Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో రసవిమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. rasavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు వ్యాధీనాం నిమిత్తపూర్వరూపరూపోపశయసంఖ్యాప్రాధాన్యవిధివికల్ప బలకాలవిశేషాననుప్రవిశ్యానంతరం దోషభేషజదేశకాలబలశరీరసారాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసాం మానమవహితమనసా యథావజ్జ్ఞేయం భవతి భిషజా, దోషాదిమానజ్ఞానాయత్తత్వాత్ క్రియాయాః| న హ్యమానజ్ఞో దోషాదీనాం భిషగ్ వ్యాధినిగ్రహసమర్థో భవతి| తస్మాద్దోషాదిమానజ్ఞానార్థం విమానస్థానముపదేక్ష్యామోఽగ్నివేశ!||3||
View original
इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसङ्ख्याप्राधान्यविधिविकल्प बलकालविशेषाननुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानमवहितमनसा यथावज्ज्ञेयं भवति भिषजा, दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः| न ह्यमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति| तस्माद्दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश!||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాదౌ రసద్రవ్యదోషవికారప్రభావాన్ వక్ష్యామః| రసాస్తావత్ షట్- మధురామ్లలవణకటుతిక్తకషాయాః| తే సమ్యగుపయుజ్యమానాః శరీరం యాపయంతి, మిథ్యోపయుజ్యమానాస్తు ఖలు దోషప్రకోపాయోపకల్పంతే||4||
View original
तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः| रसास्तावत् षट्- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः| ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति, मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
దోషాః పునస్త్రయో వాతపిత్తశ్లేష్మాణః| తే ప్రకృతిభూతాః శరీరోపకారకా భవంతి, వికృతిమాపన్నాస్తు ఖలు నానావిధైర్వికారైః శరీరముపతాపయంతి||5||
View original
दोषाः पुनस्त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः| ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति, विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतापयन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర దోషమేకైకం త్రయస్త్రయో రసా జనయంతి, త్రయస్త్రయశ్చోపశమయంతి| తద్యథా- కటుతిక్తకషాయా వాతం జనయంతి, మధురామ్లలవణాస్త్వేనం శమయంతి; కట్వమ్లలవణాః పిత్తం జనయంతి, మధురతిక్తకషాయాస్త్వేనచ్ఛ్మయంతి; మధురామ్లలవణాః శ్లేష్మాణం జనయంతి, కటుతిక్తకషాయాస్త్వేనం శమయంతి||6||
View original
तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति, त्रयस्त्रयश्चोपशमयन्ति| तद्यथा- कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति, मधुराम्ललवणास्त्वेनं शमयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति, मधुरतिक्तकषायास्त्वेनच्छ्मयन्ति; मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति, कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
రసదోషసన్నిపాతే తు యే రసా యైర్దోషైః సమానగుణాః సమానగుణభూయిష్ఠా వా భవంతి తే తానభివర్ధయంతి, విపరీతగుణా విపరీతగుణభూయిష్ఠా వా శమయంత్యభ్యస్యమానా ఇతి| ఏతద్వ్యవస్థాహేతోః షట్త్వముపదిశ్యతే రసానాం పరస్పరేణాసంసృష్టానాం, త్రిత్వం చ దోషాణాం||7||
View original
रसदोषसन्निपाते तु ये रसा यैर्दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तानभिवर्धयन्ति, विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति| एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वमुपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां, त्रित्वं च दोषाणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సంసర్గవికల్పవిస్తరో హ్యేషామపరిసంఖ్యేయో భవతి, వికల్పభేదాపరిసంఖ్యేయత్వాత్||8||
View original
संसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयो भवति, विकल्पभेदापरिसङ्ख्येयत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర ఖల్వనేకరసేషు ద్రవ్యేష్వనేకదోషాత్మకేషు చ వికారేషు రసదోషప్రభావమేకైకశ్యేనాభిసమీక్ష్య తతో ద్రవ్యవికారయోః ప్రభావతత్త్వం వ్యవస్యేత్||9||
View original
तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावमेकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
న త్వేవం ఖలు సర్వత్ర| న హి వికృతివిషమసమవేతానాం నానాత్మకానాం పరస్పరేణ చోపహతానామన్యైశ్చ వికల్పనైర్వికల్పితానామవయవప్రభావానుమానేనైవ సముదాయప్రభావతత్త్వమధ్యవసాతుం శక్యం||10||
View original
न त्वेवं खलु सर्वत्र| न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर्विकल्पितानामवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वमध्यवसातुं शक्यम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
తథాయుక్తే హి సముదయే సముదాయప్రభావతత్త్వమేవమేవోపలభ్య తతో ద్రవ్యవికారప్రభావతత్త్వం వ్యవస్యేత్||11||
View original
तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवमेवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
తస్మాద్రసప్రభావతశ్చ ద్రవ్యప్రభావతశ్చ దోషప్రభావతశ్చ వికారప్రభావతశ్చ తత్త్వముపదేక్ష్యామః||12||
View original
तस्माद्रसप्रभावतश्च द्रव्यप्रभावतश्च दोषप्रभावतश्च विकारप्रभावतश्च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
తత్రైష రసప్రభావ ఉపదిష్టో భవతి| ద్రవ్యప్రభావం పునరుపదేక్ష్యామః| తైలసర్పిర్మధూని వాతపిత్తశ్లేష్మప్రశమనార్థాని ద్రవ్యాణి భవంతి||13||
View original
तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति| द्रव्यप्रभावं पुनरुपदेक्ष्यामः| तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
తత్ర తైలం స్నేహౌష్ణ్యగౌరవోపపన్నత్వాద్వాతం జయతి సతతమభ్యస్యమానం; వాతో హి రౌక్ష్యశైత్యలాఘవోపపన్నో విరుద్ధగుణో భవతి, విరుద్ధగుణసన్నిపాతే హి భూయసాఽల్పమవజీయతే, తస్మాత్తైలం వాతం జయతి సతతమభ్యస్యమానం| సర్పిః ఖల్వేవమేవ పిత్తం జయతి, మాధుర్యాచ్ఛైత్యాన్మందత్వాచ్చ ; పిత్తం హ్యమధురముష్ణం తీక్ష్ణం చ| మధు చ శ్లేష్మాణం జయతి, రౌక్ష్యాత్తైక్ష్ణ్యాత్ కషాయత్వాచ్చ; శ్లేష్మా హి స్నిగ్ధో మందో మధురశ్చ | యచ్చాన్యదపి కించిద్ద్రవ్యమేవం వాతపిత్తకఫేభ్యో గుణతో విపరీతం స్యాత్తచ్చైతాంజయత్యభ్యస్యమానం||14||
View original
तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद्वातं जयति सततमभ्यस्यमानं; वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति, विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते, तस्मात्तैलं वातं जयति सततमभ्यस्यमानम्| सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति, माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च ; पित्तं ह्यमधुरमुष्णं तीक्ष्णं च| मधु च श्लेष्माणं जयति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच्च; श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च | यच्चान्यदपि किञ्चिद्द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात्तच्चैताञ्जयत्यभ्यस्यमानम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
అథ ఖలు త్రీణి ద్రవ్యాణి నాత్యుపయుంజీతాధికమన్యేభ్యో ద్రవ్యేభ్యః; తద్యథా- పిప్పలీ, క్షారః, లవణమితి||15||
View original
अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकमन्येभ्यो द्रव्येभ्यः; तद्यथा- पिप्पली, क्षारः, लवणमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
పిప్పల్యో హి కటుకాః సత్యో మధురవిపాకా గుర్వ్యోనాత్యర్థం స్నిగ్ధోష్ణాః ప్రక్లేదిన్యో భేషజాభిమతాశ్చతాః సద్యః; శుభాశుభకారిణ్యో భవంతి; ఆపాతభద్రాః, ప్రయోగసమసాద్గుణ్యాత్; దోషసంచయానుబంధాః;- సతతముపయుజ్యమానా హి గురుప్రక్లేదిత్వాచ్ఛ్లేష్మాణముత్క్లేశయంతి, ఔష్ణ్యాత్ పిత్తం, న చ వాతప్రశమనాయోపకల్పంతేఽల్పస్నేహోష్ణభావాత్; యోగవాహిన్యస్తు ఖలు భవంతి; తస్మాత్ పిప్పలీర్నాత్యుపయుంజీత||16||
View original
पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्योनात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश्चताः सद्यः; शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति; आपातभद्राः, प्रयोगसमसाद्गुण्यात्; दोषसञ्चयानुबन्धाः;- सततमुपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणमुत्क्लेशयन्ति, औष्ण्यात् पित्तं, न च वातप्रशमनायोपकल्पन्तेऽल्पस्नेहोष्णभावात्; योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति; तस्मात् पिप्पलीर्नात्युपयुञ्जीत||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
క్షారః పునరౌష్ణ్యతైక్ష్ణయలాఘవోపపన్నః క్లేదయత్యాదౌ పశ్చాద్విశోషయతి , స పచనదహనభేదనార్థముపయుజ్యతే; సోఽతిప్రయుజ్యమానః కేశాక్షిహృదయపుంస్త్వోపఘాతకరః సంపద్యతే| యే హ్యేనం గ్రామనగరనిగమజనపదాః సతతముపయుంజతే త ఆంధ్యషాంఢ్యఖాలిత్యపాలిత్యభాజో హృదయాపకర్తినశ్చ భవంతి, తద్యథా- ప్రాచ్యాశ్చీనాశ్చ; తస్మాత్ క్షారం నాత్యుపయుంజీత||17||
View original
क्षारः पुनरौष्ण्यतैक्ष्णयलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति , स पचनदहनभेदनार्थमुपयुज्यते; सोऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः सम्पद्यते| ये ह्येनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति, तद्यथा- प्राच्याश्चीनाश्च; तस्मात् क्षारं नात्युपयुञ्जीत||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
లవణం పునరౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యోపపన్నం, అనతిగురు, అనతిస్నిగ్ధం, ఉపక్లేది, విస్రంసనసమర్థం, అన్నద్రవ్యరుచికరం, ఆపాతభద్రం ప్రయోగసమసాద్గుణ్యాత్, దోషసంచయానుబంధం, తద్రోచనపాచనోపక్లేదనవిస్రంసనార్థముపయుజ్యతే| తదత్యర్థముపయుజ్యమానం గ్లానిశైథిల్యదౌర్బల్యాభినిర్వృత్తికరం శరీరస్య భవతి| యే హ్యేనద్గ్రామనగరనిగమజనపదాః సతతముపయుంజతే, తే భూయిష్ఠం గ్లాస్నవః శిథిలమాంసశోణితా అపరిక్లేశసహాశ్చ భవంతి| తద్యథా- బాహ్లీకసౌరాష్ట్రికసైంధవసౌవీరకాః; తే హి పయసాఽపి సహ లవణమశ్నంతి| యేఽపీహ భూమేరత్యూషరా దేశాస్తేష్వోషధివీరుద్వనస్పతివానస్పత్యా న జాయంతేఽల్పతేజసో వా భవంతి, లవణోపహతత్వాత్| తస్మాల్లవణం నాత్యుపయుంజీత| యే హ్యతిలవణసాత్మ్యాః పురుషాస్తేషామపి ఖాలిత్యపాలిత్యాని వలయశ్చాకాలే భవంతి||18||
View original
लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम्, अनतिगुरु, अनतिस्निग्धम्, उपक्लेदि, विस्रंसनसमर्थम्, अन्नद्रव्यरुचिकरम्, आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात्, दोषसञ्चयानुबन्धं, तद्रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थमुपयुज्यते| तदत्यर्थमुपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति| ये ह्येनद्ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते, ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश्च भवन्ति| तद्यथा- बाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः; ते हि पयसाऽपि सह लवणमश्नन्ति| येऽपीह भूमेरत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति, लवणोपहतत्वात्| तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत| ये ह्यतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
తస్మాత్తేషాం తత్సాత్మ్యతః క్రమేణాపగమనం శ్రేయః| సాత్మ్యమపి హి క్రమేణోపనివర్త్యమానమదోషమల్పదోషం వా భవతి||19||
View original
तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः| सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानमदोषमल्पदोषं वा भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
సాత్మ్యం నామ తద్ యదాత్మన్యుపశేతే; సాత్మ్యార్థో హ్యుపశయార్థః| తత్త్రివిధం ప్రవరావరమధ్యవిభాగేన; సప్తవిధం తు రసైకైకత్వేన సర్వరసోపయోగాచ్చ| తత్ర సర్వరసం ప్రవరం, అవరమేకరసం, మధ్యం తు ప్రవరావరమధ్యస్థం| తత్రావరమధ్యాభ్యాం సాత్మ్యాభ్యాం క్రమేణైవ ప్రవరముపపాదయేత్ సాత్మ్యం| సర్వరసమపి చ సాత్మ్యముపపన్నః ప్రకృత్యాద్యుపయోక్త్రష్టమాని సర్వాణ్యాహారవిధివిశేషాయతనాన్యభిసమీక్ష్య హితమేవానురుధ్యేత||20||
View original
सात्म्यं नाम तद् यदात्मन्युपशेते; सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थः| तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन; सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च| तत्र सर्वरसं प्रवरम्, अवरमेकरसं, मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम्| तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरमुपपादयेत् सात्म्यम्| सर्वरसमपि च सात्म्यमुपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
తత్ర ఖల్విమాన్యష్టావాహారవిధివిశేషాయతనాని భవంతి; తద్యథా- ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపయోక్త్రష్టమాని (భవంతి)||21||
View original
तत्र खल्विमान्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति; तद्यथा- प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि (भवन्ति)||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22(1)) · Śloka 22
తత్ర ప్రకృతిరుచ్యతే స్వభావో యః, స పునరాహారౌషధద్రవ్యాణాం స్వాభావికో గుర్వాదిగుణయోగః; తద్యథా మాషముద్గయోః, శూకరైణయోశ్చ (1)|22|
View original
तत्र प्रकृतिरुच्यते स्वभावो यः, स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः; तद्यथा माषमुद्गयोः, शूकरैणयोश्च (१)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (22(2)) · Śloka 22
కరణం పునః స్వాభావికానాం ద్రవ్యాణామభిసంస్కారః| సంస్కారో హి గుణాంతరాధానముచ్యతే| తే గుణాస్తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచమంథనదేశకాలవాసనభావనాదిభిః కాలప్రకర్షభాజనాదిభిశ్చాధీయంతే (2)|22|
View original
करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणामभिसंस्कारः| संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते| ते गुणास्तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश्चाधीयन्ते (२)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (22(3)) · Śloka 22
సంయోగః పునర్ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః, స విశేషమారభతే, యం పునర్నైకైకశో ద్రవ్యాణ్యారభంతే; తద్యథా- మధుసర్పిషోః, మధుమత్స్యపయసాం చ సంయోగః (3)|22|
View original
संयोगः पुनर्द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः, स विशेषमारभते, यं पुनर्नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते; तद्यथा- मधुसर्पिषोः, मधुमत्स्यपयसां च संयोगः (३)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (22(4)) · Śloka 22
రాశిస్తు సర్వగ్రహపరిగ్రహౌ మాత్రామాత్రఫలవినిశ్చయార్థః| తత్ర సర్వస్యాహారస్య ప్రమాణగ్రహణమేకపిండేన సర్వగ్రహః, పరిగ్రహః పునః ప్రమాణగ్రహణమేకైకశ్యేనాహారద్రవ్యాణాం| సర్వస్య హి గ్రహః సర్వగ్రహః, సర్వతశ్చ గ్రహః పరిగ్రహ ఉచ్యతే (4)|22|
View original
राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः| तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणमेकपिण्डेन सर्वग्रहः, परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणमेकैकश्येनाहारद्रव्याणाम्| सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः, सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते (४)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (22(5)) · Śloka 22
దేశః పునః స్థానం; స ద్రవ్యాణాముత్పత్తిప్రచారౌ దేశసాత్మ్యం చాచష్టే (5)|22|
View original
देशः पुनः स्थानं; स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे (५)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (22(6)) · Śloka 22
కాలో హి నిత్యగశ్చావస్థికశ్చ; తత్రావస్థికో వికారమపేక్షతే, నిత్యగస్తు ఋతుసాత్మ్యాపేక్షః (6)|22|
View original
कालो हि नित्यगश्चावस्थिकश्च; तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते, नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः (६)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (22(7)) · Śloka 22
ఉపయోగసంస్థా తూపయోగనియమః; స జీర్ణలక్షణాపేక్షః (7)|22|
View original
उपयोगसंस्था तूपयोगनियमः; स जीर्णलक्षणापेक्षः (७)|२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (22) · Śloka 22
ఉపయోక్తా పునర్యస్తమాహారముపయుంక్తే, యదాయత్తమోకసాత్మ్యం| ఇత్యష్టావాహారవిధివిశేషాయతనాని వ్యాఖ్యాతాని భవంతి||22||
View original
उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते, यदायत्तमोकसात्म्यम्| इत्यष्टावाहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (23) · Śloka 23
ఏషాం విశేషాః శుభాశుభఫలాః పరస్పరోపకారకా భవంతి; తాన్ బుభుత్సేత, బుద్ధ్వా చ హితేప్సురేవ స్యాత్; నచ మోహాత్ ప్రమాదాద్వా ప్రియమహితమసుఖోదర్కముపసేవ్యమాహారజాతమన్యద్వా కించిత్||23||
View original
एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति; तान् बुभुत्सेत, बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात्; नच मोहात् प्रमादाद्वा प्रियमहितमसुखोदर्कमुपसेव्यमाहारजातमन्यद्वा किञ्चित्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (24) · Śloka 24
తత్రేదమాహారవిధివిధానమరోగాణామాతురాణాం చాపి కేషాంచిత్ కాలే ప్రకృత్యైవ హితతమం భుంజానానాం భవతి- ఉష్ణం, స్నిగ్ధం, మాత్రావత్, జీర్ణే వీర్యావిరుద్ధం, ఇష్టే దేశే, ఇష్టసర్వోపకరణం, నాతిద్రుతం, నాతివిలంబితం, అజల్పన్, అహసన్, తన్మనా భుంజీత, ఆత్మానమభిసమీక్ష్య సమ్యక్||24||
View original
तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषाञ्चित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति- उष्णं, स्निग्धं, मात्रावत्, जीर्णे वीर्याविरुद्धम्, इष्टे देशे, इष्टसर्वोपकरणं, नातिद्रुतं, नातिविलम्बितम्, अजल्पन्, अहसन्, तन्मना भुञ्जीत, आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (25(1-2)) · Śloka 25
తస్య సాద్గుణ్యముపదేక్ష్యామః- ఉష్ణమశ్నీయాత్; ఉష్ణం హి భుజ్యమానం స్వదతే, భుక్తం చాగ్నిమౌదర్యముదీరయతి, క్షిప్రం జరాం గచ్ఛతి, వాతమనులోమయతి, శ్లేష్మాణం చ పరిహ్రాససయతి ; తస్మాదుష్ణమశ్నీయాత్ (1)|25| స్నిగ్ధమశ్నీయాత్; స్నిగ్ధం హి భుజ్యమానం స్వదతే, భుక్తం చానుదీర్ణమగ్నిముదీరయతి , క్షిప్రం జరాం గచ్ఛతి, వాతమనులోమయతి, శరీరముపచినోతి, దృఢీకరోతీంద్రియాణి, బలాభివృద్ధిముపజనయతి, వర్ణప్రసాదం చాభినిర్వర్తయతి; తస్మాత్ స్నిగ్ధమశ్నీయాత్ (2)|25|
View original
तस्य साद्गुण्यमुपदेक्ष्यामः- उष्णमश्नीयात्; उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चाग्निमौदर्यमुदीरयति, क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, श्लेष्माणं च परिह्राससयति ; तस्मादुष्णमश्नीयात् (१)|२५| स्निग्धमश्नीयात्; स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते, भुक्तं चानुदीर्णमग्निमुदीरयति , क्षिप्रं जरां गच्छति, वातमनुलोमयति, शरीरमुपचिनोति, दृढीकरोतीन्द्रियाणि, बलाभिवृद्धिमुपजनयति, वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति; तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् (२)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (25(3)) · Śloka 25
మాత్రావదశ్నీయాత్; మాత్రావద్ధి భుక్తం వాతపిత్తకఫానపీడయదాయురేవ వివర్ధయతి కేవలం, సుఖం గుదమనుపర్యేతి, న చోష్మాణముపహంతి, అవ్యథం చ పరిపాకమేతి; తస్మాన్మాత్రావదశ్నీయాత్ (3)|25|
View original
मात्रावदश्नीयात्; मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफानपीडयदायुरेव विवर्धयति केवलं, सुखं गुदमनुपर्येति, न चोष्माणमुपहन्ति, अव्यथं च परिपाकमेति; तस्मान्मात्रावदश्नीयात् (३)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (25(4)) · Śloka 25
జీర్ణేఽశ్నీయాత్; అజీర్ణే హి భుంజానస్యాభ్యవహృతమాహారజాతం పూర్వస్యాహారస్య రసమపరిణతముత్తరేణాహారరసేనోపసృజత్ సర్వాన్ దోషాన్ ప్రకోపయత్యాశు, జీర్ణే తు భుంజానస్య స్వస్థానస్థేషు దోషేష్వగ్నౌ చోదీర్ణే జాతాయాం చ బుభుక్షాయాం వివృతేషు చ స్రోతసాం ముఖేషు విశుద్ధే చోద్గారే హృదయే విశుద్ధే వాతానులోమ్యే విసృష్టేషు చ వాతమూత్రపురీషవేగేష్వభ్యవహృతమాహారజాతం సర్వశరీరధాతూనప్రదూషయదాయురేవాభివర్ధయతి కేవలం; తస్మాజ్జీర్ణేఽశ్నీయాత్ (4)|25|
View original
जीर्णेऽश्नीयात्; अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतमाहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसमपरिणतमुत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु, जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतमाहारजातं सर्वशरीरधातूनप्रदूषयदायुरेवाभिवर्धयति केवलं; तस्माज्जीर्णेऽश्नीयात् (४)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (25(5)) · Śloka 25
వీర్యావిరుద్ధమశ్నీయాత్; అవిరుద్ధవీర్యమశ్నన్ హి విరుద్ధవీర్యాహారజైర్వికారైర్నోపసృజ్యతే; తస్మాద్వీర్యావిరుద్ధమశ్నీయాత్ (5)|25|
View original
वीर्याविरुद्धमश्नीयात्; अविरुद्धवीर्यमश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर्नोपसृज्यते; तस्माद्वीर्याविरुद्धमश्नीयात् (५)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (25(6)) · Śloka 25
ఇష్టే దేశే ఇష్టసర్వోపకరణం చాశ్నీయాత్; ఇష్టే హి దేశే భుంజానో నానిష్టదేశజైర్మనోవిఘాతకరైర్భావైర్మనోవిఘాతం ప్రాప్నోతి, తథైవేష్టైః సర్వోపకరణైః; తస్మాదిష్టే దేశే తథేష్టసర్వోపకరణం చాశ్నీయాత్ (6)|25|
View original
इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात्; इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर्भावैर्मनोविघातं प्राप्नोति, तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः; तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् (६)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (25(7)) · Śloka 25
నాతిద్రుతమశ్నీయాత్; అతిద్రుతం హి భుంజానస్యోత్స్నేహనమవసాదనం భోజనస్యాప్రతిష్ఠానం చ, భోజ్యదోషసాద్గణ్యోపలబ్ధిశ్చ న నియతా; తస్మాన్నాతిద్రుతమశ్నీయాత్ (7)|25|
View original
नातिद्रुतमश्नीयात्; अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च, भोज्यदोषसाद्गण्योपलब्धिश्च न नियता; तस्मान्नातिद्रुतमश्नीयात् (७)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (25(8)) · Śloka 25
నాతివిలంబితమశ్నీయాత్; అతివిలంబితం హి భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి, బహు భుంక్తే, శీతీభవత్యాహారజాతం, విషమం చ పచ్యతే; తస్మాన్నాతివిలంబితమశ్నీయాత్ (8)|25|
View original
नातिविलम्बितमश्नीयात्; अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति, बहु भुङ्क्ते, शीतीभवत्याहारजातं, विषमं च पच्यते; तस्मान्नातिविलम्बितमश्नीयात् (८)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (25(9)) · Śloka 25
అజల్పన్నహసన్ తన్మనా భుంజీత; జల్పతో హసతోఽన్యమనసో వా భుంజానస్య త ఏవ హి దోషా భవంతి, య ఏవాతిద్రుతమశ్నతః; తస్మాదజల్పన్నహసంస్తన్మనా భుంజీత (9)|25|
View original
अजल्पन्नहसन् तन्मना भुञ्जीत; जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति, य एवातिद्रुतमश्नतः; तस्मादजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत (९)|२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (25) · Śloka 25
ఆత్మానమభిసమీక్ష్య భుంజీత సమ్యక్; ఇదం మమోపశేతే ఇదం నోపశేత ఇత్యేవం విదితం హ్యస్యాత్మన ఆత్మసాత్మ్యం భవతి; తస్మాదాత్మానమభిసమీక్ష్య భుంజీత సమ్యగితి||25||
View original
आत्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यक्; इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्यस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति; तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (26) · Śloka 26
భవతి చాత్ర- రసాన్ ద్రవ్యాణి దోషాంశ్చ వికారాంశ్చ ప్రభావతః| వేద యో దేశకాలౌ చ శరీరం చ స నో భిషక్||26||
View original
भवति चात्र- रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः| वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (27-28) · Śloka 28
తత్ర శ్లోకౌ- విమానార్థో రసద్రవ్యదోషరోగాః ప్రభావతః| ద్రవ్యాణి నాతిసేవ్యాని త్రివిధం సాత్మ్యమేవ చ||27|| ఆహారాయతనాన్యష్టౌ భోజ్యసాద్గుణ్యమేవ చ| విమానే రససంఖ్యాతే సర్వమేతత్ ప్రకాశితం||28||
View original
तत्र श्लोकौ- विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः| द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च||२७|| आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च| विमाने रससङ्ख्याते सर्वमेतत् प्रकाशितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే రసవిమానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon