Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో రసవిమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
నిదానే జ్ఞాతహేత్వాదిపంచకస్య చికిత్సోపయోగితయా దోషభేషజాదివిశేషజ్ఞానమపేక్షితం భవతి, అతో వక్ష్యమాణదోషభేషజాదివిశేషజ్ఞాపకం విమానస్థానం బ్రూతే| తత్రాపి చ దోషభేషజయోః ప్రాధాన్యాత్తద్విశేషజ్ఞాపకం రసవిమానం ప్రథమం బ్రూతే| ఇమం చ స్థానసంబంధం స్వయమేవ దర్శయిష్యతి| విశేషేణ మీయతే జ్ఞాయతే దోషభేషజాద్యనేనేతి విమానం, దోషభేషజాదీనాం ప్రభావాదివిశేష ఇత్యర్థః; ఏవంభూతం విమానమభిధేయతయా యత్ర తిష్ఠతి తద్విమానస్థానం| రసవిమానమధికృత్య కృతోఽధ్యాయో రసవిమానం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు వ్యాధీనాం నిమిత్తపూర్వరూపరూపోపశయసంఖ్యాప్రాధాన్యవిధివికల్ప బలకాలవిశేషాననుప్రవిశ్యానంతరం దోషభేషజదేశకాలబలశరీరసారాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసాం మానమవహితమనసా యథావజ్జ్ఞేయం భవతి భిషజా, దోషాదిమానజ్ఞానాయత్తత్వాత్ క్రియాయాః|
న హ్యమానజ్ఞో దోషాదీనాం భిషగ్ వ్యాధినిగ్రహసమర్థో భవతి|
తస్మాద్దోషాదిమానజ్ఞానార్థం విమానస్థానముపదేక్ష్యామోఽగ్నివేశ!||3||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः|
न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति|
तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
ఇహ ఖల్విత్యాదినా స్థానసంబంధమాహ| ఇహ సంప్రాప్తిభేదసంఖ్యాప్రాధాన్యాదిగ్రహణేనైవ సంప్రాప్తిముపదిశన్ సంఖ్యాదిభేదేన సర్వైవ సంప్రాప్తిః కథితా భవతీతి దర్శయతి| నిమిత్తాదీనాం తు న తాదృశో భేదోఽల్పగ్రంథవక్తవ్యోఽస్తి, యేన భేదేన తేఽపీహ కథ్యేరన్, అతస్తే సామాన్యేనైవోక్తాః| అనుప్రవిశ్యేతి బుద్ధ్వా | దోషాదయః సూత్రస్థాన ఏవ ప్రపంచితాః| మానమితి ప్రభావాదివిశేషః| ఏతజ్జ్ఞానే హేతుమాహ- దోషాదీత్యాది| క్రియాయా ఇతి చికిత్సాయాః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాదౌ రసద్రవ్యదోషవికారప్రభావాన్ వక్ష్యామః|
రసాస్తావత్ షట్- మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాః|
తే సమ్యగుపయుజ్యమానాః శరీరం యాపయంతి, మిథ్యోపయుజ్యమానాస్తు ఖలు దోషప్రకోపాయోపకల్పంతే||4||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः|
रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः|
ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
అధ్యాయార్థం వక్తుం ప్రతిజానీతే- తత్రాదావిత్యాది| యద్యపి చ దోషభేషజేత్యాదౌ దోషాపేక్షత్వాద్భేషజస్య దోష ఆదౌ కృతః, తథాఽపీహ రసద్రవ్యరూపభేషజస్యాపేక్షితరోగప్రశమకర్తృత్వేన తథా దోషస్యాపి చ రసద్రవ్యయోరేవ కారణత్వేన భేషజశబ్దసూచితే రసద్రవ్యే ఏవాగ్రే కృతే, పశ్చాత్తు దోషగ్రహణగృహీతౌ దోషవికారౌ| ప్రకృష్టో భావః ప్రభావః శక్తిరిత్యర్థః; స చేహాచింత్యశ్చింత్యశ్చ గ్రాహ్యః| యేన, ‘తత్ర ఖల్వనేకరసేషు’ ఇత్యాదినా ద్రవ్యవికారయోః ప్రభావం రసద్వారా దోషద్వారా చ చింత్యమపి వక్ష్యతి| యాపయంతీతి సామ్యేనావస్థాపయంతి| మిథ్యాశబ్ద ఇహాయోగాతియోగమిథ్యాయోగేషు వర్తతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
దోషాః పునస్త్రయో వాతపిత్తశ్లేష్మాణః|
తే ప్రకృతిభూతాః శరీరోపకారకా భవంతి, వికృతిమాపన్నాస్తు ఖలు నానావిధైర్వికారైః శరీరముపతాపయంతి||5||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः|
ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
దోషా ఇతి శారీరదోషాః| పునఃశబ్దో మానసదోషం వ్యావర్తయతి||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర దోషమేకైకం త్రయస్త్రయో రసా జనయంతి, త్రయస్త్రయశ్చోపశమయంతి|
తద్యథా- కటుతిక్తకషాయా వాతం జనయంతి, మధురామ్లలవణాస్త్వేనం శమయంతి; కట్వమ్లలవణాః పిత్తం జనయంతి, మధురతిక్తకషాయాస్త్వేనచ్ఛ్మయంతి; మధురామ్లలవణాః శ్లేష్మాణం జనయంతి, కటుతిక్తకషాయాస్త్వేనం శమయంతి||6||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति|
तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
రసానామసంసృష్టానాం కర్మాహ- తత్రేత్యాది| అనేన చ రసకర్మోపదేశేన దోషాణామపి తత్తద్రసోత్పాద్యత్వం తథా తత్తద్రసోపశమనీయత్వముక్తం భవతి| కటుతిక్తకషాయా వాతం జనయంతీతి అసతి పరిపంథినీతి జ్ఞేయం, తేనార్కాగురుగుడూచ్యాదీనాం తిక్తానామపి వాతాజనకత్వే న దోషః| తత్ర హ్యుష్ణవీర్యతా పరిపంథినీ విద్యతే, తేన న తే వాతం జనయంతీత్యాద్యనుసరణీయం| ఏనమితి పదేన యశ్చ కట్వాదిజో వాయుస్తమేవ మధురాదయః సర్వాత్మవైపరీత్యాద్విశేషేణ శమయంతీతి దర్శయతి; జాగరణాదిజే హి వాయౌ జాగరణాదివిపరీతాః స్వప్నాదయ ఏవ విశేషేణ పథ్యాః| ఏవం పిత్తశ్లేష్మణోరపి ఏనదేనంశబ్దయోస్తాత్పర్యం దర్శయతి||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
రసదోషసన్నిపాతే తు యే రసా యైర్దోషైః సమానగుణాః సమానగుణభూయిష్ఠా వా భవంతి తే తానభివర్ధయంతి, విపరీతగుణా విపరీతగుణభూయిష్ఠా వా శమయంత్యభ్యస్యమానా ఇతి|
ఏతద్వ్యవస్థాహేతోః షట్త్వముపదిశ్యతే రసానాం పరస్పరేణాసంసృష్టానాం, త్రిత్వం చ దోషాణాం||7||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति|
एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
అథ కయా యుక్త్యా రసా దోషాంజనయంతి శమయంతి చేత్యాహ రసదోషేత్యాది| సన్నిపాతే ఇతి అంతఃశరీరమేలకే| తుశబ్దో విశేషే, తేన విపరీతగుణా ఏవ విశేషేణ విపరీతగుణభూయిష్ఠాపేక్షయా శమయంతీతి దర్శయతి| రసానాం తు యథా ఉపచారాద్గుణా భవంతి తదభిహితం “గుణాగుణాశ్రయా నోక్తాః” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినా సూత్రే| అభ్యస్యమానా ఇతి న సకృదుపయుజ్యమానాః| అథ కస్మాద్రసదోషసంసర్గభూయస్త్వం పరిత్యజ్య రసషట్త్వం దోషత్రిత్వం చోచ్యతే? ఇత్యాహ- ఇత్యేతదిత్యాది| వ్యవస్థేతి రసదోషసంసర్గప్రపంచసంక్షేపః | పరస్పరేణాసంసృష్టానామితి పదం దోషాణామిత్యనేనాపి యోజ్యం||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సంసర్గవికల్పవిస్తరో హ్యేషామపరిసంఖ్యేయో భవతి, వికల్పభేదాపరిసంఖ్యేయత్వాత్||8||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
రసదోషసంసర్గప్రపంచానభిధానే హేతుమాహ- సంసర్గేత్యాది| యస్మాత్ సంసర్గభేదవిస్తరోఽపరిసంఖ్యేయస్తస్మాత్ షట్త్వం త్రిత్వం చోచ్యతే| వికల్పభేదాపరిసంఖ్యేయత్వాదితి సంసర్గవికల్పస్య భేదో విజాతీయప్రకారః, తస్యాపరిసంఖ్యేయత్వాత్| ఏతేన, యథా రసానామవాంతరవ్యక్తిభేదేఽపి మధురత్వాదిసామాన్యయోగాన్మధురాదివ్యపదేశేన షట్త్వముచ్యతే; తథా మధురామ్లమధురలవణాదిసంసర్గాణామపి సత్యప్యవాంతరభేదే సామాన్యేనోపసంగ్రహం కృత్వా త్రిషష్టిత్వసంఖ్యానియమో భవిష్యతీతి నిరస్యతే, యతో మధురామ్లాదిసంసర్గేఽపి విజాతీయో మధురతరమధురతమాదిభేదకృతో భేదోఽపరిసంఖ్యేయో భవతి| వచనం హి- “రసాస్తరతమాభ్యాం తాం సంఖ్యామతిపతంతి హి” (సూ.అ.26) ఇతి||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర ఖల్వనేకరసేషు ద్రవ్యేష్వనేకదోషాత్మకేషు చ వికారేషు రసదోషప్రభావమేకైకశ్యేనాభిసమీక్ష్య తతో ద్రవ్యవికారయోః ప్రభావతత్త్వం వ్యవస్యేత్||9||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
అథ కథం తర్హి సంసృష్టానాం రసానాం దోషాణాం చ ప్రభావో జ్ఞేయ ఇత్యాహ- తత్ర ఖల్విత్యాది| తత్ర చానేకరసద్రవ్యస్యానేకదోషవికారస్య చ ప్రత్యేకరసదోషప్రభావమేలకేన ప్రభావం కథయన్ రససంసర్గదోషసంసర్గయోరపి తాదృశమేవ ప్రభావం కథయతి, యతో రసదోషసంసర్గప్రభావావత్ర ద్రవ్యవికారాశ్రయిత్వాద్రసదోషయోర్ద్రవ్యవికారప్రభావత్వేనోచ్యేతే | అనేన న్యాయేన సాక్షాదనుక్తోఽపి ఏకరసద్రవ్యైకదోషవికారయోరపి ప్రభావోఽసంసృష్టరసదోషప్రభావకథనాదుక్త ఏవ జ్ఞేయః| ఏకైకశ్యేనాభిసమీక్ష్యేతి ప్రత్యేకముక్తరసాదిప్రభావేణానేకరసం ద్రవ్యమనేకదోషం చ వికారం సముదితప్రభావమభిసమీక్ష్య||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
న త్వేవం ఖలు సర్వత్ర|
న హి వికృతివిషమసమవేతానాం నానాత్మకానాం పరస్పరేణ చోపహతానామన్యైశ్చ వికల్పనైర్వికల్పితానామవయవప్రభావానుమానేనైవ సముదాయప్రభావతత్త్వమధ్యవసాతుం శక్యం||10||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र|
न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
అయం చ రసదోషప్రభావద్వారా ద్రవ్యవికారప్రభావనిశ్చయో న సర్వత్ర ద్రవ్యే వికారే చేత్యాహ- న త్వేవం ఖలు సర్వత్రేతి| అత్రైవ హేతుమాహ- నహీత్యాదినాఽధ్యవసాతుం శక్యమిత్యంతేన| వికృతివిషమసమవేతానామితి వికృతిసమవేతానాం తథా విషమసమవేతానాం చేతి వికృతివిషమసమవేతానాం| సమవేతానామితి మిలితానాం రసానాం దోషాణాం చ| తత్ర రసస్య వికృతిసమవాయో యథా- మధురే తండులీయకే; మధురో హి ప్రకృత్యా స్నేహవృష్యత్వాదికరః, తండులీయకే తు వికృతిసమవేతత్వేన తన్న కరోతి| విషమసమవేతాస్తు తిలే కషాయకటుతిక్తమధురాః; యది హీమే రసాః సమయా మాత్రయా సమవేతాః స్యుస్తతస్తిలోఽపి పిత్తశ్లేష్మహరస్త్రిదోషహరో వా స్యాత్, పిత్తకఫకరస్త్వయం; తేనాత్ర రసానాం క్వచిత్ కర్తృత్వమకర్తృత్వం చ క్వచిదితి వైషమ్యమున్నీయతే| నానాత్మకానామిత్యాదిహేతుత్రయం తు వికృతిసమవాయవిషమసమవాయయోరేవోపలంభకం | తేన, నానాత్మకత్వాదిభిర్వికృతిసమవాయవిషమసమవాయౌ భవతః| నానాత్మకానామితి నానారూపహేతుజనితానాం ; తేన హేతుభేదబలాదేవ రసదోషయోర్వికృతో విషమో వా మేలకో భవతీత్యర్థః| కింవా, నానాత్మకానామితి నానాప్రమాణానాం| ఏవం చ నానాప్రమాణత్వం విషమసమవాయే హేతుః| పరస్పరేణ చోపహతానామితి అన్యోన్యముపఘాతితగుణానాం| పరస్పరగుణోపఘాతస్తు యద్యపి దోషాణాం ప్రాయో నాస్త్యేవ, తథాఽప్యదృష్టవశాత్ క్వచిద్భవతీతి జ్ఞేయం; రసానాం తు ప్రబలేనాన్యోపఘాతో భవత్యేవ| అన్యైశ్చ వికల్పనైరితి అన్యైశ్చ భేదకైః, తత్ర రసస్య భేదకాః స్వరసకల్కాదయః; ఏకస్యైవ హి ద్రవ్యస్య కల్పనావిశేషేణ గుణాంతరాణి భవంతి| దోషస్య తు దూష్యాంతరాణ్యేవ గుణాంతరయోగాద్భేదకాని భవంతి| యదుక్తం- “స ఏవ కుపితో దోషః సముత్థానవిశేషతః| స్థానాంతరగతశ్చైవ వికారాన్ కురుతే బహూన్” (సూ.అ.18) ఇతి| అస్మిన్ వ్యాఖ్యానే రసానాం దోషాణాం చ య ఉత్కర్షాపకర్షకృతో విషమసమవాయః పృథగుచ్యతే, స న యుజ్యతే; యతో విషమసమవాయేఽప్యుత్కృష్టస్య రసస్య తథా దోషస్య చోత్కృష్టా గుణా అపకృష్టస్య చాపకృష్టా గుణా భవంతీతి కృత్వాఽవయవప్రభావాననుమానేనైవ సముదాయప్రభావానుమానం శక్యం| అథోచ్యేత- విషమమేలకే రసస్య దోషస్య చ న త ఏవ గుణా ఉత్కృష్టా అపకృష్టా వా భవంతి కింతు గుణాంతరమేవ భవతి, హంత తర్హి వికృత ఏవాయం సమవాయో విసదృశకార్యకారణత్వాత్| తదేవం దూషణదర్శనాదన్యథా వ్యాఖ్యాయతే- యత్- ద్వివిధో మేలకో భవతి రసానాం దోషాణాం చ ప్రకృత్యనుగుణః, ప్రకృత్యననుగుణశ్చ; తత్ర యో మిలితానాం ప్రాకృతగుణానుపమర్దేన మేలకో భవతి, స ప్రకృతిసమసమవాయశబ్దేనోచ్యతే; యస్తు ప్రాకృతగుణోపమర్దేన భవతి, స వికృతివిషమసమవాయోఽభిధీయతే; వికృత్యా హేతుభూతయా విషమః ప్రకృత్యననుగుణః సమవాయో వికృతివిషమసమవాయ ఇత్యర్థః| అత్రైవ వికృతివిషమసమవాయే నానాత్మకత్వాదిహేతుత్రయం యథావివృతమేవ యోజనీయం| యే తు వికృతివిషమసమవాయౌ పృథగేవ కుర్వంతి, విషమసమవాయస్య వైషమ్యతారతమ్యేనాతిబహుప్రపంచితత్వాద్ విషమావయవగుణానుమానం దుఃశకమితి కృత్వా, తదపి ద్రవ్యవికారప్రభావేణైవ వ్యపదిశంతి||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
తథాయుక్తే హి సముదయే సముదాయప్రభావతత్త్వమేవమేవోపలభ్య తతో ద్రవ్యవికారప్రభావతత్త్వం వ్యవస్యేత్||11||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
అథ కథం తర్హి వికృతివిషమసమవాయప్రభావజ్ఞానమిత్యాహ- తథాయుక్తే హీత్యాది| తథాయుక్తే సముదయ ఇతి వికృతివిషమసమవాయే| సముదయప్రభావతత్త్వమితి మేలకప్రభావతత్త్వం| సమధృతే హి మధుసర్పిషి సూర్యావర్తాఖ్యే వా దోషసముదయే న సంయుజ్యమానమధుఘృతగుణక్రమాగతం మారకత్వం, న చ వాతాదిదోషప్రభావగతం సూర్యవృద్ధ్యా వర్ధిష్ణుత్వం సూర్యావర్తస్య, కిం తు సంయోగమహిమకృతమేవేత్యర్థః| యచ్చ గతిద్వయం దోషరసమేలకస్య, తేన ప్రకృతిసమసమవాయరూపం సన్నిపాతం జ్వరనిదానే దోషలింగమేలకేనైవోక్తవాన్| యదుక్తం- “పృథగుక్తలక్షణసంసర్గాద్ద్వాంద్వికమన్యతమం సాన్నిపాతికం వా జ్వరం విద్యాత్” (ని.అ.1) ఇతి| యస్తు వికృతివిషమసమవేతస్త్రిదోషకృతో జ్వరస్తస్య చికిత్సితే- “క్షణే దాహః క్షణే శీతం” (చి.అ.3) ఇత్యాదినా లక్షణముక్తం| న హి శ్యావరక్తకోఠోత్పత్త్యాది తత్రోక్తం వాతాదిజ్వరే క్వచిదస్తి| ఏవం రసేఽపి యత్రామ్రాతే మధురత్వం ప్రకృతిసమసమవేతం, తత్రామ్రాతం మధురమేతన్మాత్రమేవోక్తం; తేన, మధురసామాన్యగుణాగతం తస్య వాతపిత్తహరత్వమపి లభ్యత ఏవ| యత్ర వార్తాకే కటుతిక్తత్వేన వాతకరత్వం ప్రాప్తమపి చ వికృతివిషమసమవాయాత్తన్న భవతి, తత్రాచార్యేణ “వార్తాకం వాతఘ్నం” (సూ.అ.27) ఇత్యుక్తమేవ| ఏవమిత్యాది తత్తదుదాహరణం శాస్త్రప్రసృతమనుసరణీయం| యత్తు ప్రకృతిసమసమవాయకృతరసదోషగుణద్వారా ప్రాప్తమపి ద్రవ్యగుణం వికారలక్షణం చ బ్రూతే, తత్ ప్రకర్షార్థం స్పష్టార్థం చేతి జ్ఞేయం||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
తస్మాద్రసప్రభావతశ్చ ద్రవ్యప్రభావతశ్చ దోషప్రభావతశ్చ వికారప్రభావతశ్చ తత్త్వముపదేక్ష్యామః||12||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
ఉపసంహరతి- తస్మాదిత్యాది| తత్త్వమితి రసాదిప్రభావతత్త్వం| యత్తు పూర్వం “తత్రాదౌ రసద్రవ్యదోషవికారప్రభావానుపదేక్ష్యామః” ఇత్యనేన రసాదిప్రభావవ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞానం కృతం, తత్తు రసప్రభావానుమానేనైవ ద్రవ్యప్రభావకథనాత్, తథా దోషప్రభావేణ చ వికారప్రభావకథనాచ్చరితార్థం స్యాత్| ఇహ తు వికృతివిషమసమవాయాత్మకే ద్రవ్యే వికారే వా రసదోషప్రభావానుమానేన న ద్రవ్యవికారప్రభావానుమానమస్తీతి కృత్వా పృథక్ పృథగ్రసాదిప్రభావతత్త్వాభిధానప్రతిజ్ఞానమితి న పౌనరుక్త్యం| ఇహ ద్రవ్యాణాం వీర్యప్రభావ-విపాకప్రభావౌ చ ద్రవ్యప్రభావే రసప్రభావే వాఽంతర్భావనీయౌ| తత్ర యౌ రసానుగుణౌ వీర్యవిపాకప్రభావౌ, తౌ రసే; యౌ తు రసక్రమోక్తవీర్యవిపాకవిపరీతౌ వీర్యవిపాకౌ, తౌ ద్రవ్యప్రభావే బోద్ధవ్యౌ| ఉపదేక్ష్యామ ఇతి నిఖిలేన తంత్రేణ రసాదిప్రభావతత్త్వం పృథగుపదేక్ష్యామ ఇత్యర్థః; రసాదిప్రభావః ప్రపంచేన నిఖిలే తంత్ర ఏవ వక్తవ్యః||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
తత్రైష రసప్రభావ ఉపదిష్టో భవతి|
ద్రవ్యప్రభావం పునరుపదేక్ష్యామః|
తైలసర్పిర్మధూని వాతపిత్తశ్లేష్మప్రశమనార్థాని ద్రవ్యాణి భవంతి||13||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति|
द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः|
तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
సంక్షేపాభిధానమేతదేవేతి దర్శయన్నాహ- తత్రైష ఇత్యాది| ఏష ఇతి ‘రసాః షడ్’ ఇత్యాదినా ‘తత్త్వముపదేక్ష్యామః’ ఇత్యంతేన గ్రంథేనోక్త ఇత్యర్థః| ఉపదిష్టో భవతీతి సంక్షేపేణ కథితో భవతి| అన్యే తు ‘తత్రైష రసప్రభావ ఉద్దిష్టో భవతి’ ఇతి పఠంతి| అస్మిన్ పక్షే ద్రవ్యదోషవికారప్రభావోఽపి యోఽత్ర ఉద్దిష్టః సోఽపి రసద్వారా, తేన రసస్యైవ ప్రపంచాభిహితత్వాత్తస్యైవాభిధానముపసంహరతి న ద్రవ్యాదీనామితి జ్ఞేయం| ద్రవ్యప్రభావమిత్యాదౌ పునరితి సామాన్యేన ద్రవ్యప్రభావకథనాత్ పునః శృంగగ్రాహికయా తైలాదిద్రవ్యప్రభావం కథయిష్యామ ఇత్యర్థః| ప్రశమనార్థానీతి ప్రశమనప్రయోజనాని||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
తత్ర తైలం స్నేహౌష్ణ్యగౌరవోపపన్నత్వాద్వాతం జయతి సతతమభ్యస్యమానం; వాతో హి రౌక్ష్యశైత్యలాఘవోపపన్నో విరుద్ధగుణో భవతి, విరుద్ధగుణసన్నిపాతే హి భూయసాఽల్పమవజీయతే, తస్మాత్తైలం వాతం జయతి సతతమభ్యస్యమానం|
సర్పిః ఖల్వేవమేవ పిత్తం జయతి, మాధుర్యాచ్ఛైత్యాన్మందత్వాచ్చ ; పిత్తం హ్యమధురముష్ణం తీక్ష్ణం చ|
మధు చ శ్లేష్మాణం జయతి, రౌక్ష్యాత్తైక్ష్ణ్యాత్ కషాయత్వాచ్చ; శ్లేష్మా హి స్నిగ్ధో మందో మధురశ్చ |
యచ్చాన్యదపి కించిద్ద్రవ్యమేవం వాతపిత్తకఫేభ్యో గుణతో విపరీతం స్యాత్తచ్చైతాంజయత్యభ్యస్యమానం||14||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्|
सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च|
मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च |
यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
సతతమభ్యస్యమానమితి అవిచ్ఛేదేనోపయుజ్యమానం| విరుద్ధగుణ ఇతి తైలగుణేభ్యో విపరీతగుణః| విరుద్ధగుణసన్నిపాతే ఇతి విరుద్ధగుణయోర్మేలకే| నను విరుద్ధగుణయోర్మధ్యే భూయసాఽల్పం జీయతే, తత్ కథం తైలం వాతం జయతి? న హ్యస్య వాతం ప్రతి భూయస్త్వం యుక్తమిత్యాహ- సతతమభ్యస్యమానమితి| సతతోపయోగేన హి తైలం వాతాదధికం భవతి, తేన వాతం జయతీత్యర్థః| సర్పిః ఖల్వేవమేవేతి సర్పిరపి సతతమభ్యస్యమానమిత్యర్థః| అమధురమితి రౌక్ష్యలాఘవావృష్యత్వాదినా మధురవిపరీతం కటురసమిత్యర్థః| ఇహ చ ప్రభావశబ్దేన సామాన్యేన ద్రవ్యశక్తిరుచ్యతే, నాచింత్యశక్తిః; తేన తైలాదీనాం స్నేహౌష్ణ్యాదిగుణాదపి వాతాదిశమనం ద్రవ్యప్రభావాదేవ భవతి| సర్పిషి చ యద్యపి మధురో రసః పిత్తప్రశమే వ్యాప్రియతే, తథాఽపి మాధుర్యశైత్యమందత్వైః పిత్తశమనం సర్పిఃకార్యమేవ, తేన ద్రవ్యప్రభావ ఏవ వాచ్యః | యదా తు రసద్వారా కార్యం ద్రవ్యస్య చింత్యతే, తదా రసప్రభావ ఇతి వ్యపదేశో భవతి| ఏవం కషాయానురసే మధుని చ సమాధానం వాచ్యం| అన్యే తు బ్రువతే- యత్- తైలాదీనాం వాతాదిశమనత్వం ప్రత్యచింత్య ఏవ ప్రభావోఽయముచ్యతే; తత్ర చ తైలవాతశమనత్వం ప్రత్యచింత్య ఏవ ప్రభావోఽయముచ్యతే; తత్ర చ తైలవాతయోర్విరుద్ధగుణయోర్మేలకే తైలమేవ వాతం జయతి, న తు వాతస్తైలమితి తైలస్యాచింత్యప్రభావః; ఏవం సర్పిర్మధునోరపి పిత్తశ్లేష్మహరణే ప్రభావాజ్జ్ఞేయే| ఏతచ్చాన్యే నేచ్ఛంతి, యతస్తైలాదీనాం సతతమభ్యస్యమానమితి పదేనాధిక్యమేవ వాతాదిజయకారణముక్తం; తథా యచ్చాన్యదపి కించిద్ద్రవ్యమిత్యాదిగ్రంథేన ద్రవ్యాచింత్యప్రభావం పరిత్యజ్య సామాన్యేన గుణవైపరీత్యమేవాభ్యాసాద్వాతాదిజయహేతురుచ్యతే||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
అథ ఖలు త్రీణి ద్రవ్యాణి నాత్యుపయుంజీతాధికమన్యేభ్యో ద్రవ్యేభ్యః; తద్యథా- పిప్పలీ, క్షారః, లవణమితి||15||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
అభ్యస్యద్రవ్యం ప్రభావోదాహరణార్థమభిధాయానభ్యస్యానాహ- అథేత్యాది| అధికమన్యేభ్య ఇతి వచనాదన్యదపి చిత్రకభల్లాతకాద్యేవంజాతీయం నాత్యుపయోక్తవ్యం, పిప్పల్యాదిద్రవ్యం త్వన్యేభ్యోఽప్యధికమత్యుపయోగే వర్జనీయమితి దర్శయతి||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
పిప్పల్యో హి కటుకాః సత్యో మధురవిపాకా గుర్వ్యోనాత్యర్థం స్నిగ్ధోష్ణాః ప్రక్లేదిన్యో భేషజాభిమతాశ్చతాః సద్యః; శుభాశుభకారిణ్యో భవంతి; ఆపాతభద్రాః, ప్రయోగసమసాద్గుణ్యాత్; దోషసంచయానుబంధాః;- సతతముపయుజ్యమానా హి గురుప్రక్లేదిత్వాచ్ఛ్లేష్మాణముత్క్లేశయంతి, ఔష్ణ్యాత్ పిత్తం, న చ వాతప్రశమనాయోపకల్పంతేఽల్పస్నేహోష్ణభావాత్; యోగవాహిన్యస్తు ఖలు భవంతి; తస్మాత్ పిప్పలీర్నాత్యుపయుంజీత||16||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
‘కటుకాః సత్యో మధురవిపాకాః’ ఇత్యాది పిప్పలీగుణకథనమనభ్యాసప్రయోగే దోషవైపరీత్యేన దోషప్రశమనోపదర్శనార్థం; తథా, అత్యభ్యాసే ‘గురుప్రక్లేదిత్వాచ్ఛ్లేష్మాణముత్క్లేశయంతి’ ఇత్యాదిగ్రంథవక్తవ్యదోషకరణయోగ్యతోపదర్శనార్థం చ| భేషజాభిమతాశ్చ సద్య ఇతి చ్ఛేదః| సద్య ఇతి అనభ్యాసే| శుభాశుభకారిణ్యో భవంతీతి సద్యః శుభకారిణ్యః, అత్యభ్యాసప్రయోగే త్వశుభకారిణ్యః| ఏతదేవ శుభాశుభకారిత్వం దర్శయతి- ఆపాతభద్రా ఇత్యాదినా| ప్రయోగసమసాద్గుణ్యాదితి సమస్య ప్రయోగస్య సద్గుణత్వాత్, సమేఽల్పకాలే అల్పమాత్రే చ పిప్పల్యాదిప్రయోగే సద్గుణా భవంతీత్యర్థః| దోషసంచయానుబంధోఽత్యుపయోగో యాసాం తా దోషసంచయానుబంధాః| ఏతదేవ దోషసంచయానుబంధత్వం వివృణోతి- సతతమిత్యాది| పిప్పలీధర్మకథనప్రస్తావాద్గుణాంతరమాహ- యోగవాహిన్యస్త్విత్యాది| యోగవాహిత్వేన కటుకానామపి పిప్పలీనాం వృష్యప్రయోగేషు యోగః, తథా జ్వరగుల్మకుష్ఠహరాదిప్రయోగేషు జ్వరాదీన్ హంతి పిప్పలీ| అయం చ పిప్పల్యతియోగనిషేధోఽపవాదం పరిత్యజ్య జ్ఞేయః| తేన, పిప్పలీరసాయనప్రయోగస్తథా గుల్మాదిషు చ పిప్పలీవర్ధమానకప్రయోగో న విరోధమావహతి| ఉక్తే హి విషయే యథోక్తవిధానేన నిర్దోషా ఏవ పిప్పల్య ఇతి ఋషివచనాదున్నీయతే| అన్యే తు, అన్నసంస్కరణే పిప్పల్యాదీనామతిప్రయోగో నిషిధ్యతే, న తు స్వాతంత్రయేణేతి బ్రువతే| సతతముపయుజ్యమానా ఇతి అతిమాత్రత్వేన తథా సతతప్రయోగేణ చేతి జ్ఞేయం||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
క్షారః పునరౌష్ణ్యతైక్ష్ణయలాఘవోపపన్నః క్లేదయత్యాదౌ పశ్చాద్విశోషయతి , స పచనదహనభేదనార్థముపయుజ్యతే; సోఽతిప్రయుజ్యమానః కేశాక్షిహృదయపుంస్త్వోపఘాతకరః సంపద్యతే|
యే హ్యేనం గ్రామనగరనిగమజనపదాః సతతముపయుంజతే త ఆంధ్యషాంఢ్యఖాలిత్యపాలిత్యభాజో హృదయాపకర్తినశ్చ భవంతి, తద్యథా- ప్రాచ్యాశ్చీనాశ్చ; తస్మాత్ క్షారం నాత్యుపయుంజీత||17||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते|
ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
హృదయాపకర్తిన ఇతి హృదయపరికర్తనరూపవేదనాయుక్తాః||17||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
లవణం పునరౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యోపపన్నం, అనతిగురు, అనతిస్నిగ్ధం, ఉపక్లేది, విస్రంసనసమర్థం, అన్నద్రవ్యరుచికరం, ఆపాతభద్రం ప్రయోగసమసాద్గుణ్యాత్, దోషసంచయానుబంధం, తద్రోచనపాచనోపక్లేదనవిస్రంసనార్థముపయుజ్యతే|
తదత్యర్థముపయుజ్యమానం గ్లానిశైథిల్యదౌర్బల్యాభినిర్వృత్తికరం శరీరస్య భవతి|
యే హ్యేనద్గ్రామనగరనిగమజనపదాః సతతముపయుంజతే, తే భూయిష్ఠం గ్లాస్నవః శిథిలమాంసశోణితా అపరిక్లేశసహాశ్చ భవంతి|
తద్యథా- బాహ్లీకసౌరాష్ట్రికసైంధవసౌవీరకాః; తే హి పయసాఽపి సహ లవణమశ్నంతి|
యేఽపీహ భూమేరత్యూషరా దేశాస్తేష్వోషధివీరుద్వనస్పతివానస్పత్యా న జాయంతేఽల్పతేజసో వా భవంతి, లవణోపహతత్వాత్|
తస్మాల్లవణం నాత్యుపయుంజీత|
యే హ్యతిలవణసాత్మ్యాః పురుషాస్తేషామపి ఖాలిత్యపాలిత్యాని వలయశ్చాకాలే భవంతి||18||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते|
तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति|
ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति|
तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति|
येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्|
तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत|
ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
గ్లానిః మాంసాపచయో హర్షక్షయో వా| న కేవలం లవణాతియోగశరీరోపఘాతకరః; కింతు భూమేరప్యుపఘాతకర ఇత్యాహ- యేఽపీహేత్యాది| ఊషరా ఇతి లవణప్రధానాః| లవణం నాత్యుపయుంజీతేతి నాతిమాత్రం లవణం సతతముపయుంజీత, అన్నద్రవ్యసంస్కారకం తు స్తోకమాత్రమభ్యాసేనాప్యుపయోజనీయమేవ| బాహ్లీకాదివ్యతిరిక్తేఽపి దేశే యేఽతిలవణమశ్నంతి తేషామపి దోషానాహ- యే హీత్యాది| ఏతేన చాన్యత్రాపి దేశేఽతిమాత్రలవణసాత్మ్యానాం లవణాత్యుపయోగకృత ఏవ శైథిల్యాదిదోష ఉన్నీయతే, న దేశస్వభావకృతః||18||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
తస్మాత్తేషాం తత్సాత్మ్యతః క్రమేణాపగమనం శ్రేయః|
సాత్మ్యమపి హి క్రమేణోపనివర్త్యమానమదోషమల్పదోషం వా భవతి||19||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः|
सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
తేషామితి అతిక్షారలవణసాత్మ్యానాం| తత్సాత్మ్యత ఇతి అతిమాత్రక్షారాదతిమాత్రలవణాచ్చ సాత్మ్యాత్| క్రమేణేతి నవేగాంధారణీయోక్తసాత్మ్యపరిత్యాగక్రమేణ| ఇహ చ సాత్మ్యశబ్దేనౌకసాత్మ్యమభిప్రేతం| అల్పదోషమదోషం వేతి పక్షద్వయేఽత్యర్థసాత్మ్యమల్పదోషం భవతి, అన్యత్త్వదోషమితి వ్యవస్థా||19||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
సాత్మ్యం నామ తద్ యదాత్మన్యుపశేతే; సాత్మ్యార్థో హ్యుపశయార్థః|
తత్త్రివిధం ప్రవరావరమధ్యవిభాగేన; సప్తవిధం తు రసైకైకత్వేన సర్వరసోపయోగాచ్చ|
తత్ర సర్వరసం ప్రవరం, అవరమేకరసం, మధ్యం తు ప్రవరావరమధ్యస్థం|
తత్రావరమధ్యాభ్యాం సాత్మ్యాభ్యాం క్రమేణైవ ప్రవరముపపాదయేత్ సాత్మ్యం|
సర్వరసమపి చ సాత్మ్యముపపన్నః ప్రకృత్యాద్యుపయోక్త్రష్టమాని సర్వాణ్యాహారవిధివిశేషాయతనాన్యభిసమీక్ష్య హితమేవానురుధ్యేత||20||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः|
तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च|
तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्|
तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्|
सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
సాత్మ్యం నామేతి ఓకసాత్మ్యం నామేత్యర్థః| (ఓకాదితి అభ్యాసాత్ |) ఉపశయార్థ ఇతి ఉపశయశబ్దాభిధేయ ఇత్యర్థః| తదితి ఓకసాత్మ్యం| త్రివిధమితి ప్రవరావరమధ్యభేదేన| సప్తవిధంతు ఏకైకరసేన షట్, సంసృష్టరసోపయోగాచ్చైకం, ఏవం సప్తవిధం| సంసృష్టశబ్దేన ద్విరసాదయః షడ్రసపర్యంతా గృహ్యంతే| ప్రవరావరమధ్యస్థమితి ద్విరసాదిపంచరసపర్యంతం| అవరమధ్యమాభ్యాం లక్షితః పురుషః| ప్రవరమితి సర్వరసం| సాత్మ్యముపపాదయేత్ అభ్యసేదిత్యర్థః| క్రమేణేతి యథోక్తాభ్యాసక్రమేణ| ఉపపాదితసర్వరససాత్మ్యేనాపి చాహారః ప్రశస్తప్రకృత్యాదిసంపన్న ఏవ కర్తవ్య ఇత్యాహ- సర్వరసమిత్యాది| అభిసమీక్ష్యేతి హితాహితత్వేన విచార్య| హితమేవేతి పదేన యదేవ ప్రకృత్యాదినా హితం తదేవానురుధ్యేత సేవేతేత్యర్థః||20||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
తత్ర ఖల్విమాన్యష్టావాహారవిధివిశేషాయతనాని భవంతి; తద్యథా- ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపయోక్త్రష్టమాని (భవంతి)||21||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
ఆహారస్య విధిః ప్రకారో విధానం వా ఇత్యాహారవిధిః, తస్య విశేషో హితత్వమహితత్వం చ, తస్యాయతనాని హేతూనీత్యాహారవిధివిశేషాయతనాని| ఆహారప్రకారస్య హితత్వమహితత్వం చ ప్రకృత్యాదిహేతుకమిత్యర్థః| ఉపయోక్తా అష్టమో యేషాం తాన్యుపయోక్త్రష్టమాని||21||
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
తత్ర ప్రకృతిరుచ్యతే స్వభావో యః, స పునరాహారౌషధద్రవ్యాణాం స్వాభావికో గుర్వాదిగుణయోగః; తద్యథా మాషముద్గయోః, శూకరైణయోశ్చ (1)|22|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
ఉక్తాని ప్రకృత్యాదీనా విభజతే- తత్రేత్యాదినా| స్వాభావిక ఇతి సంస్కారాద్యకృతః| మాషముద్గయోరితి ప్రకృత్యా మాషే గురుత్వం, ముద్గే చ లఘుత్వం; శూకరే గురుత్వం, ఏణే చ లఘుత్వం||22(1)||
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
కరణం పునః స్వాభావికానాం ద్రవ్యాణామభిసంస్కారః|
సంస్కారో హి గుణాంతరాధానముచ్యతే|
తే గుణాస్తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచమంథనదేశకాలవాసనభావనాదిభిః కాలప్రకర్షభాజనాదిభిశ్చాధీయంతే (2)|22|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः|
संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते|
ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
ద్రవ్యాణామితి వక్తవ్యే స్వాభావికానామితి యత్ కరోతి, తేనోత్పత్తికాలే జనకభూతైః స్వగుణారోపణం, సంస్కారస్తూత్పన్నస్యైవ తోయాదినా గుణాంతరాధానమితి దర్శయతి| తచ్చ ప్రాకృతగుణోపమర్దేనైవ క్రియతే, యథా- తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచైస్తండులస్థం గౌరవముపహత్య లాఘవమన్నే క్రియతే| యదుక్తం- “సుధౌతః ప్రస్రుతః స్విన్నః సంతప్తశ్చౌదనో లఘుః” (సూ.అ.27)| తథా రక్తశాల్యాదేర్లఘోరప్యగ్నిసంయోగాదినా లాఘవం వర్ధతే| మంథనాద్గుణాధానం యథా “శోథకృద్దధి శోథఘ్నం సస్నేహమపి మంథనాత్” ఇతి| దేశేన యథా “భస్మరాశేరధః స్థాపయేత్” (చి.అ.1పా.1) ఇత్యాదౌ| వాసనేన గుణాధానం యథా- అపాముత్పలాదివాసనేన సుగంధానుకరణం| భావనయా చ స్వరసాదికృతయా స్థితస్యైవామలకాదేర్గుణస్యోత్కర్షో భవతి| కాలప్రకర్షద్యథా- “పక్షాజ్జాతరసం పిబేత్” (చి.అ.15) ఇత్యాది| భాజనేన యథా- “త్రైఫలేనాయసీం పాత్రీం కల్కేనాలేపయేత్” (చి.అ.1,పా.3) ఇత్యాదౌ| ఆదిగ్రహణాత్ పేషణాభిమంత్రణాది గృహ్యతే| నను, సంస్కారాధేయేన గుణేన కథం స్వాభావికగుణనాశః క్రియతే, యతః “స్వభావో నిష్ప్రతిక్రియః” ఇత్యుక్తం; యది హి సంస్కారేణ స్వాభావికగురుత్వం ప్రతిక్రియతే, తదా “స్వభావో నిష్ప్రతిక్రియః” ఇతి కథం? బ్రూమః- “స్వభావో నిష్ప్రతిక్రియః” ఇతి స్వభావో భావానాముత్పత్తౌ నాన్యథా క్రియతే| తేన, జాతిప్రతిబద్ధం మాషాదీనాం గురుత్వం న తజ్జాతౌ స్ఫోటయితుం పార్యతే, సంస్కారేణ తు తదన్యథాకరణమనుమతమేవ దృష్టత్వాత్| కశ్చిత్తు గుణో ద్రవ్యాణాం సంస్కారాదినాఽపి నాన్యథా క్రియతే, యథా- వహ్నేరౌష్ణ్యం, వాయోశ్చలత్వం, తైలస్య స్నేహ ఇత్యాది| ఏతే హి యావద్ద్రవ్యభావిన ఏవ గుణాః| గౌరవాదయస్తు పురాణధాన్యాదిష్వప్యపగమదర్శనాన్న యావద్ద్రవ్యభావినః| ఉక్తం హి- “గుణో ద్రవ్యవినాశాద్వా వినాశముపగచ్ఛతి| గుణాంతరోపధానాద్వా” ఇతి| యత్ర తు సంస్కారేణ వ్రీహేర్లాజలక్షణం ద్రవ్యాంతరమేవ జన్యతే, తత్ర గుణాంతరోత్పాదః సుష్ఠ్వేవ ||22(2)||
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
సంయోగః పునర్ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః, స విశేషమారభతే, యం పునర్నైకైకశో ద్రవ్యాణ్యారభంతే; తద్యథా- మధుసర్పిషోః, మధుమత్స్యపయసాం చ సంయోగః (3)|22|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
సంయోగమాహ- సంయోగస్త్విత్యాది| స విశేషమారభత ఇతి సంయుజ్యమానద్రవ్యైకదేశేఽదృష్టం కార్యమారభత ఇత్యర్థః| యం నైకైకశ ఇతి యం విశేషం ప్రత్యేకమసంయుజ్యమానాని ద్రవ్యాణి నారభంత ఇత్యర్థః| మధుసర్పిషీ హి ప్రత్యేకమమారకే మిలితే తు మారకే భవతః, క్షీరమత్స్యాదిసంయోగశ్చ కుష్ఠాదికరో భవతి| సంయోగస్త్విహ ప్రధాన్యేనైవోపలభ్యమానద్రవ్యమేలకో వివక్షితః , తేన భావనాదిష్వపి యద్యపి సంయోగోఽస్తి, తథాఽపి తత్ర భావనాద్రవ్యాణాం ప్రాధాన్యేనానుపలబ్ధేర్న సంయోగేన గ్రహణం||22(3)||
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
రాశిస్తు సర్వగ్రహపరిగ్రహౌ మాత్రామాత్రఫలవినిశ్చయార్థః|
తత్ర సర్వస్యాహారస్య ప్రమాణగ్రహణమేకపిండేన సర్వగ్రహః, పరిగ్రహః పునః ప్రమాణగ్రహణమేకైకశ్యేనాహారద్రవ్యాణాం|
సర్వస్య హి గ్రహః సర్వగ్రహః, సర్వతశ్చ గ్రహః పరిగ్రహ ఉచ్యతే (4)|22|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः|
तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्|
सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
రాశిః ప్రమాణం| మాత్రామాత్రఫలవినిశ్చయార్థం ఇతి మాత్రావదాహారస్యౌషధస్య చ యత్ ఫలం శుభం, అమాత్రస్య హీనస్యాతిరిక్తస్య వా యత్ ఫలమశుభం| యదుక్తం- “తస్య జ్ఞానార్థముచితప్రమాణమనుచితప్రమాణం చ రాశిసంజ్ఞం భవతి”| సర్వగ్రహం వివృణోతి- తత్రేత్యాది| సర్వస్యేతి మిశ్రీకృతస్యాన్నమాంససూపాదేరేకపిండేన మానం| పరిగ్రహం వివృణోతి- పరిగ్రహః పునరిత్యాది| ఏకైకశ్యేనేతి అన్నస్య కుడవః, సూపస్య పలం, మాంసస్య ద్విపలమిత్యాద్యవయవమానపూర్వకం సముదాయమానం| సర్వగ్రహే ప్రత్యవయవమాననియమో నాస్తి; తేన యేన కేనచిదాహారేణ ప్రత్యేకమనియతమానేన సంపూర్ణాహారమాత్రానియమనం సర్వగ్రహః| ఏతదేవ శబ్దవ్యుత్పత్త్యా దర్శయతి- సర్వస్య హీత్యాది| సర్వత ఇతి ప్రత్యేకావయవత ఇత్యర్థః||22(4)||
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
దేశః పునః స్థానం; స ద్రవ్యాణాముత్పత్తిప్రచారౌ దేశసాత్మ్యం చాచష్టే (5)|22|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
దేశం విభజతే- దేశ ఇత్యాది| స్థానగ్రహణేనాహారద్రవ్యస్య తథా భోక్తుశ్చ స్థానం దర్శయతి| ఆచష్ట ఇతి ద్రవ్యస్యోత్పత్తిప్రచారాదికృతగుణజ్ఞానహేతుర్భవతి| తత్రోత్పత్త్యా- హిమవతి జాతం గుణవద్భవతి , మరౌ జాతం లఘు భవతి, ఇత్యాది| ప్రచారేణ లఘుభక్ష్యాణాం ప్రాణినాం తథా ధన్వప్రచారిణాం బహుక్రియాణాం చ లాఘవం, విపర్యయే చ గౌరవం గృహ్యతే| దేశసాత్మ్యేన చ దేశవిపరీతగుణం సాత్మ్యం గృహ్యతే; యథా- ఆనూపే ఉష్ణరూక్షాది, ధన్వని చ శీతస్నిగ్ధాది, ఓకసాత్మ్యం తు ఉపయోక్తృగ్రహణేన గృహీతం||22(5)||
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
కాలో హి నిత్యగశ్చావస్థికశ్చ; తత్రావస్థికో వికారమపేక్షతే, నిత్యగస్తు ఋతుసాత్మ్యాపేక్షః (6)|22|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
నిత్యగ ఇతి అహోరాత్రాదిరూపః| ఆవస్థిక ఇతి రోగిత్వబాల్యాద్యవస్థావిశేషిత ఇత్యర్థః| వికారమపేక్షత ఇతి బాల్యాదికృతం తు శ్లేష్మవికారం జ్వరాదికం చాహారనియమార్థమపేక్షత ఇత్యర్థః| ఋతుసాత్మ్యం హి ఋతుమపేక్షత ఇతి ఋతుసాత్మ్యాపేక్షః||22(6)||
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ఉపయోగసంస్థా తూపయోగనియమః; స జీర్ణలక్షణాపేక్షః (7)|22|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
ఏవమాహారోపయోగః కర్తవ్య ఏవం న కర్తవ్య ఇత్యుపయోగనియమః, స జీర్ణలక్షణాపేక్ష ఇతి ప్రాధాన్యేనోక్తః| తేనేహ ‘అజల్పన్నహసన్నాతిద్రుతం నాతివిలంబితం’ ఇత్యాద్యుపయోగనియమమప్యపేక్షత ఏవ; అజీర్ణభోజనే తు మహాంస్త్రిదోషకోపలక్షణో దోషో భవతీత్యయమేవోదాహృతః||22(7)||
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ఉపయోక్తా పునర్యస్తమాహారముపయుంక్తే, యదాయత్తమోకసాత్మ్యం|
ఇత్యష్టావాహారవిధివిశేషాయతనాని వ్యాఖ్యాతాని భవంతి||22||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्|
इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
యదాయత్తమోకసాత్మ్యమితి భోక్తృపురుషాపేక్షం హ్యభ్యాససాత్మ్యం భవతి; కస్యచిద్ధి కించిదేవాభ్యాసాత్ పథ్యమపథ్యం వా సాత్మ్యం భవతి||22||
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
ఏషాం విశేషాః శుభాశుభఫలాః పరస్పరోపకారకా భవంతి; తాన్ బుభుత్సేత, బుద్ధ్వా చ హితేప్సురేవ స్యాత్; నచ మోహాత్ ప్రమాదాద్వా ప్రియమహితమసుఖోదర్కముపసేవ్యమాహారజాతమన్యద్వా కించిత్||23||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
ఏషామిత్యాదౌ శుభఫలా విశేషా అశుభఫలాశ్చ పరస్పరోపకారకా భవంతీతి జ్ఞేయం| తత్ర ప్రకృత్యా లాఘవాదిః శుభఫలః, గుర్వాదిశ్చాశుభఫలః| కరణాద్యాధేయోఽపి విశేషః శాస్త్రోక్తః శుభః, నిషిద్ధస్త్వశుభః| దేశాసాత్మ్యం నిందితదేశభవత్వాది చ ద్రవ్యస్యాశుభఫలం| ఏవం కాలాసాత్మ్యమశుభఫలం చాజీర్ణభోజనాది, తథా ఓకాసాత్మ్యం చాశుభమశుభఫలమితి జ్ఞేయం; విపరీతం తు శుభఫలం| మోహాదితి అజ్ఞానాత్, ప్రమాదాదితి జ్ఞాత్వాఽపి రాగాదిత్యర్థః| ప్రియమితి తదాత్వమాత్రప్రియం| అహితమిత్యస్య వివరణం- అసుఖోదర్కమితి|- అసుఖం దుఃఖరూపం, ఉదర్క ఉత్తరకాలీనం ఫలం, యస్య స తథా| అన్యద్వేతి భేషజవిహారాది||23||
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
తత్రేదమాహారవిధివిధానమరోగాణామాతురాణాం చాపి కేషాంచిత్ కాలే ప్రకృత్యైవ హితతమం భుంజానానాం భవతి- ఉష్ణం, స్నిగ్ధం, మాత్రావత్, జీర్ణే వీర్యావిరుద్ధం, ఇష్టే దేశే, ఇష్టసర్వోపకరణం, నాతిద్రుతం, నాతివిలంబితం, అజల్పన్, అహసన్, తన్మనా భుంజీత, ఆత్మానమభిసమీక్ష్య సమ్యక్||24||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
తత్రేత్యాదౌ ఇదమితి వక్ష్యమాణం| ఆహారవిధిర్విధీయతే యేనోష్ణస్నిగ్ధాదినా వక్ష్యమాణేన తదాహారవిధివిధానం| ఆతురాణాం చ కేషాంచిదితి పదేన రక్తపిత్తినాం శీతమేవ, కఫరోగిణాం రూక్షమేవ హితమిత్యాదివిపర్యయం దర్శయతి| కేషాంచిద్భుంజానానామిదమాహారవిధివిధానం హితతమం భవతీతి యోజనా| ప్రకృత్యైవేతి స్వభావేనైవ హితతమం హితతమమిత్యుక్తం; తేన యత్ ప్రకృత్యా హితం తత్ కదాచిదేవ కంచిదేవ పురుషమాసాద్యాహితం భవతి, తచ్చ కాదాచిత్కత్వాదనాదృతం; తేన ప్రాయికత్వాదేనం హితతమం వక్ష్యామ ఇతి భావః| ఉష్ణమిత్యాదౌ సమ్యగితి ఛేదః|| 24||
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
తస్య సాద్గుణ్యముపదేక్ష్యామః- ఉష్ణమశ్నీయాత్; ఉష్ణం హి భుజ్యమానం స్వదతే, భుక్తం చాగ్నిమౌదర్యముదీరయతి, క్షిప్రం జరాం గచ్ఛతి, వాతమనులోమయతి, శ్లేష్మాణం చ పరిహ్రాససయతి ; తస్మాదుష్ణమశ్నీయాత్ (1)|25|
స్నిగ్ధమశ్నీయాత్; స్నిగ్ధం హి భుజ్యమానం స్వదతే, భుక్తం చానుదీర్ణమగ్నిముదీరయతి , క్షిప్రం జరాం గచ్ఛతి, వాతమనులోమయతి, శరీరముపచినోతి, దృఢీకరోతీంద్రియాణి, బలాభివృద్ధిముపజనయతి, వర్ణప్రసాదం చాభినిర్వర్తయతి; తస్మాత్ స్నిగ్ధమశ్నీయాత్ (2)|25|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५|
स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
తస్యేతి ఉష్ణాదిగుణయుక్తస్యాన్నస్య| సాద్గుణ్యమితి ప్రశస్తగుణయోగితాం| పరిహ్రాసయతీతి భిన్నసంఘాతం కరోతి||25(1-2)||
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
మాత్రావదశ్నీయాత్; మాత్రావద్ధి భుక్తం వాతపిత్తకఫానపీడయదాయురేవ వివర్ధయతి కేవలం, సుఖం గుదమనుపర్యేతి, న చోష్మాణముపహంతి, అవ్యథం చ పరిపాకమేతి; తస్మాన్మాత్రావదశ్నీయాత్ (3)|25|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
మాత్రావదితి ప్రశంసాయాం మతుప్; తేన ప్రశస్తమాత్రమిత్యర్థః| అపీడయదితి అనతిమాత్రత్వేన స్వస్థానస్థితం సద్వాతాదీన్ స్థానాపీడనాదప్రకోపయత్| గుదమనుపర్యేతీతి పరిణతం సదనురూపతయా నిఃసరతీత్యర్థః| ఊష్మాణం వహ్నిం||25(3)||
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
జీర్ణేఽశ్నీయాత్; అజీర్ణే హి భుంజానస్యాభ్యవహృతమాహారజాతం పూర్వస్యాహారస్య రసమపరిణతముత్తరేణాహారరసేనోపసృజత్ సర్వాన్ దోషాన్ ప్రకోపయత్యాశు, జీర్ణే తు భుంజానస్య స్వస్థానస్థేషు దోషేష్వగ్నౌ చోదీర్ణే జాతాయాం చ బుభుక్షాయాం వివృతేషు చ స్రోతసాం ముఖేషు విశుద్ధే చోద్గారే హృదయే విశుద్ధే వాతానులోమ్యే విసృష్టేషు చ వాతమూత్రపురీషవేగేష్వభ్యవహృతమాహారజాతం సర్వశరీరధాతూనప్రదూషయదాయురేవాభివర్ధయతి కేవలం; తస్మాజ్జీర్ణేఽశ్నీయాత్ (4)|25|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
పూర్వస్యేతి దినాంతరకృతస్య| అపరిణతమితి అసమ్యగ్జాతం| ఆహారరసేనేతి ఆహారపరిణామగతేన మధురాదినా; కింవా ఆహారజేన రసేన| స్వస్థానస్థేషు దోషేష్విత్యాది జీర్ణాహారస్య లక్షణం||25(4)||
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
వీర్యావిరుద్ధమశ్నీయాత్; అవిరుద్ధవీర్యమశ్నన్ హి విరుద్ధవీర్యాహారజైర్వికారైర్నోపసృజ్యతే; తస్మాద్వీర్యావిరుద్ధమశ్నీయాత్ (5)|25|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
విరుద్ధవీర్యాహారజైరితి కుష్ఠాంధ్యవిసర్పాద్యైరాత్రేయభద్రకాప్యీయోక్తైః||25(5)||
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ఇష్టే దేశే ఇష్టసర్వోపకరణం చాశ్నీయాత్; ఇష్టే హి దేశే భుంజానో నానిష్టదేశజైర్మనోవిఘాతకరైర్భావైర్మనోవిఘాతం ప్రాప్నోతి, తథైవేష్టైః సర్వోపకరణైః; తస్మాదిష్టే దేశే తథేష్టసర్వోపకరణం చాశ్నీయాత్ (6)|25|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
మనోవిఘాతకరైర్భావైరితి త్రివిధకుక్షీయే (వి.అ.2) వక్ష్యమాణైః కామాదిభిశ్చిత్తోపతాపకరైశ్చిత్తవికారైరిత్యర్థః| తథేష్టైశ్చ సర్వోపకరణైర్భుంజానో మనోవిఘాతం న ప్రాప్నోతీతి యోజనా; అనిష్టభోజనాదేర్మనోవిఘాతో భవతి||25(6)||
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
నాతిద్రుతమశ్నీయాత్; అతిద్రుతం హి భుంజానస్యోత్స్నేహనమవసాదనం భోజనస్యాప్రతిష్ఠానం చ, భోజ్యదోషసాద్గణ్యోపలబ్ధిశ్చ న నియతా; తస్మాన్నాతిద్రుతమశ్నీయాత్ (7)|25|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
ఉత్స్నేహనం ఉన్మార్గగమనం| అవసదనం అవసాదః| అప్రతిష్ఠానం హృదయస్థత్వేన కోష్ఠాప్రవేశః| భోజ్యగతానాం దోషాణాం కేశాదీనాం, సాద్గుణ్యస్య చ స్వాదుత్వాదేః, ఉపలబ్ధిర్న నియతా భవతి కదాచిదుపలభ్యతే కదాచిన్నేతి| తత్ర దోషానుపలబ్ధ్యా సదోషస్యైవ భక్షణం, సాద్గుణ్యానుపలబ్ధ్యా చ ప్రీత్యభావః||25(7)||
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
నాతివిలంబితమశ్నీయాత్; అతివిలంబితం హి భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి, బహు భుంక్తే, శీతీభవత్యాహారజాతం, విషమం చ పచ్యతే; తస్మాన్నాతివిలంబితమశ్నీయాత్ (8)|25|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
విషమం చ పచ్యత ఇతి చిరకాలభోజనేనాగ్నిసంబంధస్య వైషమ్యాదితి భావః||25(8)||
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
అజల్పన్నహసన్ తన్మనా భుంజీత; జల్పతో హసతోఽన్యమనసో వా భుంజానస్య త ఏవ హి దోషా భవంతి, య ఏవాతిద్రుతమశ్నతః; తస్మాదజల్పన్నహసంస్తన్మనా భుంజీత (9)|25|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
య ఏవాతిద్రుతమశ్నతో దోషా ఇతి ఉత్స్నేహనాదయః||25(9)||
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
ఆత్మానమభిసమీక్ష్య భుంజీత సమ్యక్; ఇదం మమోపశేతే ఇదం నోపశేత ఇత్యేవం విదితం హ్యస్యాత్మన ఆత్మసాత్మ్యం భవతి; తస్మాదాత్మానమభిసమీక్ష్య భుంజీత సమ్యగితి||25||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
నోపశేత ఇతీత్యత్ర ఇతిశబ్దేన సాత్మ్యాసాత్మ్యవిధానోపదర్శకేన విచారఫలమోకసాత్మ్యసేవనం దర్శయతి| ఆత్మన ఇతి పదేనాత్మనైవాత్మసాత్మ్యం ప్రతిపురుషం జ్ఞాయతే, న శాస్త్రోపదేశేనేతి దర్శయతి||25||
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
భవతి చాత్ర- రసాన్ ద్రవ్యాణి దోషాంశ్చ వికారాంశ్చ ప్రభావతః|
వేద యో దేశకాలౌ చ శరీరం చ స నో భిషక్||26||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः|
वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
అధ్యాయోక్తరసప్రభావాదిజ్ఞానం స్తౌతి- రసానిత్యాది| స నో భిషగితి నోఽస్మాకం సమ్మత ఇత్యర్థః||26||
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
తత్ర శ్లోకౌ- విమానార్థో రసద్రవ్యదోషరోగాః ప్రభావతః|
ద్రవ్యాణి నాతిసేవ్యాని త్రివిధం సాత్మ్యమేవ చ||27||
ఆహారాయతనాన్యష్టౌ భోజ్యసాద్గుణ్యమేవ చ|
విమానే రససంఖ్యాతే సర్వమేతత్ ప్రకాశితం||28||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः|
द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७||
आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च|
विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
దోషవికారౌ చ యద్యపి త్రివిధకుక్షీయే (వి.అ.2) ప్రభావవిస్తారేణ వక్తవ్యౌ, తథాఽపీహ సంక్షేపేణోక్తావేవ; తేన దోషవికారప్రభావావప్యుక్తావితి యదుచ్యతే సంగ్రహే తత్ సాధు| తైలాదిద్రవ్యత్రయకథనం చ ద్రవ్యప్రభావగృహీతమితి కృత్వా న పృథక్ సంగ్రహే పఠితం||27-28||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే రసవిమానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం విమానస్థానే రసవిమానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||