Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો રોગાનીકં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયે સ્રોતોરૂપાધિષ્ઠાનભેદેન રોગાનભિધાય પ્રભાવાદિભેદેન રોગાનભિધાતું રોગાનીકં વિમાનમુચ્યતે| રોગાનીકમિતિ રોગસમૂહઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
દ્વે રોગાનીકે ભવતઃ પ્રભાવભેદેન- સાધ્યમ્, અસાધ્યં ચ; દ્વે રોગાનીકે બલભેદેન- મૃદુ, દારુણં ચ; દ્વે રોગાનીકે અધિષ્ઠાનભેદેન- મનોઽધિષ્ઠાનં, શરીરાધિષ્ઠાનં ચ; દ્વે રોગાનીકે નિમિત્તભેદેન- સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તમ્, આગન્તુનિમિત્તં ચ; દ્વે રોગાનીકે આશયભેદેન- આમાશયસમુત્થં, પક્વાશયસમુત્થં ચેતિ| એવમેતત્ પ્રભાવબલાધિષ્ઠાનનિમિત્તાશયભેદાદ્દ્વૈધં સદ્ભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ ભિદ્યમાનમથવાઽપિ સન્ધીયમાનં સ્યાદેકત્વં બહુત્વં વા| એકત્વં તાવદેકમેવ રોગાનીકં, દુઃખસામાન્યાત્ ; બહુત્વં તુ દશ રોગાનીકાનિ પ્રભાવભેદાદિના ભવન્તિ; બહુત્વમપિ સઙ્ખ્યેયં સ્યાદસઙ્ખ્યેયં વા| તત્ર સઙ્ખ્યેયં તાવદ્યથોક્તમષ્ટોદરીયે, અપરિસઙ્ખ્યેયં પુનર્યથા- મહારોગાધ્યાયે રુગ્વર્ણસમુત્થાનાદીનામસઙ્ખ્યેયત્વાત્||૩||
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
બલભેદેનેત્યત્ર મૃદુ અલ્પબલં, દારુણં તુ મહાબલં જ્ઞેયમ્| દારુણં કિઞ્ચિત્કાલાતિપાતાદેવ બલવત્ત્વાન્મારયતિ| યદુક્તં- “સન્તિ હ્યેવંવિધા રોગાઃ સાધ્યા દારુણસમ્મતાઃ| યે હન્યુરનુપક્રાન્તા મિથ્યારમ્ભેણ વા પુનઃ” (સૂ.અ.૧૮) ઇતિ| આમાશયસમુત્થત્વેન આમાશયાશ્રયાઃ કફપિત્તજાઃ સર્વે ગદા ગૃહ્યન્તે, પક્વાશયસમુત્થગ્રહણેન સર્વે વાતજાઃ; એવં સર્વવિકારાવરોધઃ| દ્વૈધં સદિતિ દ્વૈવિધ્યં સત્| ભેદપ્રકૃત્યન્તરેણેતિ ભેદકારણાન્તરેણ| અથવાઽપિ સન્ધીયમાનમિતિ એકીક્રિયમાણમ્, એકબુદ્ધિકારકાનુગતધર્માન્તરેણેતિ બોદ્ધવ્યમ્| દુઃખસામાન્યાદિતિ દુઃખકર્તૃત્વેન સર્વરોગાનુગતેન સાધારણેન રૂપેણ સર્વ એવ રોગા એકરૂપા ભવન્તિ| બહુત્વમપીતિ ઉક્તપ્રભાવભેદાદિકૃતત્વાદપિ બહુત્વમિત્યર્થઃ| સઙ્ખ્યેયત્વમષ્ટોદરીયે “અષ્ટચત્વારિંશદ્રોગાધિકરણાન્યસ્મિન્ સઙ્ગ્રહે” (સૂ.અ.૧૯) ઇત્યાદિનોક્તમ્| અસઙ્ખ્યેયત્વં મહારોગાધ્યાયે તથા ત્રિશોફીયે ચ “ત એવાપરિસઙ્ખ્યેયા ભિદ્યમાના ભવન્તિ હિ| રુજાવર્ણસમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનનામભિઃ” (સૂ.અ.૧૮) ઇત્યનેનોક્તમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ન ચ સઙ્ખ્યેયાગ્રેષુ ભેદપ્રકૃત્યન્તરીયેષુ વિગીતિરિત્યતો દોષવતી સ્યાદત્ર કાચિત્ પ્રતિજ્ઞા, ન ચાવિગીતિરિત્યતઃ સ્યાદદોષવતી| ભેત્તા હિ ભેદ્યમન્યથાભિનત્તિ, અન્યથા પુરસ્તાદ્ભિન્નં ભેદપ્રકૃત્યન્તરેણ ભિન્દન્ ભેદસઙ્ખ્યાવિશેષમાપાદયત્યનેકધા, ન ચ પૂર્વં ભેદાગ્રમુપહન્તિ| સમાનાયામપિ ખલુ ભેદપ્રકૃતૌ પ્રકૃતાનુપ્રયોગાન્તરમપેક્ષ્યમ્ | સન્તિ હ્યર્થાન્તરાણિ સમાનશબ્દાભિહિતાનિ, સન્તિ ચાનર્થાન્તરાણિ પર્યાયશબ્દાભિહિતાનિ| સમાનો હિ રોગશબ્દો દોષેષુ ચ વ્યાધિષુ ચ; દોષા હ્યપિ રોગશબ્દમાતઙ્કશબ્દં યક્ષ્મશબ્દં દોષપ્રકૃતિશબ્દં વિકારશબ્દં ચ લભન્તે, વ્યાધયશ્ચ રોગશબ્દમાતઙ્કશબ્દં યક્ષ્મશબ્દં દોષપ્રકૃતિશબ્દં વિકારશબ્દં ચ લભન્તે| તત્ર દોષેષુ ચૈવ વ્યાધિષુ ચ રોગશબ્દઃ સમાનઃ, શેષેષુ તુ વિશેષવાન્||૪||
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
નનુ સઙ્ખ્યેયત્વમસઙ્ખ્યેયત્વં ચ વિરુદ્ધાવેતૌ ધર્મૌ, તથૈકત્વમનેકત્વં ચેતિ વિરુદ્ધૌ, તત્ કથં વિરુદ્ધત્વેન ખ્યાતૌ ધર્માવેકસ્મિન્ રોગે ઘટેતામિત્યાહ- ન ચેત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયાગ્રેષ્વિતિ સઙ્ખ્યેયરોગપરિમાણેષુ, અગ્રશબ્દઃ પરિમાણે વર્તતે; યથા- એકૈકસ્ય ભેદાગ્રમપરિસઙ્ખ્યેયં ભવતિ, ભેદસઙ્ખ્યારૂપં પરિમાણમિત્યર્થઃ| ભેદપ્રકૃત્યન્તરીયેષ્વિતિ ભેદકારણાન્તરભવેષુ| વિરુદ્ધા ગીતિઃ વિગીતિઃ કથનં ; યથા- ‘એકં ચાનેકં ચ તત્’ ઇત્યાદિકા વિરુદ્ધા ગીતિઃ| અત ઇતિ યથોક્તવિગીતિયોગાત્, ન દોષવતી કાચિત્ પ્રતિજ્ઞા; યથા- એકાનેકરૂપાન્તરગમનરૂપા અત્રોક્તા સ્યાદિતિ યોજના| વિગીતૌ દોષાભાવં દર્શયિત્વા ભેદકારણાન્તરકૃતાયામવિગીતાવપિ દોષો ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- ન ચાવિગીતિરિત્યાદિ| યદિ હિ ‘એકં રોગાનીકં રુજાસામાન્યાત્’ ઇત્યભિધાય પુનઃ ‘એકં રોગાનીકં પ્રભાવભેદાત્’ ઇત્યવિરુદ્ધા એકતાખ્યાયિકાઽવિગીતિઃ ક્રિયતે, સા વિરુદ્ધૈવ સ્યાત્; યતો ન પ્રભાવભેદેન રોગાણામેકત્વમુપપન્નં, કિન્તુ દ્વૈધમેવેતિ ભાવઃ| વિગીતૌ દોષાભાવે હેતુમાહ- ભેત્તા હીત્યાદિ|- ભેત્તા પુરુષઃ, ભેદ્યં રોગમ્, અન્યથા દ્વિત્વાદિના ભિનત્તિ, અન્યથા એકત્વેન પુરસ્તાદ્ભેદિતં ચાન્યથા ભિનત્તીતિ| અસ્યાર્થં વ્યાકરોતિ- ભેદપ્રકૃત્યન્તરેણેત્યાદિના| અનેકધેતિ દ્વે રોગાનીકે, તથા દશ રોગાનીકાનીત્યાદિ| ન ચ પૂર્વં ભેદાગ્રં ભેદપ્રમાણમુપહન્તિ| એવં મન્યતે- યદ્ધર્મયોગવિવક્ષયૈકત્વમુક્તં, તદ્ધર્મયોગવિવક્ષયૈવ યદિ બહુત્વમપ્યુચ્યતે રોગાણાં તતો વિરોધો ભવતિ, ન હિ તદેવૈકં ચાનેકં ચેત્યુપપન્નં; યદા તુ ધર્માન્તરયોગવિવક્ષયા બહુત્વમુચ્યતે, ન તદા વિરોધઃ; બહુત્વાભિધાનકાલે બહૂનામેવ રોગધર્માણાં વિવક્ષિતત્વાત્; તેન રોગાણામેકત્વમેકધર્મવિષયં, બહુત્વં ચ બહુધર્મવિષયમિતિ નાસ્તિ વિરોધઃ| નનુ યત્રાસમાનં ભેદકારણં તત્ર કારણાન્તરકૃતત્વાદુક્તન્યાયેન વિગીતિઃ સાધ્વી ભવતુ, યત્ર તુ દશ રોગાનીકાનિ પ્રભાવાદિદ્વૈવિધ્યાદુચ્યન્તે, તત્ર કથં દ્વે રોગાનીકે ઇતિ દ્વિત્વકૃતં દ્વૈવિધ્યમભિધાય પુનર્દ્વિત્વાદિભેદેનૈવ દશત્વમુચ્યતે? સમાનો હ્યયં દ્વિશબ્દો દ્વિત્વે દશત્વે ચ રોગાણાં હેતુરિત્યાહ- સમાનાયામપીતિ; સમાનશબ્દાભિધેયત્વેનાપાતતઃ સમાનત્વેન પ્રતિભાસમાનાયામિત્યર્થઃ| પ્રકૃતાનુપ્રયોગાન્તરમપેક્ષ્યમિતિ પ્રકૃતસ્ય સમાનશબ્દેનાભિહિતસ્ય યદ્ભેદખ્યાપકં પશ્ચાત્પ્રયોગાન્તરં, તદપેક્ષણીયં વિગીતિસમાધાનાર્થમિત્યર્થઃ| એતેનૈતદ્દર્શયતિ- યદ્યપિ દ્વિશબ્દો રોગપ્રભાવે તથા રોગબલાદૌ ચ સમાનઃ, તથાઽપ્યેકત્ર ‘પ્રભાવભેદાત્’ ઇત્યનુપ્રયોગાન્તરમપેક્ષ્ય પ્રભાવદ્વૈવિધ્યે વર્તતે, તથા ‘બલભેદાત્’ ઇત્યનુપ્રયોગાન્તરમપેક્ષ્ય ચ દ્વિશબ્દો બલદ્વૈવિધ્યે વર્તત ઇત્યાદિ| તેનાર્થાન્તરાભિધાયિભિર્દ્વિશબ્દૈર્ભિદ્યમાનસ્ય દશત્વમપ્યુપપન્નં તથા દ્વિત્વં ચેતિ ભાવઃ| દૃષ્ટાન્તાર્થમેકેન શબ્દેનાનેકાર્થાભિધાનમાહ- સન્તિ હીત્યાદિ| અર્થાન્તરાણિ પર્યાયશબ્દાનભિહિતા અર્થાઃ| તત્રોદાહરણમાહ- સમાનો હીત્યાદિ|- દોષેષુ વ્યાધિષુ ચ સમાન ઉભયવાચકત્વેન તુલ્યો રોગશબ્દઃ; તેન રોગદોષસમાનત્વેનાભિધેયસમાનાનાં રોગાતઙ્કયક્ષ્માદિશબ્દાનાં સર્વેષામેવ વક્ષ્યમાણાનાં ગ્રહણમ્| શેષેષ્વિતિ હેત્વાદિષુ| વિશેષવાનિતિ અભિધાનરૂપવિશેષવાનિત્યર્થઃ||૪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
તત્ર વ્યાધયોઽપરિસઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, અતિબહુત્વાત્| દોષાસ્તુ ખલુ પરિસઙ્ખ્યેયા ભવન્તિ, અનતિબહુત્વાત્| તસ્માદ્યથાચિત્રં વિકારાનુદાહરણાર્થમ્, અનવશેષેણ ચ દોષાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ| રજસ્તમશ્ચ માનસૌ દોષૌ| તયોર્વિકારાઃ કામક્રોધલોભમોહેર્ષ્યામાનમદશોકચિત્તો(ન્તો)દ્વેગભયહર્ષાદયઃ| વાતપિત્તશ્લેષ્માણસ્તુ ખલુ શારીરા દોષાઃ| તેષામપિ ચ વિકારા જ્વરાતીસારશોફશોષશ્વાસમેહકુષ્ઠાદયઃ| ઇતિ દોષાઃ કેવલા વ્યાખ્યાતા વિકારૈકદેશશ્ચ||૫|| તત્ર ખલ્વેષાં દ્વયાનામપિ દોષાણાં ત્રિવિધં પ્રકોપણં; તદ્યથા- અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ, પ્રજ્ઞાપરાધઃ, પરિણામશ્ચેતિ||૬||
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
તત્રાપિ રોગશબ્દાભિધેયતયા સમાનેઽપિ દોષે તથા વિકારે ચ પરિસઙ્ખ્યેયાપરિસઙ્ખ્યેય(ત્વ)રૂપા વિગીતિરસ્ત્યથ ચાદોષ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ- તત્રેત્યાદિ| એકૈકસ્મિન્ દોષે બહવો વિકારા ભવન્તીત્યભિપ્રાયેણ વિકારાપેક્ષયા દોષાણામનતિબહુત્વં જ્ઞેયમ્| યથાચિત્રમિતિ યથાવિન્યાસં, તેન યાનેવ પૂર્વાચાર્યા વિકારાનધિકતમત્વેનોક્તવન્તસ્તાનેવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ; નતુ સર્વાન્, અશક્યત્વાત્| કિંવા, ‘યથોચિતમ્ ’ ઇતિ પાઠઃ| અનવશેષેણ ચ દોષાનિત્યનેન દોષા અનતિબહુત્વેનાનવશેષેણાપ્યભિધાતું શક્યન્ત ઇતિ પ્રકાશયતિ| તત્ર માનસદોષવિકારયોરનલ્પવક્તવ્યત્વેનાગ્રેઽભિધાનમ્||૫-૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
પ્રકુપિતાસ્તુ ખલુ તે પ્રકોપણવિશેષાદ્દૂષ્યવિશેષાચ્ચ વિકારવિશેષાનભિનિર્વર્તયન્ત્યપરિસઙ્ખ્યેયાન્||૭||
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
નનુ પરિમિતાદ્દોષરૂપાત્ કારણાત્ કથમપરિમિતા વિકારા ભવન્તીત્યાહ- પ્રકુપિતાસ્ત્વિત્યાદિ| હેતુવિશેષદુષ્ટો હિ સ એવ દોષો દૂષ્યાન્તરગતશ્ચ વિભિન્નશક્તિયોગાદ્બહૂન્ વિકારાન્ કરોતીતિ યુક્તમેવ| ઉક્તં ચ- “સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાનવિશેષતઃ| સ્થાનાન્તરગતશ્ચૈવ વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્” (સૂ.અ.૧૮) ઇતિ||૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તે ચ વિકારાઃ પરસ્પરમનુવર્તમાનાઃ કદાચિદનુબધ્નન્તિ કામાદયો જ્વરાદયશ્ચ||૮||
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
વિકારાણાં શારીરમાનસાનાં પરસ્પરં સંસર્ગમાહ- તે ચ વિકારા ઇત્યાદિ| અનુવર્તમાના ઇત્યનેન યદૈવ જ્વરાદયઃ કામાદયો વા બલવત્ત્વેન ચિરકાલમનુવર્તન્તે, તદૈવાનુબધ્નન્તિ પ્રાયઃ; યદા તુ સ્તોકકાલાવસ્થાયિનો ભવન્તિ, ન તદા પ્રાયોઽનુબધ્નન્તીત્યર્થઃ| કિંવા, અનુવર્તમાનાઃ પરસ્પરબલમભિવર્ધયન્તઃ| અત્ર ચ પરસ્પરશબ્દેન શારીરાણાં શારીરેણ, માનસાનાં માનસેન, શારીરાણાં માનસેન, માનસાનાં શારીરેણ ચાનુબન્ધો જ્ઞેયઃ||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
નિયતસ્ત્વનુબન્ધો રજસ્તમસોઃ પરસ્પરં, ન હ્યરજસ્કં તમઃ પ્રવર્તતે ||૯||
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
વિકારાનુબન્ધં દર્શયિત્વા દોષાનુબન્ધમાહ- નિયતસ્ત્વિત્યાદિ||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(પ્રાયઃ) શારીરદોષાણામેકાધિષ્ઠાનીયાનાં સન્નિપાતઃ સંસર્ગો વા સમાનગુણત્વાત્; દોષા હિ દૂષણૈઃ સમાનાઃ||૧૦||
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
શારીરદોષાનુબન્ધમાહ- શારીરેત્યાદિ| એકાધિષ્ઠાનીયાનામિત્યનેનૈકશરીરાધિષ્ઠાનપ્રત્યાસત્ત્યા ચ સંસર્ગા દોષાણાં ભવન્તીતિ દર્શયતિ| સમાનગુણત્વાદિતિ હેતું વિવૃણોતિ- દોષા હીત્યાદિ| દૂષણૈરિતિ હેતુભિઃ; પ્રાયો હિ શારીરાણાં વાતાદીનાં સમાન એવ હેતુર્ભવતિ; યથા- હ્યમ્લં લવણં કટુ ચ પિત્તકરં ; તત્રામ્લં સકફં પિત્તં કરોતિ, લવણં ચ સપિત્તં કફં કરોતિ, કટુ તુ સવાતં પિત્તં કરોતિ| તથા વસન્તઃ શ્લેષ્મકારકોઽપ્યાદાનત્વેન વાતપિત્તે ચ કરોતિ, તથા વર્ષાસ્વપિ પિત્તં ચીયમાનં શરદિ પ્રકુપ્ય કફાનુગતમેવ કુપ્યતિ, તથા ગ્રીષ્મો વાતચયં રૂક્ષત્વેન કુર્વન્ ઉષ્ણત્વેન મનાક્ પિત્તચયમપિ કરોતીત્યનુસરણીયમ્||૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
તત્રાનુબન્ધ્યાનુબન્ધકૃતો વિશેષઃ- સ્વતન્ત્રો વ્યક્તલિઙ્ગો યથોક્તસમુત્થાનપ્રશમો ભવત્યનુબન્ધ્યઃ, તદ્વિપરીતલક્ષણસ્ત્વનુબન્ધઃ| અનુબન્ધ્યલક્ષણસમન્વિતાસ્તત્ર યદિ દોષા ભવન્તિ તત્ત્રિકં સન્નિપાતમાચક્ષતે, દ્વયં વા સંસર્ગમ્| અનુબન્ધ્યાનુબન્ધવિશેષકૃતસ્તુ બહુવિધો દોષભેદઃ| એવમેષ સઞ્જ્ઞાપ્રકૃતો ભિષજાં દોષેષુ વ્યાધિષુ ચ નાનાપ્રકૃતિવિશેષવ્યૂહઃ ||૧૧||
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
એનમેવ દોષાનુબન્ધમનુબન્ધ્યાનુબન્ધભેદેન દર્શયિતુમનુબન્ધ્યાનુબન્ધલક્ષણમેવાહ- તત્રેત્યાદિ| અનુબન્ધ્યસ્ય અનુબન્ધસ્ય ચ વિશેષોઽનુબન્ધ્યાનુબન્ધવિશેષઃ ‘સ્વતન્ત્ર’ ઇત્યાદિગ્રન્થલક્ષણીયઃ| સ્વતન્ત્ર ઇત્યસ્યૈવ વિવરણં- વ્યક્તલિઙ્ગ ઇત્યાદિ| યથોક્તસમુત્થાનપ્રશમ ઇતિ સ્વહેતુસમુત્થિતઃ સ્વચિકિત્સયૈવ પ્રશમનીયઃ| કિંવા, સ્વતન્ત્ર ઇત્યેનાપિ સ્વવિકારકરણે પ્રાધાન્યમુચ્યતે ; સ્વતન્ત્રો હિ દોષઃ પ્રકોપકાલે વિકારાન્ કરોતિ, અસ્વતન્ત્રસ્તુ સ્વતન્ત્રપ્રકોપકાલ એવ વિકારં પ્રધાનદોષેરિતઃ સન્ કરોતિ| તદ્વિપરીતલક્ષણ ઇતિ અનેનાવ્યક્તલિઙ્ગોઽસ્વહેતુપ્રકુપિતઃ પરચિકિત્સાપ્રશમનીયશ્ચાનુબન્ધ ઇતિ લભ્યતે; અનુબન્ધો હ્યબલવત્ત્વેન ન લિઙ્ગં વ્યક્તં કરોતિ, તથા પરહેતુના કિઞ્ચિદનુગુણેન કૃતઃ પરચિકિત્સયૈવ કિઞ્ચિદનુગુણયા શામ્યતિ| યથા- શરદિ શ્લેષ્મા પિત્તહેતુના જલાદ્યમ્લવિપાકેન જન્યતે, સ ચ પિત્તચિકિત્સયૈવ તિક્તસર્પિરાદિકયા કફેઽપ્યનુગુણયા શામ્યતિ| દ્વયં વાઽનુબન્ધ્યલક્ષણં પ્રાપ્તં સંસર્ગમાચક્ષત ઇતિ યોજના| અનુબન્ધ્યશબ્દશ્ચાયં વ્યક્તલિઙ્ગતાદિધર્મયુક્તે દોષે વર્તતે| તેનાપ્રધાનાનુગમનીયે સન્નિપાતે અનુબન્ધાભાવેઽપ્યનુબન્ધ ઇતિ વ્યપદેશો ભવત્યેવ અનુબન્ધ્યાનુબન્ધરૂપસંસર્ગવિશેષેણ કૃતઃ| સઞ્જ્ઞાપ્રકૃત ઇતિ અનુબન્ધ્યાનુબન્ધસન્નિપાતસંસર્ગજ્વરાતિસારાદિસઞ્જ્ઞાકૃત ઇત્યર્થઃ| નાનાપ્રકૃતિવિશેષવ્યૂહ ઇતિ યથોક્તનાનાકારણવિશેષકૃતો જ્વરાતિસારાદિરૂપો વ્યધીનાં દોષાણાં ચ સમૂહ ઇત્યર્થઃ| ભિષજામિતિપદેન ચ વૈદ્યાનામેવેયં સમયસિદ્ધાઽનુબન્ધ્યાદિસઞ્જ્ઞેતિ દર્શયતિ||૧૧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
અગ્નિષુ તુ શારીરેષુ ચતુર્વિધો વિશેષો બલભેદેન ભવતિ| તદ્યથા- તીક્ષ્ણો, મન્દઃ, સમો, વિષમશ્ચેતિ| તત્ર તીક્ષ્ણોઽગ્નિઃ સર્વાપચારસહઃ, તદ્વિપરીતલક્ષણસ્તુ મન્દઃ, સમસ્તુ ખલ્વપચારતો વિકૃતિમાપદ્યતેઽનપચારતસ્તુ પ્રકૃતાવવતિષ્ઠતે, સમલક્ષણવિપરીતલક્ષણસ્તુ વિષમ ઇતિ| એતે ચતુર્વિધા ભવન્ત્યગ્નયશ્ચતુર્વિધાનામેવ પુરુષાણામ્| તત્ર સમવાતપિત્તશ્લેષ્મણાં પ્રકૃતિસ્થાનાં સમા ભવન્ત્યગ્નયઃ, વાતલાનાં તુ વાતાભિભૂતેઽગ્ન્યધિષ્ઠાને વિષમા ભવન્ત્યગ્નયઃ, પિત્તલાનાં તુ પિત્તાભિભૂતે હ્યગ્ન્યધિષ્ઠાને તીક્ષ્ણા ભવન્ત્યગ્નયઃ, શ્લેષ્મલાનાં તુ શ્લેષ્માભિભૂતેઽગ્ન્યધિષ્ઠાને મન્દા ભવન્ત્યગ્નયઃ||૧૨||
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
દોષભેદવિકારભેદમભિધાય શરીરસ્થિતેઃ પ્રધાનકારણસ્યાગ્નેર્ભેદમાહ- અગ્નિષ્વિત્યાદિ| શારીરેષ્વિતિ સામાન્યવચનેન સર્વશરીરગતાનગ્નીન્ ગ્રાહયતિ, વિવરણે તુ જઠરાગ્નેરેવ ‘તીક્ષ્ણોઽગ્નિઃ સર્વાપચારસહઃ’ ઇત્યાદિના યચ્ચાતુર્વિધ્યમુક્તં, તજ્જઠરાગ્નિતીક્ષ્ણતાદિમૂલકમેવ ત્વગગ્ન્યાદિતીક્ષ્ણત્વાદિકમિતિ જ્ઞાપયતિ| વચનં હિ- “તન્મૂલાસ્તે હિ તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ| યદ્યપિ સમોઽગ્નિઃ શસ્તત્વેનાગ્રેઽભિધાતું યુજ્યતે, તથાઽપિ સમતશ્ચ તીક્ષ્ણસ્યૈવ પ્રાધાન્યોપદર્શનાર્થમિહાગ્રેઽભિધાનં; સમસ્ય હિ પ્રાધાન્યં નિર્વિકારત્વેનૈવ સુસ્થિતં, તીક્ષ્ણસ્ય તુ સર્વાપચારસહત્વેન પ્રાધાન્યમ્| તદ્વિપરીતલક્ષણ ઇતિ સ્વલ્પાપચારમપિ યો ન સહતે, સ મન્દ ઇત્યર્થઃ| સમલક્ષણવિપરીતલક્ષણ ઇતિ કદાચિદ્વિષમોઽપચારાદપિ ન વિક્રિયતે, કદાચિદ્વિક્રિયતે| સમવાતપિત્તશ્લેષ્મણામિત્યુક્તેઽપિ પ્રકૃતિસ્થાનામિતિ પદં વૃદ્ધાનાં સમવાતપિત્તશ્લેષ્મણાં પ્રતિષેધાર્થમ્| પ્રકૃતિશબ્દસ્ય કારણાદ્યનેકાર્થતાવ્યુદાસાર્થં સમવાતપિત્તશ્લેષ્મણામિતિ કૃતમ્| વાતાભિભૂતેઽગ્ન્યધિષ્ઠાને ઇતિ વચનેન વાતલાનામપિ યદૈવાગ્ન્યધિષ્ઠાનોપઘાતો વાતેન ક્રિયતે, તદૈવ વૈષમ્યં ભવતિ| એવં પિત્તાભિભૂત ઇત્યાદાવપિ વ્યાખ્યેયમ્||૧૨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
તત્ર કેચિદાહુઃ- ન સમવાતપિત્તશ્લેષ્માણો જન્તવઃ સન્તિ, વિષમાહારોપયોગિત્વાન્મનુષ્યાણાં; તસ્માચ્ચ વાતપ્રકૃતયઃ કેચિત્, કેચિત્ પિત્તપ્રકૃતયઃ, કેચિત્ પુનઃ શ્લેષ્મપ્રકૃતયો ભવન્તીતિ| તચ્ચાનુપપન્નં, કસ્માત્ કારણાત્? સમવાતપિત્તશ્લેષ્માણં હ્યરોગમિચ્છન્તિ ભિષજઃ, યતઃ પ્રકૃતિશ્ચારોગ્યમ્, આરોગ્યાર્થા ચ ભેષજપ્રવૃત્તિઃ, સા ચેષ્ટરૂપા, તસ્માત્ સન્તિ સમવાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ; ન ખલુ સન્તિ વાતપ્રકૃતયઃ પિત્તપ્રકૃતયઃ શ્લેષ્મપ્રકૃતયો વા| તસ્ય તસ્ય કિલ દોષસ્યાધિક્યાત્ સા સા દોષપ્રકૃતિરુચ્યતે મનુષ્યાણાં, ન ચ વિકૃતેષુ દોષેષુ પ્રકૃતિસ્થત્વમુપપદ્યતે, તસ્માન્નૈતાઃ પ્રકૃતયઃ સન્તિ; સન્તિ તુ ખલુ વાતલાઃ પિત્તલાઃ શ્લેષ્મલાશ્ચ, અપ્રકૃતિસ્થાસ્તુ તે જ્ઞેયાઃ||૧૩||
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
વિષમાહારોપયોગિત્વાદિતિ નાયં પુરુષસ્તુલાધારધૃતમિવાહારમુપયુઙ્ક્તે, તેનાવશ્યમત્ર વાતાદિષ્વન્યતમોઽપિ દોષો વિકૃતો ભવતીતિ ભાવઃ| સમવાતપિત્તશ્લેષ્માણમિત્યાદિના અસ્તિ તાવદારોગ્યં પુરુષેષુ વૈદ્યવ્યવહારસિદ્ધમિતિ દર્શયતિ| તેન, યાદૃગિદં દોષાણાં કલાકાષ્ઠાદિવૈષમ્યં પરિત્યજ્યાવિર્ભૂતવિકારાકારિત્વેનાદૂરાન્તરં સામ્યમિષ્યતે, તાદૃગેવ પ્રકૃતાવપિ સામ્યમસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ| અન્યે તુ વૈષમ્યં નાદ્રિયન્ત એવ, વ્યપદેશ્યરોગાજનકત્વાત્| દોષપ્રકૃતિરિતિ દુષ્ટદોષભાવિતા પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ||૧૩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
તેષાં તુ ખલુ ચતુર્વિધાનાં પુરુષાણાં ચત્વાર્યનુપ્રણિધાનાનિ શ્રેયસ્કરાણિ ભવન્તિ| તત્ર સમસર્વધાતૂનાં સર્વાકારસમમ્, અધિકદોષાણાં તુ ત્રયાણાં યથાસ્વં દોષાધિક્યમભિસમીક્ષ્ય દોષપ્રતિકૂલયોગીનિ ત્રીણ્યનુ(ન્ન)પ્રણિધાનાનિ શ્રેયસ્કરાણિ ભવન્તિ યાવદગ્નેઃ સમીભાવાત્, સમે તુ સમમેવ કાર્યમ્; એવં ચેષ્ટા ભેષજપ્રયોગાશ્ચાપરે| તાન્ વિસ્તરેણાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧૪||
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
દોષે પ્રવૃદ્ધે પ્રતિકૂલતયા યોગીનિ દોષપ્રતિકૂલયોગીનિ| ત્રીણિ વાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રતિકૂલાનિ| સમે ત્વિતિ સમતાં ગતે વહ્નૌ, યથોચિતવિધાનેન (વાતપ્રકૃત્યાદીનાં ) સમમેવાનુપ્રણિધાનં કર્તવ્યમ્| એવમિત્યનેન પ્રકારેણ ચેષ્ટાભેષજયોરપિ પ્રયોગા વાતાદીનાં ભવન્તિ; યે તુ, એવમિત્યનેન ચતુર્વિધેનોક્તેન પ્રકારેણેતિ વદન્તિ, તે સમપ્રકૃતીનાં ચ સમવ્યાયામાદિચેષ્ટા ભેષજં ચ ઋતુચર્યાવિધેયં વમનાદિકારકં સૂચ્યતેઽનેનેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ત્રયસ્તુ પુરુષા ભવન્ત્યાતુરાઃ, તે ત્વનાતુરાસ્તન્ત્રાન્તરીયાણાં ભિષજામ્| તદ્યથા- વાતલઃ, પિત્તલઃ, શ્લેષ્મલશ્ચેતિ| તેષામિદં વિશેષવિજ્ઞાનં- વાતલસ્ય વાતનિમિત્તાઃ, પિત્તલસ્ય પિત્તનિમિત્તાઃ, શ્લેષ્મલસ્ય શ્લેષ્મનિમિત્તા વ્યાધયઃ પ્રાયેણ બલવન્તશ્ચ ભવન્તિ||૧૫|| તત્ર વાતલસ્ય વાતપ્રકોપણાન્યાસેવમાનસ્ય ક્ષિપ્રં વાતઃ પ્રકોપમાપદ્યતે, ન તથેતરૌ દોષૌ; સ તસ્ય પ્રકોપમાપન્નો યથોક્તૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતપતિ બલવર્ણસુખાયુષામુપઘાતાય| તસ્યાવજયનં- સ્નેહસ્વેદૌ વિધિયુક્તૌ, મૃદૂનિ ચ સંશોધનાનિ સ્નેહોષ્ણમધુરામ્લલવણયુક્તાનિ, તદ્વદભ્યવહાર્યાણિ, અભ્યઙ્ગોપનાહનોદ્વેષ્ટનોન્મર્દનપરિષેકાવગાહનસંવાહનાવપીડનવિત્રાસનવિસ્માપનવિસ્મારણાનિ, સુરાસવવિધાનં, સ્નેહાશ્ચાનેકયોનયો દીપનીયપાચનીયવાતહરવિરેચનીયોપહિતાસ્તથા શતપાકાઃ સહસ્રપાકાઃ સર્વશશ્ચ પ્રયોગાર્થાઃ, બસ્તયઃ, બસ્તિનિયમઃ સુખશીલતા ચેતિ||૧૬||
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
ન તથેતરૌ દોષાવિતિ સત્યાઽપિ હેતુસેવયેત્યર્થઃ; અન્યથા વાતપ્રકોપણસેવયા પિત્તશ્લેષ્મણોર્વૃદ્ધિરેવ નાસ્તિ| વિત્રાસનાદયો યદ્યપિ વાતકારકાસ્તથાઽપિ વાતજનિતોન્માદવિનાશકત્વેન ચોક્તા ઇતિ જ્ઞેયમ્| ઉન્માદે હિ વિત્રાસનાદિ ભેષજમભિધાયોક્તં- “તેન યાતિ શમં તસ્ય સર્વતો વિપ્લુતં મનઃ” (ચિ.અ.૯) ઇતિ| સર્વશઃ પ્રયોગાર્થા ઇતિ પાનાભ્યઙ્ગબસ્ત્યાદિભિઃ પ્રયોજનીયા ઇત્યર્થઃ| બસ્તિનિયમ ઇતિ બસ્તૌ યથોક્તનિયમસેવેત્યર્થઃ; કિંવા બસ્તિનિયમશબ્દેન સિદ્ધૌ વક્ષ્યમાણકર્મ-કાલ-યોગરૂપં બસ્તિસઙ્ખ્યાનિયમં કર્તવ્યતયા દર્શયતિ| વક્ષ્યતિ હિ- “ત્રિંશન્મતાઃ કર્મસુ બસ્તિયોગાઃ કાલસ્તતોઽર્ધેન તતશ્ચ યોગઃ” (સિ.અ.૧) ઇતિ| સુખશીલતા સતતસુખસેવિત્વમ્||૧૫-૧૬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
પિત્તલસ્યાપિ પિત્તપ્રકોપણાન્યાસેવમાનસ્ય ક્ષિપ્રં પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે, ન તથેતરૌ દોષૌ; તદસ્ય પ્રકોપમાપન્નં યથોક્તૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતપતિ બલવર્ણસુખાયુષામુપઘાતાય| તસ્યાવજયનં- સર્પિષ્પાનં, સર્પિષા ચ સ્નેહનમ્, અધશ્ચ દોષહરણં, મધુરતિક્તકષાયશીતાનાં ચૌષધાભ્યવહાર્યાણામુપયોગઃ, મૃદુમધુરસુરભિશીતહૃદ્યાનાં ગન્ધાનાં ચોપસેવા, મુક્તામણિહારાવલીનાં ચ પરમશિશિરવારિસંસ્થિતાનાં ધારણમુરસા, ક્ષણે ક્ષણેઽગ્ર્યચન્દનપ્રિયઙ્ગુકાલીયમૃણાલશીતવાતવારિભિરુત્પલકુમુદકોકનદસૌગન્ધિકપદ્માનુગતૈશ્ચ વારિભિરભિપ્રોક્ષણં, શ્રુતિસુખમૃદુમધુરમનોઽનુગાનાં ચ ગીતવાદિત્રાણાં શ્રવણં, શ્રવણં ચાભ્યુદયાનાં, સુહૃદ્ભિઃ સંયોગઃ, સંયોગશ્ચેષ્ટાભિઃ સ્ત્રીભિઃ શીતોપહિતાંશુકસ્રગ્ધારિણીભિઃ, નિશાકરાંશુશીતલપ્રવાતહર્મ્યવાસઃ, શૈલાન્તરપુલિનશિશિરસદનવસનવ્યજનપવનસેવનં, રમ્યાણાં ચોપવનાનાં સુખશિશિરસુરભિમારુતોપહિતાનામુપસેવનં, સેવનં ચ પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રહસ્તાનાં , સૌમ્યાનાં ચ સર્વભાવાનામિતિ||૧૭||
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
યથોક્તૈરિતિ મહારોગાધ્યાયોક્તૈઃ| અધશ્ચ દોષહરણમિતિ વિરેચનાદિત્યર્થઃ| અગ્ર્યચન્દનં ધવલચન્દમ્| હસ્તાનામિતિ કલાપાનામ્||૧૭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
શ્લેષ્મલસ્યાપિ શ્લેષ્મપ્રકોપણાન્યાસેવમાનસ્ય ક્ષિપ્રં શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે, ન તથેતરૌ દોષૌ; સ તસ્ય પ્રકોપમાપન્નો યથોક્તૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતપતિ બલવર્ણસુખાયુષામુપઘાતાય| તસ્યાવજયનં- વિધિયુક્તાનિ તીક્ષ્ણોષ્ણાનિ સંશોધનાનિ, રૂક્ષપ્રાયાણિ ચાભ્યવહાર્યાણિ કટુકતિક્તકષાયોપહિતાનિ, તથૈવ ધાવનલઙ્ઘનપ્લવનપરિસરણજાગરણનિયુદ્ધવ્યવાયવ્યાયામોન્મર્દનસ્નાનોત્સાદનાનિ, વિશેષતસ્તીક્ષ્ણાનાં દીર્ઘકાલસ્થિતાનાં ચ મદ્યાનામુપયોગઃ, સધૂમપાનઃ સર્વશશ્ચોપવાસઃ, તથોષ્ણં વાસઃ, સુખપ્રતિષેધશ્ચ સુખાર્થમેવેતિ||૧૮||
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મવિજયાર્થં રૂક્ષસ્યૈવ હિતત્વેન રૂક્ષાણીતિ વક્તવ્યે યદ્રૂક્ષપ્રાયાણીતિ કરોતિ, તેનાત્યર્થરૂક્ષાન્નસ્ય વાતાનુગુણત્વેન તથા ધાત્વપોષકત્વેન ચાસેવ્યત્વં દર્શયતિ; ઉક્તં હિ રસવિમાને- “સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્; સ્નિગ્ધં હિ ભુક્તં સ્વદતે, ભુક્તમૌદર્યમગ્નિમુદીરયતિ” (વિ.અ.૧) ઇત્યાદિ| લઙ્ઘનમ્ ઉત્પ્લુત્ય ગમનં, પરિસરણં કુણ્ડલરૂપભ્રમણમ્| સર્વશશ્ચોપવાસ ઇતિ સર્વલઙ્ઘનાનિ| યદુક્તં- “ચતુષ્પ્રકારા સંશુદ્ધિઃ પિપાસા મારુતાતપૌ| પાચનાન્યુપવાસશ્ચ વ્યાયામશ્ચેતિ લઙ્ઘનમ્” (સૂ.અ.૨૨) ઇતિ| ઉપવાસશબ્દો હ્યત્ર લઙ્ઘને વર્તતે| સુખાર્થમિતિ આયતિસુખાર્થં; સુખપ્રતિષેધાદ્ધિ શ્લેષ્મક્ષયે ભૂતે શ્લેષ્મવિકારાભાવલક્ષણં સુખં ભવતિ||૧૮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ભવતિ ચાત્ર- સર્વરોગવિશેષજ્ઞઃ સર્વકાર્યવિશેષવિત્| સર્વભેષજતત્ત્વજ્ઞો રાજ્ઞઃ પ્રાણપતિર્ભવેદિતિ||૧૯||
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
યથોક્તાધ્યાયજ્ઞાનાદેવ સર્વરોગાભિજ્ઞં સ્તૌતિ- સર્વેત્યાદિના| પ્રાણાન્ પાતિ રક્ષતીતિ પ્રાણપતિઃ||૧૯||
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
તત્ર શ્લોકાઃ- પ્રકૃત્યન્તરભેદેન રોગાનીકવિકલ્પનમ્| પરસ્પરાવિરોધશ્ચ સામાન્યં રોગદોષયોઃ||૨૦|| દોષસઙ્ખ્યા વિકારાણામેકદેશઃ પ્રકોપણમ્| જરણં પ્રતિ ચિન્તા ચ કાયાગ્નેર્ધુક્ષણાનિ ચ||૨૧|| નરાણાં વાતલાદીનાં પ્રકૃતિસ્થાપનાનિ ચ| રોગાનીકે વિમાનેઽસ્મિન્ વ્યાહૃતાનિ મહર્ષિણા||૨૨||
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે જરયતીતિ જરણો વહ્નિઃ, તં પ્રતિ ચિન્તા ‘અગ્નિષુ’ ઇત્યાદિના કૃતા| પ્રકૃતિસ્થાપનાનીતિ ભેષજાનિ||૨૦-૨૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને રોગાનીકવિમાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને રોગાનીકવિમાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||