Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രസവിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. rasavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു വ്യാധീനാം നിമിത്തപൂര്വരൂപരൂപോപശയസങ്ഖ്യാപ്രാധാന്യവിധിവികല്പ ബലകാലവിശേഷാനനുപ്രവിശ്യാനന്തരം ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരസാരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാം മാനമവഹിതമനസാ യഥാവജ്ജ്ഞേയം ഭവതി ഭിഷജാ, ദോഷാദിമാനജ്ഞാനായത്തത്വാത് ക്രിയായാഃ| ന ഹ്യമാനജ്ഞോ ദോഷാദീനാം ഭിഷഗ് വ്യാധിനിഗ്രഹസമര്ഥോ ഭവതി| തസ്മാദ്ദോഷാദിമാനജ്ഞാനാര്ഥം വിമാനസ്ഥാനമുപദേക്ഷ്യാമോऽഗ്നിവേശ!||൩||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः| न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति| तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാദൌ രസദ്രവ്യദോഷവികാരപ്രഭാവാന് വക്ഷ്യാമഃ| രസാസ്താവത് ഷട്- മധുരാമ്ലലവണകടുതിക്തകഷായാഃ| തേ സമ്യഗുപയുജ്യമാനാഃ ശരീരം യാപയന്തി, മിഥ്യോപയുജ്യമാനാസ്തു ഖലു ദോഷപ്രകോപായോപകല്പന്തേ||൪||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः| रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ദോഷാഃ പുനസ്ത്രയോ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ| തേ പ്രകൃതിഭൂതാഃ ശരീരോപകാരകാ ഭവന്തി, വികൃതിമാപന്നാസ്തു ഖലു നാനാവിധൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതാപയന്തി||൫||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः| ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്ര ദോഷമേകൈകം ത്രയസ്ത്രയോ രസാ ജനയന്തി, ത്രയസ്ത്രയശ്ചോപശമയന്തി| തദ്യഥാ- കടുതിക്തകഷായാ വാതം ജനയന്തി, മധുരാമ്ലലവണാസ്ത്വേനം ശമയന്തി; കട്വമ്ലലവണാഃ പിത്തം ജനയന്തി, മധുരതിക്തകഷായാസ്ത്വേനച്ഛ്മയന്തി; മധുരാമ്ലലവണാഃ ശ്ലേഷ്മാണം ജനയന്തി, കടുതിക്തകഷായാസ്ത്വേനം ശമയന്തി||൬||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति| तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
രസദോഷസന്നിപാതേ തു യേ രസാ യൈര്ദോഷൈഃ സമാനഗുണാഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠാ വാ ഭവന്തി തേ താനഭിവര്ധയന്തി, വിപരീതഗുണാ വിപരീതഗുണഭൂയിഷ്ഠാ വാ ശമയന്ത്യഭ്യസ്യമാനാ ഇതി| ഏതദ്വ്യവസ്ഥാഹേതോഃ ഷട്ത്വമുപദിശ്യതേ രസാനാം പരസ്പരേണാസംസൃഷ്ടാനാം, ത്രിത്വം ച ദോഷാണാമ്||൭||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति| एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സംസര്ഗവികല്പവിസ്തരോ ഹ്യേഷാമപരിസങ്ഖ്യേയോ ഭവതി, വികല്പഭേദാപരിസങ്ഖ്യേയത്വാത്||൮||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര ഖല്വനേകരസേഷു ദ്രവ്യേഷ്വനേകദോഷാത്മകേഷു ച വികാരേഷു രസദോഷപ്രഭാവമേകൈകശ്യേനാഭിസമീക്ഷ്യ തതോ ദ്രവ്യവികാരയോഃ പ്രഭാവതത്ത്വം വ്യവസ്യേത്||൯||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ന ത്വേവം ഖലു സര്വത്ര| ന ഹി വികൃതിവിഷമസമവേതാനാം നാനാത്മകാനാം പരസ്പരേണ ചോപഹതാനാമന്യൈശ്ച വികല്പനൈര്വികല്പിതാനാമവയവപ്രഭാവാനുമാനേനൈവ സമുദായപ്രഭാവതത്ത്വമധ്യവസാതും ശക്യമ്||൧൦||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र| न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
തഥായുക്തേ ഹി സമുദയേ സമുദായപ്രഭാവതത്ത്വമേവമേവോപലഭ്യ തതോ ദ്രവ്യവികാരപ്രഭാവതത്ത്വം വ്യവസ്യേത്||൧൧||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
തസ്മാദ്രസപ്രഭാവതശ്ച ദ്രവ്യപ്രഭാവതശ്ച ദോഷപ്രഭാവതശ്ച വികാരപ്രഭാവതശ്ച തത്ത്വമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൧൨||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
തത്രൈഷ രസപ്രഭാവ ഉപദിഷ്ടോ ഭവതി| ദ്രവ്യപ്രഭാവം പുനരുപദേക്ഷ്യാമഃ| തൈലസര്പിര്മധൂനി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മപ്രശമനാര്ഥാനി ദ്രവ്യാണി ഭവന്തി||൧൩||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति| द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः| तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
തത്ര തൈലം സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവോപപന്നത്വാദ്വാതം ജയതി സതതമഭ്യസ്യമാനം; വാതോ ഹി രൌക്ഷ്യശൈത്യലാഘവോപപന്നോ വിരുദ്ധഗുണോ ഭവതി, വിരുദ്ധഗുണസന്നിപാതേ ഹി ഭൂയസാऽല്പമവജീയതേ, തസ്മാത്തൈലം വാതം ജയതി സതതമഭ്യസ്യമാനമ്| സര്പിഃ ഖല്വേവമേവ പിത്തം ജയതി, മാധുര്യാച്ഛൈത്യാന്മന്ദത്വാച്ച ; പിത്തം ഹ്യമധുരമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ച| മധു ച ശ്ലേഷ്മാണം ജയതി, രൌക്ഷ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാത് കഷായത്വാച്ച; ശ്ലേഷ്മാ ഹി സ്നിഗ്ധോ മന്ദോ മധുരശ്ച | യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമേവം വാതപിത്തകഫേഭ്യോ ഗുണതോ വിപരീതം സ്യാത്തച്ചൈതാഞ്ജയത്യഭ്യസ്യമാനമ്||൧൪||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्| सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च| मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च | यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
അഥ ഖലു ത്രീണി ദ്രവ്യാണി നാത്യുപയുഞ്ജീതാധികമന്യേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യഃ; തദ്യഥാ- പിപ്പലീ, ക്ഷാരഃ, ലവണമിതി||൧൫||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
പിപ്പല്യോ ഹി കടുകാഃ സത്യോ മധുരവിപാകാ ഗുര്വ്യോനാത്യര്ഥം സ്നിഗ്ധോഷ്ണാഃ പ്രക്ലേദിന്യോ ഭേഷജാഭിമതാശ്ചതാഃ സദ്യഃ; ശുഭാശുഭകാരിണ്യോ ഭവന്തി; ആപാതഭദ്രാഃ, പ്രയോഗസമസാദ്ഗുണ്യാത്; ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധാഃ;- സതതമുപയുജ്യമാനാ ഹി ഗുരുപ്രക്ലേദിത്വാച്ഛ്ലേഷ്മാണമുത്ക്ലേശയന്തി, ഔഷ്ണ്യാത് പിത്തം, ന ച വാതപ്രശമനായോപകല്പന്തേऽല്പസ്നേഹോഷ്ണഭാവാത്; യോഗവാഹിന്യസ്തു ഖലു ഭവന്തി; തസ്മാത് പിപ്പലീര്നാത്യുപയുഞ്ജീത||൧൬||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ക്ഷാരഃ പുനരൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണയലാഘവോപപന്നഃ ക്ലേദയത്യാദൌ പശ്ചാദ്വിശോഷയതി , സ പചനദഹനഭേദനാര്ഥമുപയുജ്യതേ; സോऽതിപ്രയുജ്യമാനഃ കേശാക്ഷിഹൃദയപുംസ്ത്വോപഘാതകരഃ സമ്പദ്യതേ| യേ ഹ്യേനം ഗ്രാമനഗരനിഗമജനപദാഃ സതതമുപയുഞ്ജതേ ത ആന്ധ്യഷാണ്ഢ്യഖാലിത്യപാലിത്യഭാജോ ഹൃദയാപകര്തിനശ്ച ഭവന്തി, തദ്യഥാ- പ്രാച്യാശ്ചീനാശ്ച; തസ്മാത് ക്ഷാരം നാത്യുപയുഞ്ജീത||൧൭||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते| ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ലവണം പുനരൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യോപപന്നമ്, അനതിഗുരു, അനതിസ്നിഗ്ധമ്, ഉപക്ലേദി, വിസ്രംസനസമര്ഥമ്, അന്നദ്രവ്യരുചികരമ്, ആപാതഭദ്രം പ്രയോഗസമസാദ്ഗുണ്യാത്, ദോഷസഞ്ചയാനുബന്ധം, തദ്രോചനപാചനോപക്ലേദനവിസ്രംസനാര്ഥമുപയുജ്യതേ| തദത്യര്ഥമുപയുജ്യമാനം ഗ്ലാനിശൈഥില്യദൌര്ബല്യാഭിനിര്വൃത്തികരം ശരീരസ്യ ഭവതി| യേ ഹ്യേനദ്ഗ്രാമനഗരനിഗമജനപദാഃ സതതമുപയുഞ്ജതേ, തേ ഭൂയിഷ്ഠം ഗ്ലാസ്നവഃ ശിഥിലമാംസശോണിതാ അപരിക്ലേശസഹാശ്ച ഭവന്തി| തദ്യഥാ- ബാഹ്ലീകസൌരാഷ്ട്രികസൈന്ധവസൌവീരകാഃ; തേ ഹി പയസാऽപി സഹ ലവണമശ്നന്തി| യേऽപീഹ ഭൂമേരത്യൂഷരാ ദേശാസ്തേഷ്വോഷധിവീരുദ്വനസ്പതിവാനസ്പത്യാ ന ജായന്തേऽല്പതേജസോ വാ ഭവന്തി, ലവണോപഹതത്വാത്| തസ്മാല്ലവണം നാത്യുപയുഞ്ജീത| യേ ഹ്യതിലവണസാത്മ്യാഃ പുരുഷാസ്തേഷാമപി ഖാലിത്യപാലിത്യാനി വലയശ്ചാകാലേ ഭവന്തി||൧൮||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते| तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति| ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति| तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति| येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्| तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत| ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
തസ്മാത്തേഷാം തത്സാത്മ്യതഃ ക്രമേണാപഗമനം ശ്രേയഃ| സാത്മ്യമപി ഹി ക്രമേണോപനിവര്ത്യമാനമദോഷമല്പദോഷം വാ ഭവതി||൧൯||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः| सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
സാത്മ്യം നാമ തദ് യദാത്മന്യുപശേതേ; സാത്മ്യാര്ഥോ ഹ്യുപശയാര്ഥഃ| തത്ത്രിവിധം പ്രവരാവരമധ്യവിഭാഗേന; സപ്തവിധം തു രസൈകൈകത്വേന സര്വരസോപയോഗാച്ച| തത്ര സര്വരസം പ്രവരമ്, അവരമേകരസം, മധ്യം തു പ്രവരാവരമധ്യസ്ഥമ്| തത്രാവരമധ്യാഭ്യാം സാത്മ്യാഭ്യാം ക്രമേണൈവ പ്രവരമുപപാദയേത് സാത്മ്യമ്| സര്വരസമപി ച സാത്മ്യമുപപന്നഃ പ്രകൃത്യാദ്യുപയോക്ത്രഷ്ടമാനി സര്വാണ്യാഹാരവിധിവിശേഷായതനാന്യഭിസമീക്ഷ്യ ഹിതമേവാനുരുധ്യേത||൨൦||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः| तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च| तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्| तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्| सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
തത്ര ഖല്വിമാന്യഷ്ടാവാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിദേശകാലോപയോഗസംസ്ഥോപയോക്ത്രഷ്ടമാനി (ഭവന്തി)||൨൧||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
തത്ര പ്രകൃതിരുച്യതേ സ്വഭാവോ യഃ, സ പുനരാഹാരൌഷധദ്രവ്യാണാം സ്വാഭാവികോ ഗുര്വാദിഗുണയോഗഃ; തദ്യഥാ മാഷമുദ്ഗയോഃ, ശൂകരൈണയോശ്ച (൧)|൨൨|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
കരണം പുനഃ സ്വാഭാവികാനാം ദ്രവ്യാണാമഭിസംസ്കാരഃ| സംസ്കാരോ ഹി ഗുണാന്തരാധാനമുച്യതേ| തേ ഗുണാസ്തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചമന്ഥനദേശകാലവാസനഭാവനാദിഭിഃ കാലപ്രകര്ഷഭാജനാദിഭിശ്ചാധീയന്തേ (൨)|൨൨|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः| संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते| ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
സംയോഗഃ പുനര്ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ ദ്രവ്യാണാം സംഹതീഭാവഃ, സ വിശേഷമാരഭതേ, യം പുനര്നൈകൈകശോ ദ്രവ്യാണ്യാരഭന്തേ; തദ്യഥാ- മധുസര്പിഷോഃ, മധുമത്സ്യപയസാം ച സംയോഗഃ (൩)|൨൨|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
രാശിസ്തു സര്വഗ്രഹപരിഗ്രഹൌ മാത്രാമാത്രഫലവിനിശ്ചയാര്ഥഃ| തത്ര സര്വസ്യാഹാരസ്യ പ്രമാണഗ്രഹണമേകപിണ്ഡേന സര്വഗ്രഹഃ, പരിഗ്രഹഃ പുനഃ പ്രമാണഗ്രഹണമേകൈകശ്യേനാഹാരദ്രവ്യാണാമ്| സര്വസ്യ ഹി ഗ്രഹഃ സര്വഗ്രഹഃ, സര്വതശ്ച ഗ്രഹഃ പരിഗ്രഹ ഉച്യതേ (൪)|൨൨|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः| तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्| सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
ദേശഃ പുനഃ സ്ഥാനം; സ ദ്രവ്യാണാമുത്പത്തിപ്രചാരൌ ദേശസാത്മ്യം ചാചഷ്ടേ (൫)|൨൨|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
കാലോ ഹി നിത്യഗശ്ചാവസ്ഥികശ്ച; തത്രാവസ്ഥികോ വികാരമപേക്ഷതേ, നിത്യഗസ്തു ഋതുസാത്മ്യാപേക്ഷഃ (൬)|൨൨|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ഉപയോഗസംസ്ഥാ തൂപയോഗനിയമഃ; സ ജീര്ണലക്ഷണാപേക്ഷഃ (൭)|൨൨|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ഉപയോക്താ പുനര്യസ്തമാഹാരമുപയുങ്ക്തേ, യദായത്തമോകസാത്മ്യമ്| ഇത്യഷ്ടാവാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനി വ്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി||൨൨||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्| इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
ഏഷാം വിശേഷാഃ ശുഭാശുഭഫലാഃ പരസ്പരോപകാരകാ ഭവന്തി; താന് ബുഭുത്സേത, ബുദ്ധ്വാ ച ഹിതേപ്സുരേവ സ്യാത്; നച മോഹാത് പ്രമാദാദ്വാ പ്രിയമഹിതമസുഖോദര്കമുപസേവ്യമാഹാരജാതമന്യദ്വാ കിഞ്ചിത്||൨൩||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
തത്രേദമാഹാരവിധിവിധാനമരോഗാണാമാതുരാണാം ചാപി കേഷാഞ്ചിത് കാലേ പ്രകൃത്യൈവ ഹിതതമം ഭുഞ്ജാനാനാം ഭവതി- ഉഷ്ണം, സ്നിഗ്ധം, മാത്രാവത്, ജീര്ണേ വീര്യാവിരുദ്ധമ്, ഇഷ്ടേ ദേശേ, ഇഷ്ടസര്വോപകരണം, നാതിദ്രുതം, നാതിവിലമ്ബിതമ്, അജല്പന്, അഹസന്, തന്മനാ ഭുഞ്ജീത, ആത്മാനമഭിസമീക്ഷ്യ സമ്യക്||൨൪||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
തസ്യ സാദ്ഗുണ്യമുപദേക്ഷ്യാമഃ- ഉഷ്ണമശ്നീയാത്; ഉഷ്ണം ഹി ഭുജ്യമാനം സ്വദതേ, ഭുക്തം ചാഗ്നിമൌദര്യമുദീരയതി, ക്ഷിപ്രം ജരാം ഗച്ഛതി, വാതമനുലോമയതി, ശ്ലേഷ്മാണം ച പരിഹ്രാസസയതി ; തസ്മാദുഷ്ണമശ്നീയാത് (൧)|൨൫| സ്നിഗ്ധമശ്നീയാത്; സ്നിഗ്ധം ഹി ഭുജ്യമാനം സ്വദതേ, ഭുക്തം ചാനുദീര്ണമഗ്നിമുദീരയതി , ക്ഷിപ്രം ജരാം ഗച്ഛതി, വാതമനുലോമയതി, ശരീരമുപചിനോതി, ദൃഢീകരോതീന്ദ്രിയാണി, ബലാഭിവൃദ്ധിമുപജനയതി, വര്ണപ്രസാദം ചാഭിനിര്വര്തയതി; തസ്മാത് സ്നിഗ്ധമശ്നീയാത് (൨)|൨൫|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५| स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
മാത്രാവദശ്നീയാത്; മാത്രാവദ്ധി ഭുക്തം വാതപിത്തകഫാനപീഡയദായുരേവ വിവര്ധയതി കേവലം, സുഖം ഗുദമനുപര്യേതി, ന ചോഷ്മാണമുപഹന്തി, അവ്യഥം ച പരിപാകമേതി; തസ്മാന്മാത്രാവദശ്നീയാത് (൩)|൨൫|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
ജീര്ണേऽശ്നീയാത്; അജീര്ണേ ഹി ഭുഞ്ജാനസ്യാഭ്യവഹൃതമാഹാരജാതം പൂര്വസ്യാഹാരസ്യ രസമപരിണതമുത്തരേണാഹാരരസേനോപസൃജത് സര്വാന് ദോഷാന് പ്രകോപയത്യാശു, ജീര്ണേ തു ഭുഞ്ജാനസ്യ സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷ്വഗ്നൌ ചോദീര്ണേ ജാതായാം ച ബുഭുക്ഷായാം വിവൃതേഷു ച സ്രോതസാം മുഖേഷു വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ഹൃദയേ വിശുദ്ധേ വാതാനുലോമ്യേ വിസൃഷ്ടേഷു ച വാതമൂത്രപുരീഷവേഗേഷ്വഭ്യവഹൃതമാഹാരജാതം സര്വശരീരധാതൂനപ്രദൂഷയദായുരേവാഭിവര്ധയതി കേവലം; തസ്മാജ്ജീര്ണേऽശ്നീയാത് (൪)|൨൫|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
വീര്യാവിരുദ്ധമശ്നീയാത്; അവിരുദ്ധവീര്യമശ്നന് ഹി വിരുദ്ധവീര്യാഹാരജൈര്വികാരൈര്നോപസൃജ്യതേ; തസ്മാദ്വീര്യാവിരുദ്ധമശ്നീയാത് (൫)|൨൫|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ഇഷ്ടേ ദേശേ ഇഷ്ടസര്വോപകരണം ചാശ്നീയാത്; ഇഷ്ടേ ഹി ദേശേ ഭുഞ്ജാനോ നാനിഷ്ടദേശജൈര്മനോവിഘാതകരൈര്ഭാവൈര്മനോവിഘാതം പ്രാപ്നോതി, തഥൈവേഷ്ടൈഃ സര്വോപകരണൈഃ; തസ്മാദിഷ്ടേ ദേശേ തഥേഷ്ടസര്വോപകരണം ചാശ്നീയാത് (൬)|൨൫|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
നാതിദ്രുതമശ്നീയാത്; അതിദ്രുതം ഹി ഭുഞ്ജാനസ്യോത്സ്നേഹനമവസാദനം ഭോജനസ്യാപ്രതിഷ്ഠാനം ച, ഭോജ്യദോഷസാദ്ഗണ്യോപലബ്ധിശ്ച ന നിയതാ; തസ്മാന്നാതിദ്രുതമശ്നീയാത് (൭)|൨൫|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
നാതിവിലമ്ബിതമശ്നീയാത്; അതിവിലമ്ബിതം ഹി ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി, ബഹു ഭുങ്ക്തേ, ശീതീഭവത്യാഹാരജാതം, വിഷമം ച പച്യതേ; തസ്മാന്നാതിവിലമ്ബിതമശ്നീയാത് (൮)|൨൫|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
അജല്പന്നഹസന് തന്മനാ ഭുഞ്ജീത; ജല്പതോ ഹസതോऽന്യമനസോ വാ ഭുഞ്ജാനസ്യ ത ഏവ ഹി ദോഷാ ഭവന്തി, യ ഏവാതിദ്രുതമശ്നതഃ; തസ്മാദജല്പന്നഹസംസ്തന്മനാ ഭുഞ്ജീത (൯)|൨൫|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
ആത്മാനമഭിസമീക്ഷ്യ ഭുഞ്ജീത സമ്യക്; ഇദം മമോപശേതേ ഇദം നോപശേത ഇത്യേവം വിദിതം ഹ്യസ്യാത്മന ആത്മസാത്മ്യം ഭവതി; തസ്മാദാത്മാനമഭിസമീക്ഷ്യ ഭുഞ്ജീത സമ്യഗിതി||൨൫||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
ഭവതി ചാത്ര- രസാന് ദ്രവ്യാണി ദോഷാംശ്ച വികാരാംശ്ച പ്രഭാവതഃ| വേദ യോ ദേശകാലൌ ച ശരീരം ച സ നോ ഭിഷക്||൨൬||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः| वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
തത്ര ശ്ലോകൌ- വിമാനാര്ഥോ രസദ്രവ്യദോഷരോഗാഃ പ്രഭാവതഃ| ദ്രവ്യാണി നാതിസേവ്യാനി ത്രിവിധം സാത്മ്യമേവ ച||൨൭|| ആഹാരായതനാന്യഷ്ടൌ ഭോജ്യസാദ്ഗുണ്യമേവ ച| വിമാനേ രസസങ്ഖ്യാതേ സര്വമേതത് പ്രകാശിതമ്||൨൮||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः| द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७|| आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च| विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ രസവിമാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon