഭിവൃദ്ധിമുപജനയതി, വര്ണപ്രസാദം ചാഭിനിര്വര്തയതി; തസ്മാത് സ്നിഗ്ധമശ്നീയാത് (൨)|൨൫|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५|
स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
തസ്യേതി ഉഷ്ണാദിഗുണയുക്തസ്യാന്നസ്യ| സാദ്ഗുണ്യമിതി പ്രശസ്തഗുണയോഗിതാമ്| പരിഹ്രാസയതീതി ഭിന്നസങ്ഘാതം കരോതി||൨൫(൧-൨)||
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
മാത്രാവദശ്നീയാത്; മാത്രാവദ്ധി ഭുക്തം വാതപിത്തകഫാനപീഡയദായുരേവ വിവര്ധയതി കേവലം, സുഖം ഗുദമനുപര്യേതി, ന ചോഷ്മാണമുപഹന്തി, അവ്യഥം ച പരിപാകമേതി; തസ്മാന്മാത്രാവദശ്നീയാത് (൩)|൨൫|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
മാത്രാവദിതി പ്രശംസായാം മതുപ്; തേന പ്രശസ്തമാത്രമിത്യര്ഥഃ| അപീഡയദിതി അനതിമാത്രത്വേന സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതം സദ്വാതാദീന് സ്ഥാനാപീഡനാദപ്രകോപയത്| ഗുദമനുപര്യേതീതി പരിണതം സദനുരൂപതയാ നിഃസരതീത്യര്ഥഃ| ഊഷ്മാണം വഹ്നിമ്||൨൫(൩)||
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
ജീര്ണേऽശ്നീയാത്; അജീര്ണേ ഹി ഭുഞ്ജാനസ്യാഭ്യവഹൃതമാഹാരജാതം പൂര്വസ്യാഹാരസ്യ രസമപരിണതമുത്തരേണാഹാരരസേനോപസൃജത് സര്വാന് ദോഷാന് പ്രകോപയത്യാശു, ജീര്ണേ തു ഭുഞ്ജാനസ്യ സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷ്വഗ്നൌ ചോദീര്ണേ ജാതായാം ച ബുഭുക്ഷായാം വിവൃതേഷു ച സ്രോതസാം മുഖേഷു വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ഹൃദയേ വിശുദ്ധേ വാതാനുലോമ്യേ വിസൃഷ്ടേഷു ച വാതമൂത്രപുരീഷവേഗേഷ്വഭ്യവഹൃതമാഹാരജാതം സര്വശരീരധാതൂനപ്രദൂഷയദായുരേവാഭിവര്ധയതി കേവലം; തസ്മാജ്ജീര്ണേऽശ്നീയാത് (൪)|൨൫|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
പൂര്വസ്യേതി ദിനാന്തരകൃതസ്യ| അപരിണതമിതി അസമ്യഗ്ജാതമ്| ആഹാരരസേനേതി ആഹാരപരിണാമഗതേന മധുരാദിനാ; കിംവാ ആഹാരജേന രസേന| സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷ്വിത്യാദി ജീര്ണാഹാരസ്യ ലക്ഷണമ്||൨൫(൪)||
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
വീര്യാവിരുദ്ധമശ്നീയാത്; അവിരുദ്ധവീര്യമശ്നന് ഹി വിരുദ്ധവീര്യാഹാരജൈര്വികാരൈര്നോപസൃജ്യതേ; തസ്മാദ്വീര്യാവിരുദ്ധമശ്നീയാത് (൫)|൨൫|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
വിരുദ്ധവീര്യാഹാരജൈരിതി കുഷ്ഠാന്ധ്യവിസര്പാദ്യൈരാത്രേയഭദ്രകാപ്യീയോക്തൈഃ||൨൫(൫)||
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ഇഷ്ടേ ദേശേ ഇഷ്ടസര്വോപകരണം ചാശ്നീയാത്; ഇഷ്ടേ ഹി ദേശേ ഭുഞ്ജാനോ നാനിഷ്ടദേശജൈര്മനോവിഘാതകരൈര്ഭാവൈര്മനോവിഘാതം പ്രാപ്നോതി, തഥൈവേഷ്ടൈഃ സര്വോപകരണൈഃ; തസ്മാദിഷ്ടേ ദേശേ തഥേഷ്ടസര്വോപകരണം ചാശ്നീയാത് (൬)|൨൫|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
മനോവിഘാതകരൈര്ഭാവൈരിതി ത്രിവിധകുക്ഷീയേ (വി.അ.൨) വക്ഷ്യമാണൈഃ കാമാദിഭിശ്ചിത്തോപതാപകരൈശ്ചിത്തവികാരൈരിത്യര്ഥഃ| തഥേഷ്ടൈശ്ച സര്വോപകരണൈര്ഭുഞ്ജാനോ മനോവിഘാതം ന പ്രാപ്നോതീതി യോജനാ; അനിഷ്ടഭോജനാദേര്മനോവിഘാതോ ഭവതി||൨൫(൬)||
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
നാതിദ്രുതമശ്നീയാത്; അതിദ്രുതം ഹി ഭുഞ്ജാനസ്യോത്സ്നേഹനമവസാദനം ഭോജനസ്യാപ്രതിഷ്ഠാനം ച, ഭോജ്യദോഷസാദ്ഗണ്യോപലബ്ധിശ്ച ന നിയതാ; തസ്മാന്നാതിദ്രുതമശ്നീയാത് (൭)|൨൫|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
ഉത്സ്നേഹനമ് ഉന്മാര്ഗഗമനമ്| അവസദനമ് അവസാദഃ| അപ്രതിഷ്ഠാനം ഹൃദയസ്ഥത്വേന കോഷ്ഠാപ്രവേശഃ| ഭോജ്യഗതാനാം ദോഷാണാം കേശാദീനാം, സാദ്ഗുണ്യസ്യ ച സ്വാദുത്വാദേഃ, ഉപലബ്ധിര്ന നിയതാ ഭവതി കദാചിദുപലഭ്യതേ കദാചിന്നേതി| തത്ര ദോഷാനുപലബ്ധ്യാ സദോഷസ്യൈവ ഭക്ഷണം, സാദ്ഗുണ്യാനുപലബ്ധ്യാ ച പ്രീത്യഭാവഃ||൨൫(൭)||
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
നാതിവിലമ്ബിതമശ്നീയാത്; അതിവിലമ്ബിതം ഹി ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി, ബഹു ഭുങ്ക്തേ, ശീതീഭവത്യാഹാരജാതം, വിഷമം ച പച്യതേ; തസ്മാന്നാതിവിലമ്ബിതമശ്നീയാത് (൮)|൨൫|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
വിഷമം ച പച്യത ഇതി ചിരകാലഭോജനേനാഗ്നിസമ്ബന്ധസ്യ വൈഷമ്യാദിതി ഭാവഃ||൨൫(൮)||
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
അജല്പന്നഹസന് തന്മനാ ഭുഞ്ജീത; ജല്പതോ ഹസതോऽന്യമനസോ വാ ഭുഞ്ജാനസ്യ ത ഏവ ഹി ദോഷാ ഭവന്തി, യ ഏവാതിദ്രുതമശ്നതഃ; തസ്മാദജല്പന്നഹസംസ്തന്മനാ ഭുഞ്ജീത (൯)|൨൫|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
യ ഏവാതിദ്രുതമശ്നതോ ദോഷാ ഇതി ഉത്സ്നേഹനാദയഃ||൨൫(൯)||
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
ആത്മാനമഭിസമീക്ഷ്യ ഭുഞ്ജീത സമ്യക്; ഇദം മമോപശേതേ ഇദം നോപശേത ഇത്യേവം വിദിതം ഹ്യസ്യാത്മന ആത്മസാത്മ്യം ഭവതി; തസ്മാദാത്മാനമഭിസമീക്ഷ്യ ഭുഞ്ജീത സമ്യഗിതി||൨൫||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
നോപശേത ഇതീത്യത്ര ഇതിശബ്ദേന സാത്മ്യാസാത്മ്യവിധാനോപദര്ശകേന വിചാരഫലമോകസാത്മ്യസേവനം ദര്ശയതി| ആത്മന ഇതി പദേനാത്മനൈവാത്മസാത്മ്യം പ്രതിപുരുഷം ജ്ഞായതേ, ന ശാസ്ത്രോപദേശേനേതി ദര്ശയതി||൨൫||
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
ഭവതി ചാത്ര- രസാന് ദ്രവ്യാണി ദോഷാംശ്ച വികാരാംശ്ച പ്രഭാവതഃ|
വേദ യോ ദേശകാലൌ ച ശരീരം ച സ നോ ഭിഷക്||൨൬||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः|
वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
അധ്യായോക്തരസപ്രഭാവാദിജ്ഞാനം സ്തൌതി- രസാനിത്യാദി| സ നോ ഭിഷഗിതി നോऽസ്മാകം സമ്മത ഇത്യര്ഥഃ||൨൬||
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
തത്ര ശ്ലോകൌ- വിമാനാര്ഥോ രസദ്രവ്യദോഷരോഗാഃ പ്രഭാവതഃ|
ദ്രവ്യാണി നാതിസേവ്യാനി ത്രിവിധം സാത്മ്യമേവ ച||൨൭||
ആഹാരായതനാന്യഷ്ടൌ ഭോജ്യസാദ്ഗുണ്യമേവ ച|
വിമാനേ രസസങ്ഖ്യാതേ സര്വമേതത് പ്രകാശിതമ്||൨൮||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः|
द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७||
आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च|
विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
ദോഷവികാരൌ ച യദ്യപി ത്രിവിധകുക്ഷീയേ (വി.അ.൨) പ്രഭാവവിസ്താരേണ വക്തവ്യൌ, തഥാऽപീഹ സങ്ക്ഷേപേണോക്താവേവ; തേന ദോഷവികാരപ്രഭാവാവപ്യുക്താവിതി യദുച്യതേ സങ്ഗ്രഹേ തത് സാധു| തൈലാദിദ്രവ്യത്രയകഥനം ച ദ്രവ്യപ്രഭാവഗൃഹീതമിതി കൃത്വാ ന പൃഥക് സങ്ഗ്രഹേ പഠിതമ്||൨൭-൨൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ രസവിമാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ രസവിമാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||