Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰੋਗਾਨੀਕਂ ਵਿਮਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ੍ਰੋਤੋਰੂਪਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੇਦੇਨ ਰੋਗਾਨਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਰੋਗਾਨਭਿਧਾਤੁਂ ਰੋਗਾਨੀਕਂ ਵਿਮਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰੋਗਾਨੀਕਮਿਤਿ ਰੋਗਸਮੂਹਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਭਵਤਃ ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦੇਨ- ਸਾਧ੍ਯਮ੍, ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਚ; ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਬਲਭੇਦੇਨ- ਮਦੁ, ਦਾਰੁਣਂ ਚ; ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਭੇਦੇਨ- ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਂ, ਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਚ; ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ- ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍, ਆਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਚ; ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਆਸ਼ਯਭੇਦੇਨ- ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਂ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਂ ਚੇਤਿ| ਏਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਬਲਾਧਿਸ੍ਠਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਵੈਧਂ ਸਦ੍ਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਮਥਵਾਪਿ ਸਨ੍ਧੀਯਮਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦੇਕਤ੍ਵਂ ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਵਾ| ਏਕਤ੍ਵਂ ਤਾਵਦੇਕਮੇਵ ਰੋਗਾਨੀਕਂ, ਦੁਃਖਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ; ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਤੁ ਦਸ਼ ਰੋਗਾਨੀਕਾਨਿ ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾਦਿਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਬਹੁਤ੍ਵਮਪਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਸ੍ਯਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਵਾ| ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਤਾਵਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ, ਅਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਪੁਨਰ੍ਯਥਾ- ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਰੁਗ੍ਵਰ੍ਣਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਦੀਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍||੩||
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
ਬਲਭੇਦੇਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਦੁ ਅਲ੍ਪਬਲਂ, ਦਾਰੁਣਂ ਤੁ ਮਹਾਬਲਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦਾਰੁਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਾਤਿਪਾਤਾਦੇਵ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾ ਰੋਗਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਦਾਰੁਣਸਮ੍ਮਤਾਃ| ਯੇ ਹਨ੍ਯੁਰਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਿਥ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੮) ਇਤਿ| ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਗਦਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਵਾਤਜਾਃ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਵਰੋਧਃ| ਦ੍ਵੈਧਂ ਸਦਿਤਿ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਸਤ੍| ਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣੇਤਿ ਭੇਦਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰੇਣ| ਅਥਵਾਪਿ ਸਨ੍ਧੀਯਮਾਨਮਿਤਿ ਏਕੀਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍, ਏਕਬੁਦ੍ਧਿਕਾਰਕਾਨੁਗਤਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇਣੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਦੁਃਖਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦੁਃਖਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਨੁਗਤੇਨ ਸਾਧਾਰਣੇਨ ਰੂਪੇਣ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਰੋਗਾ ਏਕਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਬਹੁਤ੍ਵਮਪੀਤਿ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾਦਿਕਤਤ੍ਵਾਦਪਿ ਬਹੁਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ “ਅਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਰੋਗਾਧਿਕਰਣਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਫੀਯੇ ਚ “ਤ ਏਵਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ| ਰੁਜਾਵਰ੍ਣਸਮੁਤ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਨਾਮਭਿਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੮) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਨ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਗ੍ਰੇਸੁ ਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੀਯੇਸੁ ਵਿਗੀਤਿਰਿਤ੍ਯਤੋ ਦੋਸਵਤੀ ਸ੍ਯਾਦਤ੍ਰ ਕਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ, ਨ ਚਾਵਿਗੀਤਿਰਿਤ੍ਯਤਃ ਸ੍ਯਾਦਦੋਸਵਤੀ| ਭੇਤ੍ਤਾ ਹਿ ਭੇਦ੍ਯਮਨ੍ਯਥਾਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ ਭੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਮਾਪਾਦਯਤ੍ਯਨੇਕਧਾ, ਨ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੇਦਾਗ੍ਰਮੁਪਹਨ੍ਤਿ| ਸਮਾਨਾਯਾਮਪਿ ਖਲੁ ਭੇਦਪ੍ਰਕਤੌ ਪ੍ਰਕਤਾਨੁਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮ੍ | ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤਾਨਿ, ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤਾਨਿ| ਸਮਾਨੋ ਹਿ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੋਸੇਸੁ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ; ਦੋਸਾ ਹ੍ਯਪਿ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤਙ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਂ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਲਭਨ੍ਤੇ, ਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤਙ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਂ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਕਾਰਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸੇਸੁ ਚੈਵ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮਾਨਃ, ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਵਾਨ੍||੪||
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਮਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਵੇਤੌ ਧਰ੍ਮੌ, ਤਥੈਕਤ੍ਵਮਨੇਕਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧੌ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਖ੍ਯਾਤੌ ਧਰ੍ਮਾਵੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੋਗੇ ਘਟੇਤਾਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਗ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਰੋਗਪਰਿਮਾਣੇਸੁ, ਅਗ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਰਿਮਾਣੇ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਯਥਾ- ਏਕੈਕਸ੍ਯ ਭੇਦਾਗ੍ਰਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਭਵਤਿ, ਭੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਂ ਪਰਿਮਾਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੀਯੇਸ੍ਵਿਤਿ ਭੇਦਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਭਵੇਸੁ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਗੀਤਿਃ ਵਿਗੀਤਿਃ ਕਥਨਂ ; ਯਥਾ- ‘ਏਕਂ ਚਾਨੇਕਂ ਚ ਤਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਗੀਤਿਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਗੀਤਿਯੋਗਾਤ੍, ਨ ਦੋਸਵਤੀ ਕਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ; ਯਥਾ- ਏਕਾਨੇਕਰੂਪਾਨ੍ਤਰਗਮਨਰੂਪਾ ਅਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਵਿਗੀਤੌ ਦੋਸਾਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਭੇਦਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਕਤਾਯਾਮਵਿਗੀਤਾਵਪਿ ਦੋਸੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚਾਵਿਗੀਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਹਿ ‘ਏਕਂ ਰੋਗਾਨੀਕਂ ਰੁਜਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਯ ਪੁਨਃ ‘ਏਕਂ ਰੋਗਾਨੀਕਂ ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਏਕਤਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਵਿਗੀਤਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਸਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਵ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਯਤੋ ਨ ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦੇਨ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਦ੍ਵੈਧਮੇਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਵਿਗੀਤੌ ਦੋਸਾਭਾਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਭੇਤ੍ਤਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭੇਤ੍ਤਾ ਪੁਰੁਸਃ, ਭੇਦ੍ਯਂ ਰੋਗਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਏਕਤ੍ਵੇਨ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਭੇਦਿਤਂ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਭਿਨਤ੍ਤੀਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਭੇਦਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਨੇਕਧੇਤਿ ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ, ਤਥਾ ਦਸ਼ ਰੋਗਾਨੀਕਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭੇਦਾਗ੍ਰਂ ਭੇਦਪ੍ਰਮਾਣਮੁਪਹਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯਦ੍ਧਰ੍ਮਯੋਗਵਿਵਕ੍ਸਯੈਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਯੋਗਵਿਵਕ੍ਸਯੈਵ ਯਦਿ ਬਹੁਤ੍ਵਮਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਰੋਗਾਣਾਂ ਤਤੋ ਵਿਰੋਧੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਹਿ ਤਦੇਵੈਕਂ ਚਾਨੇਕਂ ਚੇਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਂ; ਯਦਾ ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਯੋਗਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਬਹੁਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਤਦਾ ਵਿਰੋਧਃ; ਬਹੁਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਕਾਲੇ ਬਹੂਨਾਮੇਵ ਰੋਗਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਨ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਤ੍ਵਮੇਕਧਰ੍ਮਵਿਸਯਂ, ਬਹੁਤ੍ਵਂ ਚ ਬਹੁਧਰ੍ਮਵਿਸਯਮਿਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਨਨੁ ਯਤ੍ਰਾਸਮਾਨਂ ਭੇਦਕਾਰਣਂ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਕਤਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵਿਗੀਤਿਃ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਵਤੁ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦਸ਼ ਰੋਗਾਨੀਕਾਨਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਦੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਕਥਂ ਦ੍ਵੇ ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਕਤਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਭਿਧਾਯ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਦਿਭੇਦੇਨੈਵ ਦਸ਼ਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਸਮਾਨੋ ਹ੍ਯਯਂ ਦ੍ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਦਸ਼ਤ੍ਵੇ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਮਾਨਾਯਾਮਪੀਤਿ; ਸਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਤ੍ਵੇਨਾਪਾਤਤਃ ਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਮਾਨਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਕਤਾਨੁਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤਸ੍ਯ ਸਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਹਿਤਸ੍ਯ ਯਦ੍ਭੇਦਖ੍ਯਾਪਕਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਦਪੇਕ੍ਸਣੀਯਂ ਵਿਗੀਤਿਸਮਾਧਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨੈਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯਦ੍ਯਪਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਰੋਗਪ੍ਰਭਾਵੇ ਤਥਾ ਰੋਗਬਲਾਦੌ ਚ ਸਮਾਨਃ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨੁਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਥਾ ‘ਬਲਭੇਦਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨੁਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤਰਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬਲਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਨਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਭਿਧਾਯਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦਸ਼ਤ੍ਵਮਪ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਂ ਤਥਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਮੇਕੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਨੇਕਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਨਮਾਹ- ਸਨ੍ਤਿ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਨਭਿਹਿਤਾ ਅਰ੍ਥਾਃ| ਤਤ੍ਰੋਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਸਮਾਨੋ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਦੋਸੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ ਸਮਾਨ ਉਭਯਵਾਚਕਤ੍ਵੇਨ ਤੁਲ੍ਯੋ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਃ; ਤੇਨ ਰੋਗਦੋਸਸਮਾਨਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧੇਯਸਮਾਨਾਨਾਂ ਰੋਗਾਤਙ੍ਕਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਿਤਿ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸੁ| ਵਿਸ਼ੇਸਵਾਨਿਤਿ ਅਭਿਧਾਨਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਯੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਨਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਕਾਰਾਨੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਨਵਸ਼ੇਸੇਣ ਚ ਦੋਸਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਮਾਨਸੌ ਦੋਸੌ| ਤਯੋਰ੍ਵਿਕਾਰਾਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਮੋਹੇਰ੍ਸ੍ਯਾਮਾਨਮਦਸ਼ੋਕਚਿਤ੍ਤੋ(ਨ੍ਤੋ)ਦ੍ਵੇਗਭਯਹਰ੍ਸਾਦਯਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਸ਼ਾਰੀਰਾ ਦੋਸਾਃ| ਤੇਸਾਮਪਿ ਚ ਵਿਕਾਰਾ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਸ਼ੋਫਸ਼ੋਸਸ਼੍ਵਾਸਮੇਹਕੁਸ੍ਠਾਦਯਃ| ਇਤਿ ਦੋਸਾਃ ਕੇਵਲਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਵਿਕਾਰੈਕਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ||੫|| ਤਤ੍ਰ ਖਲ੍ਵੇਸਾਂ ਦ੍ਵਯਾਨਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਕੋਪਣਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ, ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ||੬||
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਤਯਾ ਸਮਾਨੇਪਿ ਦੋਸੇ ਤਥਾ ਵਿਕਾਰੇ ਚ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯ(ਤ੍ਵ)ਰੂਪਾ ਵਿਗੀਤਿਰਸ੍ਤ੍ਯਥ ਚਾਦੋਸ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੋਸੇ ਬਹਵੋ ਵਿਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਿਕਾਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦੋਸਾਣਾਮਨਤਿਬਹੁਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਥਾਚਿਤ੍ਰਮਿਤਿ ਯਥਾਵਿਨ੍ਯਾਸਂ, ਤੇਨ ਯਾਨੇਵ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰਾਨਧਿਕਤਮਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਵਨ੍ਤਸ੍ਤਾਨੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਨਤੁ ਸਰ੍ਵਾਨ੍, ਅਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਂਵਾ, ‘ਯਥੋਚਿਤਮ੍ ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਅਨਵਸ਼ੇਸੇਣ ਚ ਦੋਸਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦੋਸਾ ਅਨਤਿਬਹੁਤ੍ਵੇਨਾਨਵਸ਼ੇਸੇਣਾਪ੍ਯਭਿਧਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਾਨਸਦੋਸਵਿਕਾਰਯੋਰਨਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਮ੍||੫-੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਤੇ ਪ੍ਰਕੋਪਣਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੂਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਵਿਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤ੍ਯਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨ੍||੭||
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
ਨਨੁ ਪਰਿਮਿਤਾਦ੍ਦੋਸਰੂਪਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਥਮਪਰਿਮਿਤਾ ਵਿਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਦੁਸ੍ਟੋ ਹਿ ਸ ਏਵ ਦੋਸੋ ਦੂਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼੍ਚ ਵਿਭਿਨ੍ਨਸ਼ਕ੍ਤਿਯੋਗਾਦ੍ਬਹੂਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕਰੋਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਸ ਏਵ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੮) ਇਤਿ||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਤੇ ਚ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨਾਃ ਕਦਾਚਿਦਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦਯਸ਼੍ਚ||੮||
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਂਸਰ੍ਗਮਾਹ- ਤੇ ਚ ਵਿਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦੈਵ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਕਾਮਾਦਯੋ ਵਾ ਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚਿਰਕਾਲਮਨੁਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤਦੈਵਾਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਯਃ; ਯਦਾ ਤੁ ਸ੍ਤੋਕਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਯਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਯੋਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਾ, ਅਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇਣ, ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਮਾਨਸੇਨ, ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਮਾਨਸੇਨ, ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇਣ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਨਿਯਤਸ੍ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ, ਨ ਹ੍ਯਰਜਸ੍ਕਂ ਤਮਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੯||
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਕਾਰਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਮਾਹ- ਨਿਯਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(ਪ੍ਰਾਯਃ) ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸਾਣਾਮੇਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨੀਯਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਵਾ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਦੋਸਾ ਹਿ ਦੂਸਣੈਃ ਸਮਾਨਾਃ||੧੦||
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਾਰੀਰਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਮਾਹ- ਸ਼ਾਰੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨੀਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਕਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਦੋਸਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੂਸਣੈਰਿਤਿ ਹੇਤੁਭਿਃ; ਪ੍ਰਾਯੋ ਹਿ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਮਾਨ ਏਵ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਹ੍ਯਮ੍ਲਂ ਲਵਣਂ ਕਟੁ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ; ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਲਂ ਸਕਫਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਲਵਣਂ ਚ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਂ ਕਰੋਤਿ, ਕਟੁ ਤੁ ਸਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ ਵਸਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਰਕੋਪ੍ਯਾਦਾਨਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੀਯਮਾਨਂ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯ ਕਫਾਨੁਗਤਮੇਵ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੋ ਵਾਤਚਯਂ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵੇਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਉਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਮਨਾਕ੍ ਪਿਤ੍ਤਚਯਮਪਿ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਨੁਸਰਣੀਯਮ੍||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਕਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋ ਯਥੋਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਸਮਨ੍ਵਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਕਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਦ੍ਵਯਂ ਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਕਤਸ੍ਤੁ ਬਹੁਵਿਧੋ ਦੋਸਭੇਦਃ| ਏਵਮੇਸ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਕਤੋ ਭਿਸਜਾਂ ਦੋਸੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯੂਹਃ ||੧੧||
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
ਏਨਮੇਵ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਮਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਭੇਦੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਲਕ੍ਸਣਮੇਵਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯ ਅਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੋਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਵਿਸ਼ੇਸਃ ‘ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਲਕ੍ਸਣੀਯਃ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਂ- ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ ਸ੍ਵਹੇਤੁਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ਸ੍ਵਚਿਕਿਤ੍ਸਯੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀਯਃ| ਕਿਂਵਾ, ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯੇਨਾਪਿ ਸ੍ਵਵਿਕਾਰਕਰਣੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ; ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਹਿ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲੇ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ, ਅਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲ ਏਵ ਵਿਕਾਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਦੋਸੇਰਿਤਃ ਸਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਅਨੇਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋਸ੍ਵਹੇਤੁਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀਯਸ਼੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਅਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯਬਲਵਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾ ਪਰਹੇਤੁਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਗੁਣੇਨ ਕਤਃ ਪਰਚਿਕਿਤ੍ਸਯੈਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਗੁਣਯਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਯਥਾ- ਸ਼ਰਦਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤਹੇਤੁਨਾ ਜਲਾਦ੍ਯਮ੍ਲਵਿਪਾਕੇਨ ਜਨ੍ਯਤੇ, ਸ ਚ ਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਯੈਵ ਤਿਕ੍ਤਸਰ੍ਪਿਰਾਦਿਕਯਾ ਕਫੇਪ੍ਯਨੁਗੁਣਯਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਦ੍ਵਯਂ ਵਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸਂਸਰ੍ਗਮਾਚਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਤਾਦਿਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤੇ ਦੋਸੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੇਨਾਪ੍ਰਧਾਨਾਨੁਗਮਨੀਯੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਅਨੁਬਨ੍ਧਾਭਾਵੇਪ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਸਂਸਰ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਤਃ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਕਤ ਇਤਿ ਅਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਂਸਰ੍ਗਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯੂਹ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਨਾਨਾਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਕਤੋ ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦਿਰੂਪੋ ਵ੍ਯਧੀਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਸਮੂਹ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਿਸਜਾਮਿਤਿਪਦੇਨ ਚ ਵੈਦ੍ਯਾਨਾਮੇਵੇਯਂ ਸਮਯਸਿਦ੍ਧਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਅਗ੍ਨਿਸੁ ਤੁ ਸ਼ਾਰੀਰੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਬਲਭੇਦੇਨ ਭਵਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ, ਮਨ੍ਦਃ, ਸਮੋ, ਵਿਸਮਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਾਪਚਾਰਸਹਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤੁ ਮਨ੍ਦਃ, ਸਮਸ੍ਤੁ ਖਲ੍ਵਪਚਾਰਤੋ ਵਿਕਤਿਮਾਪਦ੍ਯਤੇਨਪਚਾਰਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਾਵਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਸਮਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸਮ ਇਤਿ| ਏਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਨਾਮੇਵ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਯਃ, ਵਾਤਲਾਨਾਂ ਤੁ ਵਾਤਾਭਿਭੂਤੇਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨੇ ਵਿਸਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਯਃ, ਪਿਤ੍ਤਲਾਨਾਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਭੂਤੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਯਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਭੂਤੇਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨੇ ਮਨ੍ਦਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਯਃ||੧੨||
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਭੇਦਵਿਕਾਰਭੇਦਮਭਿਧਾਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਿਤੇਃ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਭੇਦਮਾਹ- ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਰੀਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਚਨੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਤਾਨਗ੍ਨੀਨ੍ ਗ੍ਰਾਹਯਤਿ, ਵਿਵਰਣੇ ਤੁ ਜਠਰਾਗ੍ਨੇਰੇਵ ‘ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਾਪਚਾਰਸਹਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਚ੍ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਜ੍ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਾਦਿਮੂਲਕਮੇਵ ਤ੍ਵਗਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਕਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਤਨ੍ਮੂਲਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਾਃ” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਮੋਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਗ੍ਰੇਭਿਧਾਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸਮਤਸ਼੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਿਹਾਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਂ; ਸਮਸ੍ਯ ਹਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸੁਸ੍ਥਿਤਂ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਪਚਾਰਸਹਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਪਚਾਰਮਪਿ ਯੋ ਨ ਸਹਤੇ, ਸ ਮਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਸਮੋਪਚਾਰਾਦਪਿ ਨ ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਮਿਤਿ ਪਦਂ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਕਾਰਣਾਦ੍ਯਨੇਕਾਰ੍ਥਤਾਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮਿਤਿ ਕਤਮ੍| ਵਾਤਾਭਿਭੂਤੇਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨੇ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਵਾਤਲਾਨਾਮਪਿ ਯਦੈਵਾਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨੋਪਘਾਤੋ ਵਾਤੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦੈਵ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਭਿਭੂਤ ਇਤ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਤਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ- ਨ ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਜਨ੍ਤਵਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਮਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ; ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਯਃ ਕੇਚਿਤ੍, ਕੇਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯਃ, ਕੇਚਿਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਤਚ੍ਚਾਨੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍? ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਹ੍ਯਰੋਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜਃ, ਯਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚਾਰੋਗ੍ਯਮ੍, ਆਰੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਚ ਭੇਸਜਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਸਾ ਚੇਸ੍ਟਰੂਪਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ; ਨ ਖਲੁ ਸਨ੍ਤਿ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤਯੋ ਵਾ| ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਿਲ ਦੋਸਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ ਸਾ ਸਾ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ, ਨ ਚ ਵਿਕਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤ੍ਵਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਤਾਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਸਨ੍ਤਿ; ਸਨ੍ਤਿ ਤੁ ਖਲੁ ਵਾਤਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਲਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਸ਼੍ਚ, ਅਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੧੩||
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਸਮਾਹਾਰੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਨਾਯਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤੁਲਾਧਾਰਧਤਮਿਵਾਹਾਰਮੁਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਤੇਨਾਵਸ਼੍ਯਮਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਨ੍ਯਤਮੋਪਿ ਦੋਸੋ ਵਿਕਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਸਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਸ੍ਤਿ ਤਾਵਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪੁਰੁਸੇਸੁ ਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ, ਯਾਦਗਿਦਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਲਾਕਾਸ੍ਠਾਦਿਵੈਸਮ੍ਯਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭੂਤਵਿਕਾਰਾਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨਾਦੂਰਾਨ੍ਤਰਂ ਸਾਮ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ, ਤਾਦਗੇਵ ਪ੍ਰਕਤਾਵਪਿ ਸਾਮ੍ਯਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਏਵ, ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਰੋਗਾਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਭਾਵਿਤਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਨਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਨੁਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਮਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਕਾਰਸਮਮ੍, ਅਧਿਕਦੋਸਾਣਾਂ ਤੁ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਾਧਿਕ੍ਯਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਕੂਲਯੋਗੀਨਿ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਨੁ(ਨ੍ਨ)ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਗ੍ਨੇਃ ਸਮੀਭਾਵਾਤ੍, ਸਮੇ ਤੁ ਸਮਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍; ਏਵਂ ਚੇਸ੍ਟਾ ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ| ਤਾਨ੍ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧੪||
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਯਾ ਯੋਗੀਨਿ ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਕੂਲਯੋਗੀਨਿ| ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾਨਿ| ਸਮੇ ਤ੍ਵਿਤਿ ਸਮਤਾਂ ਗਤੇ ਵਹ੍ਨੌ, ਯਥੋਚਿਤਵਿਧਾਨੇਨ (ਵਾਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ) ਸਮਮੇਵਾਨੁਪ੍ਰਣਿਧਾਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਚੇਸ੍ਟਾਭੇਸਜਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯੇ ਤੁ, ਏਵਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਨੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਸਮਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਚ ਸਮਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਚੇਸ੍ਟਾ ਭੇਸਜਂ ਚ ਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਧੇਯਂ ਵਮਨਾਦਿਕਾਰਕਂ ਸੂਚ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਤੁਰਾਃ, ਤੇ ਤ੍ਵਨਾਤੁਰਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਾਣਾਂ ਭਿਸਜਾਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਲਃ, ਪਿਤ੍ਤਲਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ- ਵਾਤਲਸ੍ਯ ਵਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਪਿਤ੍ਤਲਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਬਲਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੫|| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਲਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਤਥੇਤਰੌ ਦੋਸੌ; ਸ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਨ੍ਨੋ ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਤਿ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾਮੁਪਘਾਤਾਯ| ਤਸ੍ਯਾਵਜਯਨਂ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤੌ, ਮਦੂਨਿ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਣਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਯੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਦ੍ਵਦਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਾਣਿ, ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਪਨਾਹਨੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨੋਨ੍ਮਰ੍ਦਨਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਨਸਂਵਾਹਨਾਵਪੀਡਨਵਿਤ੍ਰਾਸਨਵਿਸ੍ਮਾਪਨਵਿਸ੍ਮਾਰਣਾਨਿ, ਸੁਰਾਸਵਵਿਧਾਨਂ, ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚਾਨੇਕਯੋਨਯੋ ਦੀਪਨੀਯਪਾਚਨੀਯਵਾਤਹਰਵਿਰੇਚਨੀਯੋਪਹਿਤਾਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਤਪਾਕਾਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਾਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਾਃ, ਬਸ੍ਤਯਃ, ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਃ ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ ਚੇਤਿ||੧੬||
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਤਥੇਤਰੌ ਦੋਸਾਵਿਤਿ ਸਤ੍ਯਾਪਿ ਹੇਤੁਸੇਵਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਸੇਵਯਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਵਿਤ੍ਰਾਸਨਾਦਯੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਕਾਰਕਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਜਨਿਤੋਨ੍ਮਾਦਵਿਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵੇਨ ਚੋਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਨ੍ਮਾਦੇ ਹਿ ਵਿਤ੍ਰਾਸਨਾਦਿ ਭੇਸਜਮਭਿਧਾਯੋਕ੍ਤਂ- “ਤੇਨ ਯਾਤਿ ਸ਼ਮਂ ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਪ੍ਲੁਤਂ ਮਨਃ” (ਚਿ.ਅ.੯) ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਰ੍ਥਾ ਇਤਿ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨੀਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮ ਇਤਿ ਬਸ੍ਤੌ ਯਥੋਕ੍ਤਨਿਯਮਸੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ ਬਸ੍ਤਿਨਿਯਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਿਦ੍ਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਕਰ੍ਮ-ਕਾਲ-ਯੋਗਰੂਪਂ ਬਸ੍ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਯਮਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਤਾਃ ਕਰ੍ਮਸੁ ਬਸ੍ਤਿਯੋਗਾਃ ਕਾਲਸ੍ਤਤੋਰ੍ਧੇਨ ਤਤਸ਼੍ਚ ਯੋਗਃ” (ਸਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਸੁਖਸ਼ੀਲਤਾ ਸਤਤਸੁਖਸੇਵਿਤ੍ਵਮ੍||੧੫-੧੬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਪਿਤ੍ਤਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਤਥੇਤਰੌ ਦੋਸੌ; ਤਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਨ੍ਨਂ ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਤਿ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾਮੁਪਘਾਤਾਯ| ਤਸ੍ਯਾਵਜਯਨਂ- ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨਂ, ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚ ਸ੍ਨੇਹਨਮ੍, ਅਧਸ਼੍ਚ ਦੋਸਹਰਣਂ, ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਸ਼ੀਤਾਨਾਂ ਚੌਸਧਾਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਮਦੁਮਧੁਰਸੁਰਭਿਸ਼ੀਤਹਦ੍ਯਾਨਾਂ ਗਨ੍ਧਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਾ, ਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿਹਾਰਾਵਲੀਨਾਂ ਚ ਪਰਮਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਾਰਿਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਧਾਰਣਮੁਰਸਾ, ਕ੍ਸਣੇ ਕ੍ਸਣੇਗ੍ਰ੍ਯਚਨ੍ਦਨਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਾਲੀਯਮਣਾਲਸ਼ੀਤਵਾਤਵਾਰਿਭਿਰੁਤ੍ਪਲਕੁਮੁਦਕੋਕਨਦਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪਦ੍ਮਾਨੁਗਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਰਿਭਿਰਭਿਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣਂ, ਸ਼੍ਰੁਤਿਸੁਖਮਦੁਮਧੁਰਮਨੋਨੁਗਾਨਾਂ ਚ ਗੀਤਵਾਦਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਂ, ਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚਾਭ੍ਯੁਦਯਾਨਾਂ, ਸੁਹਦ੍ਭਿਃ ਸਂਯੋਗਃ, ਸਂਯੋਗਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਭਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਸ਼ੀਤੋਪਹਿਤਾਂਸ਼ੁਕਸ੍ਰਗ੍ਧਾਰਿਣੀਭਿਃ, ਨਿਸ਼ਾਕਰਾਂਸ਼ੁਸ਼ੀਤਲਪ੍ਰਵਾਤਹਰ੍ਮ੍ਯਵਾਸਃ, ਸ਼ੈਲਾਨ੍ਤਰਪੁਲਿਨਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸਦਨਵਸਨਵ੍ਯਜਨਪਵਨਸੇਵਨਂ, ਰਮ੍ਯਾਣਾਂ ਚੋਪਵਨਾਨਾਂ ਸੁਖਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸੁਰਭਿਮਾਰੁਤੋਪਹਿਤਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਂ, ਸੇਵਨਂ ਚ ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਨਲਿਨਕੁਮੁਦਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼ਤਪਤ੍ਰਹਸ੍ਤਾਨਾਂ , ਸੌਮ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਿਤਿ||੧੭||
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
ਯਥੋਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤੈਃ| ਅਧਸ਼੍ਚ ਦੋਸਹਰਣਮਿਤਿ ਵਿਰੇਚਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਗ੍ਰ੍ਯਚਨ੍ਦਨਂ ਧਵਲਚਨ੍ਦਮ੍| ਹਸ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਕਲਾਪਾਨਾਮ੍||੧੭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਤਥੇਤਰੌ ਦੋਸੌ; ਸ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਨ੍ਨੋ ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਤਿ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾਮੁਪਘਾਤਾਯ| ਤਸ੍ਯਾਵਜਯਨਂ- ਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ, ਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਾਣਿ ਚਾਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੋਪਹਿਤਾਨਿ, ਤਥੈਵ ਧਾਵਨਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਪਰਿਸਰਣਜਾਗਰਣਨਿਯੁਦ੍ਧਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮੋਨ੍ਮਰ੍ਦਨਸ੍ਨਾਨੋਤ੍ਸਾਦਨਾਨਿ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਂ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਚ ਮਦ੍ਯਾਨਾਮੁਪਯੋਗਃ, ਸਧੂਮਪਾਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚੋਪਵਾਸਃ, ਤਥੋਸ੍ਣਂ ਵਾਸਃ, ਸੁਖਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਰ੍ਥਮੇਵੇਤਿ||੧੮||
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਜਯਾਰ੍ਥਂ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੈਵ ਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਰੂਕ੍ਸਾਣੀਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦ੍ਰੂਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਾਣੀਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਾਤਾਨੁਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾ ਧਾਤ੍ਵਪੋਸਕਤ੍ਵੇਨ ਚਾਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਰਸਵਿਮਾਨੇ- “ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਹਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਦਤੇ, ਭੁਕ੍ਤਮੌਦਰ੍ਯਮਗ੍ਨਿਮੁਦੀਰਯਤਿ” (ਵਿ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਙ੍ਘਨਮ੍ ਉਤ੍ਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਗਮਨਂ, ਪਰਿਸਰਣਂ ਕੁਣ੍ਡਲਰੂਪਭ੍ਰਮਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚੋਪਵਾਸ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਲਙ੍ਘਨਾਨਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਪਿਪਾਸਾ ਮਾਰੁਤਾਤਪੌ| ਪਾਚਨਾਨ੍ਯੁਪਵਾਸਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੨) ਇਤਿ| ਉਪਵਾਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਨੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਸੁਖਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਆਯਤਿਸੁਖਾਰ੍ਥਂ; ਸੁਖਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਦ੍ਧਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਭੂਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਭਾਵਲਕ੍ਸਣਂ ਸੁਖਂ ਭਵਤਿ||੧੮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਰ੍ਵਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਤ੍| ਸਰ੍ਵਭੇਸਜਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਣਪਤਿਰ੍ਭਵੇਦਿਤਿ||੧੯||
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
ਯਥੋਕ੍ਤਾਧ੍ਯਾਯਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਭਿਜ੍ਞਂ ਸ੍ਤੌਤਿ- ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਪਾਤਿ ਰਕ੍ਸਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਪਤਿਃ||੧੯||
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਤਰਭੇਦੇਨ ਰੋਗਾਨੀਕਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍| ਪਰਸ੍ਪਰਾਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਰੋਗਦੋਸਯੋਃ||੨੦|| ਦੋਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੇਕਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍| ਜਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚ||੨੧|| ਨਰਾਣਾਂ ਵਾਤਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਚ| ਰੋਗਾਨੀਕੇ ਵਿਮਾਨੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਹਤਾਨਿ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ||੨੨||
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਜਰਯਤੀਤਿ ਜਰਣੋ ਵਹ੍ਨਿਃ, ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ‘ਅਗ੍ਨਿਸੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਤਾ| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਪਨਾਨੀਤਿ ਭੇਸਜਾਨਿ||੨੦-੨੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਾਨੀਕਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਾਨੀਕਵਿਮਾਨਂ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬||