Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ರೋಗಾನೀಕಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಸ್ರೋತೋರೂಪಾಧಿಷ್ಠಾನಭೇದೇನ ರೋಗಾನಭಿಧಾಯ ಪ್ರಭಾವಾದಿಭೇದೇನ ರೋಗಾನಭಿಧಾತುಂ ರೋಗಾನೀಕಂ ವಿಮಾನಮುಚ್ಯತೇ| ರೋಗಾನೀಕಮಿತಿ ರೋಗಸಮೂಹಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಭವತಃ ಪ್ರಭಾವಭೇದೇನ- ಸಾಧ್ಯಮ್, ಅಸಾಧ್ಯಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಬಲಭೇದೇನ- ಮೃದು, ದಾರುಣಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಅಧಿಷ್ಠಾನಭೇದೇನ- ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಂ, ಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ನಿಮಿತ್ತಭೇದೇನ- ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಮ್, ಆಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಆಶಯಭೇದೇನ- ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥಂ, ಪಕ್ವಾಶಯಸಮುತ್ಥಂ ಚೇತಿ| ಏವಮೇತತ್ ಪ್ರಭಾವಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನನಿಮಿತ್ತಾಶಯಭೇದಾದ್ದ್ವೈಧಂ ಸದ್ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿದ್ಯಮಾನಮಥವಾಽಪಿ ಸನ್ಧೀಯಮಾನಂ ಸ್ಯಾದೇಕತ್ವಂ ಬಹುತ್ವಂ ವಾ| ಏಕತ್ವಂ ತಾವದೇಕಮೇವ ರೋಗಾನೀಕಂ, ದುಃಖಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ; ಬಹುತ್ವಂ ತು ದಶ ರೋಗಾನೀಕಾನಿ ಪ್ರಭಾವಭೇದಾದಿನಾ ಭವನ್ತಿ; ಬಹುತ್ವಮಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ಸ್ಯಾದಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ವಾ| ತತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ತಾವದ್ಯಥೋಕ್ತಮಷ್ಟೋದರೀಯೇ, ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ಪುನರ್ಯಥಾ- ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ರುಗ್ವರ್ಣಸಮುತ್ಥಾನಾದೀನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್||೩||
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
ಬಲಭೇದೇನೇತ್ಯತ್ರ ಮೃದು ಅಲ್ಪಬಲಂ, ದಾರುಣಂ ತು ಮಹಾಬಲಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದಾರುಣಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಾತಿಪಾತಾದೇವ ಬಲವತ್ತ್ವಾನ್ಮಾರಯತಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಾ ರೋಗಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದಾರುಣಸಮ್ಮತಾಃ| ಯೇ ಹನ್ಯುರನುಪಕ್ರಾನ್ತಾ ಮಿಥ್ಯಾರಮ್ಭೇಣ ವಾ ಪುನಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೮) ಇತಿ| ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತ್ವೇನ ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಜಾಃ ಸರ್ವೇ ಗದಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ಪಕ್ವಾಶಯಸಮುತ್ಥಗ್ರಹಣೇನ ಸರ್ವೇ ವಾತಜಾಃ; ಏವಂ ಸರ್ವವಿಕಾರಾವರೋಧಃ| ದ್ವೈಧಂ ಸದಿತಿ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಸತ್| ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣೇತಿ ಭೇದಕಾರಣಾನ್ತರೇಣ| ಅಥವಾಽಪಿ ಸನ್ಧೀಯಮಾನಮಿತಿ ಏಕೀಕ್ರಿಯಮಾಣಮ್, ಏಕಬುದ್ಧಿಕಾರಕಾನುಗತಧರ್ಮಾನ್ತರೇಣೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ದುಃಖಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ದುಃಖಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಸರ್ವರೋಗಾನುಗತೇನ ಸಾಧಾರಣೇನ ರೂಪೇಣ ಸರ್ವ ಏವ ರೋಗಾ ಏಕರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ| ಬಹುತ್ವಮಪೀತಿ ಉಕ್ತಪ್ರಭಾವಭೇದಾದಿಕೃತತ್ವಾದಪಿ ಬಹುತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಮಷ್ಟೋದರೀಯೇ “ಅಷ್ಟಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ರೋಗಾಧಿಕರಣಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೯) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಮ್| ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ತಥಾ ತ್ರಿಶೋಫೀಯೇ ಚ “ತ ಏವಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭಿದ್ಯಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ| ರುಜಾವರ್ಣಸಮುತ್ಥಾನಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನನಾಮಭಿಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೮) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ನ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಗ್ರೇಷು ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೀಯೇಷು ವಿಗೀತಿರಿತ್ಯತೋ ದೋಷವತೀ ಸ್ಯಾದತ್ರ ಕಾಚಿತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ನ ಚಾವಿಗೀತಿರಿತ್ಯತಃ ಸ್ಯಾದದೋಷವತೀ| ಭೇತ್ತಾ ಹಿ ಭೇದ್ಯಮನ್ಯಥಾಭಿನತ್ತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಪುರಸ್ತಾದ್ಭಿನ್ನಂ ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ದನ್ ಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಶೇಷಮಾಪಾದಯತ್ಯನೇಕಧಾ, ನ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಭೇದಾಗ್ರಮುಪಹನ್ತಿ| ಸಮಾನಾಯಾಮಪಿ ಖಲು ಭೇದಪ್ರಕೃತೌ ಪ್ರಕೃತಾನುಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷ್ಯಮ್ | ಸನ್ತಿ ಹ್ಯರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಸಮಾನಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾನಿ, ಸನ್ತಿ ಚಾನರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾನಿ| ಸಮಾನೋ ಹಿ ರೋಗಶಬ್ದೋ ದೋಷೇಷು ಚ ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ; ದೋಷಾ ಹ್ಯಪಿ ರೋಗಶಬ್ದಮಾತಙ್ಕಶಬ್ದಂ ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದಂ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದಂ ವಿಕಾರಶಬ್ದಂ ಚ ಲಭನ್ತೇ, ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚ ರೋಗಶಬ್ದಮಾತಙ್ಕಶಬ್ದಂ ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದಂ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದಂ ವಿಕಾರಶಬ್ದಂ ಚ ಲಭನ್ತೇ| ತತ್ರ ದೋಷೇಷು ಚೈವ ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ ರೋಗಶಬ್ದಃ ಸಮಾನಃ, ಶೇಷೇಷು ತು ವಿಶೇಷವಾನ್||೪||
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
ನನು ಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಚ ವಿರುದ್ಧಾವೇತೌ ಧರ್ಮೌ, ತಥೈಕತ್ವಮನೇಕತ್ವಂ ಚೇತಿ ವಿರುದ್ಧೌ, ತತ್ ಕಥಂ ವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ಖ್ಯಾತೌ ಧರ್ಮಾವೇಕಸ್ಮಿನ್ ರೋಗೇ ಘಟೇತಾಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಗ್ರೇಷ್ವಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯರೋಗಪರಿಮಾಣೇಷು, ಅಗ್ರಶಬ್ದಃ ಪರಿಮಾಣೇ ವರ್ತತೇ; ಯಥಾ- ಏಕೈಕಸ್ಯ ಭೇದಾಗ್ರಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ಭವತಿ, ಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಂ ಪರಿಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೀಯೇಷ್ವಿತಿ ಭೇದಕಾರಣಾನ್ತರಭವೇಷು| ವಿರುದ್ಧಾ ಗೀತಿಃ ವಿಗೀತಿಃ ಕಥನಂ ; ಯಥಾ- ‘ಏಕಂ ಚಾನೇಕಂ ಚ ತತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ವಿರುದ್ಧಾ ಗೀತಿಃ| ಅತ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತವಿಗೀತಿಯೋಗಾತ್, ನ ದೋಷವತೀ ಕಾಚಿತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ; ಯಥಾ- ಏಕಾನೇಕರೂಪಾನ್ತರಗಮನರೂಪಾ ಅತ್ರೋಕ್ತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ವಿಗೀತೌ ದೋಷಾಭಾವಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಭೇದಕಾರಣಾನ್ತರಕೃತಾಯಾಮವಿಗೀತಾವಪಿ ದೋಷೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನ ಚಾವಿಗೀತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ಹಿ ‘ಏಕಂ ರೋಗಾನೀಕಂ ರುಜಾಸಾಮಾನ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಪುನಃ ‘ಏಕಂ ರೋಗಾನೀಕಂ ಪ್ರಭಾವಭೇದಾತ್’ ಇತ್ಯವಿರುದ್ಧಾ ಏಕತಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಽವಿಗೀತಿಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಸಾ ವಿರುದ್ಧೈವ ಸ್ಯಾತ್; ಯತೋ ನ ಪ್ರಭಾವಭೇದೇನ ರೋಗಾಣಾಮೇಕತ್ವಮುಪಪನ್ನಂ, ಕಿನ್ತು ದ್ವೈಧಮೇವೇತಿ ಭಾವಃ| ವಿಗೀತೌ ದೋಷಾಭಾವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಭೇತ್ತಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ|- ಭೇತ್ತಾ ಪುರುಷಃ, ಭೇದ್ಯಂ ರೋಗಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ದ್ವಿತ್ವಾದಿನಾ ಭಿನತ್ತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಏಕತ್ವೇನ ಪುರಸ್ತಾದ್ಭೇದಿತಂ ಚಾನ್ಯಥಾ ಭಿನತ್ತೀತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅನೇಕಧೇತಿ ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ, ತಥಾ ದಶ ರೋಗಾನೀಕಾನೀತ್ಯಾದಿ| ನ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಭೇದಾಗ್ರಂ ಭೇದಪ್ರಮಾಣಮುಪಹನ್ತಿ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯದ್ಧರ್ಮಯೋಗವಿವಕ್ಷಯೈಕತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದ್ಧರ್ಮಯೋಗವಿವಕ್ಷಯೈವ ಯದಿ ಬಹುತ್ವಮಪ್ಯುಚ್ಯತೇ ರೋಗಾಣಾಂ ತತೋ ವಿರೋಧೋ ಭವತಿ, ನ ಹಿ ತದೇವೈಕಂ ಚಾನೇಕಂ ಚೇತ್ಯುಪಪನ್ನಂ; ಯದಾ ತು ಧರ್ಮಾನ್ತರಯೋಗವಿವಕ್ಷಯಾ ಬಹುತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ನ ತದಾ ವಿರೋಧಃ; ಬಹುತ್ವಾಭಿಧಾನಕಾಲೇ ಬಹೂನಾಮೇವ ರೋಗಧರ್ಮಾಣಾಂ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್; ತೇನ ರೋಗಾಣಾಮೇಕತ್ವಮೇಕಧರ್ಮವಿಷಯಂ, ಬಹುತ್ವಂ ಚ ಬಹುಧರ್ಮವಿಷಯಮಿತಿ ನಾಸ್ತಿ ವಿರೋಧಃ| ನನು ಯತ್ರಾಸಮಾನಂ ಭೇದಕಾರಣಂ ತತ್ರ ಕಾರಣಾನ್ತರಕೃತತ್ವಾದುಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ವಿಗೀತಿಃ ಸಾಧ್ವೀ ಭವತು, ಯತ್ರ ತು ದಶ ರೋಗಾನೀಕಾನಿ ಪ್ರಭಾವಾದಿದ್ವೈವಿಧ್ಯಾದುಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಕಥಂ ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಇತಿ ದ್ವಿತ್ವಕೃತಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಭಿಧಾಯ ಪುನರ್ದ್ವಿತ್ವಾದಿಭೇದೇನೈವ ದಶತ್ವಮುಚ್ಯತೇ? ಸಮಾನೋ ಹ್ಯಯಂ ದ್ವಿಶಬ್ದೋ ದ್ವಿತ್ವೇ ದಶತ್ವೇ ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತುರಿತ್ಯಾಹ- ಸಮಾನಾಯಾಮಪೀತಿ; ಸಮಾನಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯತ್ವೇನಾಪಾತತಃ ಸಮಾನತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಭಾಸಮಾನಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕೃತಾನುಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಸಮಾನಶಬ್ದೇನಾಭಿಹಿತಸ್ಯ ಯದ್ಭೇದಖ್ಯಾಪಕಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಂ, ತದಪೇಕ್ಷಣೀಯಂ ವಿಗೀತಿಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ- ಯದ್ಯಪಿ ದ್ವಿಶಬ್ದೋ ರೋಗಪ್ರಭಾವೇ ತಥಾ ರೋಗಬಲಾದೌ ಚ ಸಮಾನಃ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕತ್ರ ‘ಪ್ರಭಾವಭೇದಾತ್’ ಇತ್ಯನುಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಭಾವದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ವರ್ತತೇ, ತಥಾ ‘ಬಲಭೇದಾತ್’ ಇತ್ಯನುಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ದ್ವಿಶಬ್ದೋ ಬಲದ್ವೈವಿಧ್ಯೇ ವರ್ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇನಾರ್ಥಾನ್ತರಾಭಿಧಾಯಿಭಿರ್ದ್ವಿಶಬ್ದೈರ್ಭಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ದಶತ್ವಮಪ್ಯುಪಪನ್ನಂ ತಥಾ ದ್ವಿತ್ವಂ ಚೇತಿ ಭಾವಃ| ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಮೇಕೇನ ಶಬ್ದೇನಾನೇಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾನಮಾಹ- ಸನ್ತಿ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಾನಭಿಹಿತಾ ಅರ್ಥಾಃ| ತತ್ರೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಸಮಾನೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ|- ದೋಷೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ ಸಮಾನ ಉಭಯವಾಚಕತ್ವೇನ ತುಲ್ಯೋ ರೋಗಶಬ್ದಃ; ತೇನ ರೋಗದೋಷಸಮಾನತ್ವೇನಾಭಿಧೇಯಸಮಾನಾನಾಂ ರೋಗಾತಙ್ಕಯಕ್ಷ್ಮಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಶೇಷೇಷ್ವಿತಿ ಹೇತ್ವಾದಿಷು| ವಿಶೇಷವಾನಿತಿ ಅಭಿಧಾನರೂಪವಿಶೇಷವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಯೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅತಿಬಹುತ್ವಾತ್| ದೋಷಾಸ್ತು ಖಲು ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅನತಿಬಹುತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಚಿತ್ರಂ ವಿಕಾರಾನುದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್, ಅನವಶೇಷೇಣ ಚ ದೋಷಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಮಾನಸೌ ದೋಷೌ| ತಯೋರ್ವಿಕಾರಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಮೋಹೇರ್ಷ್ಯಾಮಾನಮದಶೋಕಚಿತ್ತೋ(ನ್ತೋ)ದ್ವೇಗಭಯಹರ್ಷಾದಯಃ| ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಸ್ತು ಖಲು ಶಾರೀರಾ ದೋಷಾಃ| ತೇಷಾಮಪಿ ಚ ವಿಕಾರಾ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಶೋಫಶೋಷಶ್ವಾಸಮೇಹಕುಷ್ಠಾದಯಃ| ಇತಿ ದೋಷಾಃ ಕೇವಲಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ವಿಕಾರೈಕದೇಶಶ್ಚ||೫|| ತತ್ರ ಖಲ್ವೇಷಾಂ ದ್ವಯಾನಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರಕೋಪಣಂ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ, ಪರಿಣಾಮಶ್ಚೇತಿ||೬||
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರಾಪಿ ರೋಗಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯತಯಾ ಸಮಾನೇಽಪಿ ದೋಷೇ ತಥಾ ವಿಕಾರೇ ಚ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯ(ತ್ವ)ರೂಪಾ ವಿಗೀತಿರಸ್ತ್ಯಥ ಚಾದೋಷ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೇ ಬಹವೋ ವಿಕಾರಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವಿಕಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ದೋಷಾಣಾಮನತಿಬಹುತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಥಾಚಿತ್ರಮಿತಿ ಯಥಾವಿನ್ಯಾಸಂ, ತೇನ ಯಾನೇವ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯಾ ವಿಕಾರಾನಧಿಕತಮತ್ವೇನೋಕ್ತವನ್ತಸ್ತಾನೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ನತು ಸರ್ವಾನ್, ಅಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ಕಿಂವಾ, ‘ಯಥೋಚಿತಮ್ ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಅನವಶೇಷೇಣ ಚ ದೋಷಾನಿತ್ಯನೇನ ದೋಷಾ ಅನತಿಬಹುತ್ವೇನಾನವಶೇಷೇಣಾಪ್ಯಭಿಧಾತುಂ ಶಕ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ| ತತ್ರ ಮಾನಸದೋಷವಿಕಾರಯೋರನಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತ್ವೇನಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಮ್||೫-೬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತು ಖಲು ತೇ ಪ್ರಕೋಪಣವಿಶೇಷಾದ್ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ವಿಕಾರವಿಶೇಷಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನ್||೭||
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
ನನು ಪರಿಮಿತಾದ್ದೋಷರೂಪಾತ್ ಕಾರಣಾತ್ ಕಥಮಪರಿಮಿತಾ ವಿಕಾರಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುವಿಶೇಷದುಷ್ಟೋ ಹಿ ಸ ಏವ ದೋಷೋ ದೂಷ್ಯಾನ್ತರಗತಶ್ಚ ವಿಭಿನ್ನಶಕ್ತಿಯೋಗಾದ್ಬಹೂನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಕರೋತೀತಿ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಸ ಏವ ಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷತಃ| ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಶ್ಚೈವ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಹೂನ್” (ಸೂ.ಅ.೧೮) ಇತಿ||೭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ತೇ ಚ ವಿಕಾರಾಃ ಪರಸ್ಪರಮನುವರ್ತಮಾನಾಃ ಕದಾಚಿದನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಕಾಮಾದಯೋ ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ||೮||
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಶಾರೀರಮಾನಸಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಂಸರ್ಗಮಾಹ- ತೇ ಚ ವಿಕಾರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುವರ್ತಮಾನಾ ಇತ್ಯನೇನ ಯದೈವ ಜ್ವರಾದಯಃ ಕಾಮಾದಯೋ ವಾ ಬಲವತ್ತ್ವೇನ ಚಿರಕಾಲಮನುವರ್ತನ್ತೇ, ತದೈವಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಪ್ರಾಯಃ; ಯದಾ ತು ಸ್ತೋಕಕಾಲಾವಸ್ಥಾಯಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ನ ತದಾ ಪ್ರಾಯೋಽನುಬಧ್ನನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ, ಅನುವರ್ತಮಾನಾಃ ಪರಸ್ಪರಬಲಮಭಿವರ್ಧಯನ್ತಃ| ಅತ್ರ ಚ ಪರಸ್ಪರಶಬ್ದೇನ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಶಾರೀರೇಣ, ಮಾನಸಾನಾಂ ಮಾನಸೇನ, ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಮಾನಸೇನ, ಮಾನಸಾನಾಂ ಶಾರೀರೇಣ ಚಾನುಬನ್ಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ನಿಯತಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧೋ ರಜಸ್ತಮಸೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ, ನ ಹ್ಯರಜಸ್ಕಂ ತಮಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೯||
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
ವಿಕಾರಾನುಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಮಾಹ- ನಿಯತಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(ಪ್ರಾಯಃ) ಶಾರೀರದೋಷಾಣಾಮೇಕಾಧಿಷ್ಠಾನೀಯಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸಂಸರ್ಗೋ ವಾ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್; ದೋಷಾ ಹಿ ದೂಷಣೈಃ ಸಮಾನಾಃ||೧೦||
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ಶಾರೀರದೋಷಾನುಬನ್ಧಮಾಹ- ಶಾರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾಧಿಷ್ಠಾನೀಯಾನಾಮಿತ್ಯನೇನೈಕಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಾನಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ಚ ಸಂಸರ್ಗಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾದಿತಿ ಹೇತುಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ದೋಷಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ದೂಷಣೈರಿತಿ ಹೇತುಭಿಃ; ಪ್ರಾಯೋ ಹಿ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಮಾನ ಏವ ಹೇತುರ್ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಹ್ಯಮ್ಲಂ ಲವಣಂ ಕಟು ಚ ಪಿತ್ತಕರಂ ; ತತ್ರಾಮ್ಲಂ ಸಕಫಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಲವಣಂ ಚ ಸಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಕರೋತಿ, ಕಟು ತು ಸವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ವಸನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಕೋಽಪ್ಯಾದಾನತ್ವೇನ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಚ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ವರ್ಷಾಸ್ವಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಚೀಯಮಾನಂ ಶರದಿ ಪ್ರಕುಪ್ಯ ಕಫಾನುಗತಮೇವ ಕುಪ್ಯತಿ, ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ವಾತಚಯಂ ರೂಕ್ಷತ್ವೇನ ಕುರ್ವನ್ ಉಷ್ಣತ್ವೇನ ಮನಾಕ್ ಪಿತ್ತಚಯಮಪಿ ಕರೋತೀತ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್||೧೦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ತತ್ರಾನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಕೃತೋ ವಿಶೇಷಃ- ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಪ್ರಶಮೋ ಭವತ್ಯನುಬನ್ಧ್ಯಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧಃ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಲಕ್ಷಣಸಮನ್ವಿತಾಸ್ತತ್ರ ಯದಿ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ ತತ್ತ್ರಿಕಂ ಸನ್ನಿಪಾತಮಾಚಕ್ಷತೇ, ದ್ವಯಂ ವಾ ಸಂಸರ್ಗಮ್| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧವಿಶೇಷಕೃತಸ್ತು ಬಹುವಿಧೋ ದೋಷಭೇದಃ| ಏವಮೇಷ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಕೃತೋ ಭಿಷಜಾಂ ದೋಷೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ ನಾನಾಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷವ್ಯೂಹಃ ||೧೧||
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
ಏನಮೇವ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಮನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಭೇದೇನ ದರ್ಶಯಿತುಮನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಲಕ್ಷಣಮೇವಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಸ್ಯ ಅನುಬನ್ಧಸ್ಯ ಚ ವಿಶೇಷೋಽನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧವಿಶೇಷಃ ‘ಸ್ವತನ್ತ್ರ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಲಕ್ಷಣೀಯಃ| ಸ್ವತನ್ತ್ರ ಇತ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಂ- ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಪ್ರಶಮ ಇತಿ ಸ್ವಹೇತುಸಮುತ್ಥಿತಃ ಸ್ವಚಿಕಿತ್ಸಯೈವ ಪ್ರಶಮನೀಯಃ| ಕಿಂವಾ, ಸ್ವತನ್ತ್ರ ಇತ್ಯೇನಾಪಿ ಸ್ವವಿಕಾರಕರಣೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ; ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ಹಿ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೋಪಕಾಲೇ ವಿಕಾರಾನ್ ಕರೋತಿ, ಅಸ್ವತನ್ತ್ರಸ್ತು ಸ್ವತನ್ತ್ರಪ್ರಕೋಪಕಾಲ ಏವ ವಿಕಾರಂ ಪ್ರಧಾನದೋಷೇರಿತಃ ಸನ್ ಕರೋತಿ| ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಅನೇನಾವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋಽಸ್ವಹೇತುಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪರಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಶಮನೀಯಶ್ಚಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ ಲಭ್ಯತೇ; ಅನುಬನ್ಧೋ ಹ್ಯಬಲವತ್ತ್ವೇನ ನ ಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಕ್ತಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಪರಹೇತುನಾ ಕಿಞ್ಚಿದನುಗುಣೇನ ಕೃತಃ ಪರಚಿಕಿತ್ಸಯೈವ ಕಿಞ್ಚಿದನುಗುಣಯಾ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಯಥಾ- ಶರದಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಹೇತುನಾ ಜಲಾದ್ಯಮ್ಲವಿಪಾಕೇನ ಜನ್ಯತೇ, ಸ ಚ ಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಯೈವ ತಿಕ್ತಸರ್ಪಿರಾದಿಕಯಾ ಕಫೇಽಪ್ಯನುಗುಣಯಾ ಶಾಮ್ಯತಿ| ದ್ವಯಂ ವಾಽನುಬನ್ಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸಂಸರ್ಗಮಾಚಕ್ಷತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಶಬ್ದಶ್ಚಾಯಂ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗತಾದಿಧರ್ಮಯುಕ್ತೇ ದೋಷೇ ವರ್ತತೇ| ತೇನಾಪ್ರಧಾನಾನುಗಮನೀಯೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಅನುಬನ್ಧಾಭಾವೇಽಪ್ಯನುಬನ್ಧ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತ್ಯೇವ ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧರೂಪಸಂಸರ್ಗವಿಶೇಷೇಣ ಕೃತಃ| ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಕೃತ ಇತಿ ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಸನ್ನಿಪಾತಸಂಸರ್ಗಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಾನಾಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷವ್ಯೂಹ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತನಾನಾಕಾರಣವಿಶೇಷಕೃತೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದಿರೂಪೋ ವ್ಯಧೀನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ಸಮೂಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭಿಷಜಾಮಿತಿಪದೇನ ಚ ವೈದ್ಯಾನಾಮೇವೇಯಂ ಸಮಯಸಿದ್ಧಾಽನುಬನ್ಧ್ಯಾದಿಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ಅಗ್ನಿಷು ತು ಶಾರೀರೇಷು ಚತುರ್ವಿಧೋ ವಿಶೇಷೋ ಬಲಭೇದೇನ ಭವತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ತೀಕ್ಷ್ಣೋ, ಮನ್ದಃ, ಸಮೋ, ವಿಷಮಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಾಪಚಾರಸಹಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು ಮನ್ದಃ, ಸಮಸ್ತು ಖಲ್ವಪಚಾರತೋ ವಿಕೃತಿಮಾಪದ್ಯತೇಽನಪಚಾರತಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಾವವತಿಷ್ಠತೇ, ಸಮಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು ವಿಷಮ ಇತಿ| ಏತೇ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಶ್ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಮೇವ ಪುರುಷಾಣಾಮ್| ತತ್ರ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ಸಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ, ವಾತಲಾನಾಂ ತು ವಾತಾಭಿಭೂತೇಽಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ವಿಷಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ, ಪಿತ್ತಲಾನಾಂ ತು ಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತೇ ಹ್ಯಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾನಾಂ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಭೂತೇಽಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ಮನ್ದಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ||೧೨||
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
ದೋಷಭೇದವಿಕಾರಭೇದಮಭಿಧಾಯ ಶರೀರಸ್ಥಿತೇಃ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಭೇದಮಾಹ- ಅಗ್ನಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾರೀರೇಷ್ವಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೇನ ಸರ್ವಶರೀರಗತಾನಗ್ನೀನ್ ಗ್ರಾಹಯತಿ, ವಿವರಣೇ ತು ಜಠರಾಗ್ನೇರೇವ ‘ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಾಪಚಾರಸಹಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಚ್ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಮುಕ್ತಂ, ತಜ್ಜಠರಾಗ್ನಿತೀಕ್ಷ್ಣತಾದಿಮೂಲಕಮೇವ ತ್ವಗಗ್ನ್ಯಾದಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಿಕಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ತನ್ಮೂಲಾಸ್ತೇ ಹಿ ತದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸಮೋಽಗ್ನಿಃ ಶಸ್ತತ್ವೇನಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮತಶ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿಹಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ; ಸಮಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವೇನೈವ ಸುಸ್ಥಿತಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ತು ಸರ್ವಾಪಚಾರಸಹತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಪಚಾರಮಪಿ ಯೋ ನ ಸಹತೇ, ಸ ಮನ್ದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿಷಮೋಽಪಚಾರಾದಪಿ ನ ವಿಕ್ರಿಯತೇ, ಕದಾಚಿದ್ವಿಕ್ರಿಯತೇ| ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮಿತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಮಿತಿ ಪದಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಕಾರಣಾದ್ಯನೇಕಾರ್ಥತಾವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮಿತಿ ಕೃತಮ್| ವಾತಾಭಿಭೂತೇಽಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ಇತಿ ವಚನೇನ ವಾತಲಾನಾಮಪಿ ಯದೈವಾಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೋಪಘಾತೋ ವಾತೇನ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದೈವ ವೈಷಮ್ಯಂ ಭವತಿ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತ ಇತ್ಯಾದಾವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೧೨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ತತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ- ನ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ಜನ್ತವಃ ಸನ್ತಿ, ವಿಷಮಾಹಾರೋಪಯೋಗಿತ್ವಾನ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ; ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ವಾತಪ್ರಕೃತಯಃ ಕೇಚಿತ್, ಕೇಚಿತ್ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯಃ, ಕೇಚಿತ್ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ| ತಚ್ಚಾನುಪಪನ್ನಂ, ಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್? ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಹ್ಯರೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜಃ, ಯತಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚಾರೋಗ್ಯಮ್, ಆರೋಗ್ಯಾರ್ಥಾ ಚ ಭೇಷಜಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸಾ ಚೇಷ್ಟರೂಪಾ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸನ್ತಿ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ; ನ ಖಲು ಸನ್ತಿ ವಾತಪ್ರಕೃತಯಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯೋ ವಾ| ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕಿಲ ದೋಷಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಸಾ ಸಾ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ, ನ ಚ ವಿಕೃತೇಷು ದೋಷೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತ್ವಮುಪಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾನ್ನೈತಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಸನ್ತಿ; ಸನ್ತಿ ತು ಖಲು ವಾತಲಾಃ ಪಿತ್ತಲಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಶ್ಚ, ಅಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಸ್ತು ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೧೩||
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
ವಿಷಮಾಹಾರೋಪಯೋಗಿತ್ವಾದಿತಿ ನಾಯಂ ಪುರುಷಸ್ತುಲಾಧಾರಧೃತಮಿವಾಹಾರಮುಪಯುಙ್ಕ್ತೇ, ತೇನಾವಶ್ಯಮತ್ರ ವಾತಾದಿಷ್ವನ್ಯತಮೋಽಪಿ ದೋಷೋ ವಿಕೃತೋ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅಸ್ತಿ ತಾವದಾರೋಗ್ಯಂ ಪುರುಷೇಷು ವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ, ಯಾದೃಗಿದಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕಲಾಕಾಷ್ಠಾದಿವೈಷಮ್ಯಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾವಿರ್ಭೂತವಿಕಾರಾಕಾರಿತ್ವೇನಾದೂರಾನ್ತರಂ ಸಾಮ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ, ತಾದೃಗೇವ ಪ್ರಕೃತಾವಪಿ ಸಾಮ್ಯಮಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಭಾವಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವೈಷಮ್ಯಂ ನಾದ್ರಿಯನ್ತ ಏವ, ವ್ಯಪದೇಶ್ಯರೋಗಾಜನಕತ್ವಾತ್| ದೋಷಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ ದುಷ್ಟದೋಷಭಾವಿತಾ ಪ್ರಕೃತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ತೇಷಾಂ ತು ಖಲು ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಚತ್ವಾರ್ಯನುಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ ಸಮಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಸರ್ವಾಕಾರಸಮಮ್, ಅಧಿಕದೋಷಾಣಾಂ ತು ತ್ರಯಾಣಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಾಧಿಕ್ಯಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಪ್ರತಿಕೂಲಯೋಗೀನಿ ತ್ರೀಣ್ಯನು(ನ್ನ)ಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಯಾವದಗ್ನೇಃ ಸಮೀಭಾವಾತ್, ಸಮೇ ತು ಸಮಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್; ಏವಂ ಚೇಷ್ಟಾ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾಶ್ಚಾಪರೇ| ತಾನ್ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧೪||
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
ದೋಷೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತಯಾ ಯೋಗೀನಿ ದೋಷಪ್ರತಿಕೂಲಯೋಗೀನಿ| ತ್ರೀಣಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರತಿಕೂಲಾನಿ| ಸಮೇ ತ್ವಿತಿ ಸಮತಾಂ ಗತೇ ವಹ್ನೌ, ಯಥೋಚಿತವಿಧಾನೇನ (ವಾತಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ) ಸಮಮೇವಾನುಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಏವಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಚೇಷ್ಟಾಭೇಷಜಯೋರಪಿ ಪ್ರಯೋಗಾ ವಾತಾದೀನಾಂ ಭವನ್ತಿ; ಯೇ ತು, ಏವಮಿತ್ಯನೇನ ಚತುರ್ವಿಧೇನೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣೇತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಸಮಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಚ ಸಮವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಚೇಷ್ಟಾ ಭೇಷಜಂ ಚ ಋತುಚರ್ಯಾವಿಧೇಯಂ ವಮನಾದಿಕಾರಕಂ ಸೂಚ್ಯತೇಽನೇನೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ತ್ರಯಸ್ತು ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತ್ಯಾತುರಾಃ, ತೇ ತ್ವನಾತುರಾಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾಣಾಂ ಭಿಷಜಾಮ್| ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಲಃ, ಪಿತ್ತಲಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಶ್ಚೇತಿ| ತೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ- ವಾತಲಸ್ಯ ವಾತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಪಿತ್ತಲಸ್ಯ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಬಲವನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೧೫|| ತತ್ರ ವಾತಲಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಾತಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷೌ; ಸ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನೋ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪತಿ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾಮುಪಘಾತಾಯ| ತಸ್ಯಾವಜಯನಂ- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ವಿಧಿಯುಕ್ತೌ, ಮೃದೂನಿ ಚ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಯುಕ್ತಾನಿ, ತದ್ವದಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಿ, ಅಭ್ಯಙ್ಗೋಪನಾಹನೋದ್ವೇಷ್ಟನೋನ್ಮರ್ದನಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹನಸಂವಾಹನಾವಪೀಡನವಿತ್ರಾಸನವಿಸ್ಮಾಪನವಿಸ್ಮಾರಣಾನಿ, ಸುರಾಸವವಿಧಾನಂ, ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚಾನೇಕಯೋನಯೋ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯವಾತಹರವಿರೇಚನೀಯೋಪಹಿತಾಸ್ತಥಾ ಶತಪಾಕಾಃ ಸಹಸ್ರಪಾಕಾಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಾಃ, ಬಸ್ತಯಃ, ಬಸ್ತಿನಿಯಮಃ ಸುಖಶೀಲತಾ ಚೇತಿ||೧೬||
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷಾವಿತಿ ಸತ್ಯಾಽಪಿ ಹೇತುಸೇವಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯಥಾ ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಸೇವಯಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋರ್ವೃದ್ಧಿರೇವ ನಾಸ್ತಿ| ವಿತ್ರಾಸನಾದಯೋ ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಕಾರಕಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ವಾತಜನಿತೋನ್ಮಾದವಿನಾಶಕತ್ವೇನ ಚೋಕ್ತಾ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉನ್ಮಾದೇ ಹಿ ವಿತ್ರಾಸನಾದಿ ಭೇಷಜಮಭಿಧಾಯೋಕ್ತಂ- “ತೇನ ಯಾತಿ ಶಮಂ ತಸ್ಯ ಸರ್ವತೋ ವಿಪ್ಲುತಂ ಮನಃ” (ಚಿ.ಅ.೯) ಇತಿ| ಸರ್ವಶಃ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಾ ಇತಿ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಬಸ್ತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಯೋಜನೀಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಸ್ತಿನಿಯಮ ಇತಿ ಬಸ್ತೌ ಯಥೋಕ್ತನಿಯಮಸೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಬಸ್ತಿನಿಯಮಶಬ್ದೇನ ಸಿದ್ಧೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕರ್ಮ-ಕಾಲ-ಯೋಗರೂಪಂ ಬಸ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಯಮಂ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ದರ್ಶಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ತ್ರಿಂಶನ್ಮತಾಃ ಕರ್ಮಸು ಬಸ್ತಿಯೋಗಾಃ ಕಾಲಸ್ತತೋಽರ್ಧೇನ ತತಶ್ಚ ಯೋಗಃ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಸುಖಶೀಲತಾ ಸತತಸುಖಸೇವಿತ್ವಮ್||೧೫-೧೬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ಪಿತ್ತಲಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷೌ; ತದಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನಂ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪತಿ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾಮುಪಘಾತಾಯ| ತಸ್ಯಾವಜಯನಂ- ಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಂ, ಸರ್ಪಿಷಾ ಚ ಸ್ನೇಹನಮ್, ಅಧಶ್ಚ ದೋಷಹರಣಂ, ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಶೀತಾನಾಂ ಚೌಷಧಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ, ಮೃದುಮಧುರಸುರಭಿಶೀತಹೃದ್ಯಾನಾಂ ಗನ್ಧಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವಾ, ಮುಕ್ತಾಮಣಿಹಾರಾವಲೀನಾಂ ಚ ಪರಮಶಿಶಿರವಾರಿಸಂಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಧಾರಣಮುರಸಾ, ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇಽಗ್ರ್ಯಚನ್ದನಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಲೀಯಮೃಣಾಲಶೀತವಾತವಾರಿಭಿರುತ್ಪಲಕುಮುದಕೋಕನದಸೌಗನ್ಧಿಕಪದ್ಮಾನುಗತೈಶ್ಚ ವಾರಿಭಿರಭಿಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ, ಶ್ರುತಿಸುಖಮೃದುಮಧುರಮನೋಽನುಗಾನಾಂ ಚ ಗೀತವಾದಿತ್ರಾಣಾಂ ಶ್ರವಣಂ, ಶ್ರವಣಂ ಚಾಭ್ಯುದಯಾನಾಂ, ಸುಹೃದ್ಭಿಃ ಸಂಯೋಗಃ, ಸಂಯೋಗಶ್ಚೇಷ್ಟಾಭಿಃ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಶೀತೋಪಹಿತಾಂಶುಕಸ್ರಗ್ಧಾರಿಣೀಭಿಃ, ನಿಶಾಕರಾಂಶುಶೀತಲಪ್ರವಾತಹರ್ಮ್ಯವಾಸಃ, ಶೈಲಾನ್ತರಪುಲಿನಶಿಶಿರಸದನವಸನವ್ಯಜನಪವನಸೇವನಂ, ರಮ್ಯಾಣಾಂ ಚೋಪವನಾನಾಂ ಸುಖಶಿಶಿರಸುರಭಿಮಾರುತೋಪಹಿತಾನಾಮುಪಸೇವನಂ, ಸೇವನಂ ಚ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲನಲಿನಕುಮುದಸೌಗನ್ಧಿಕಪುಣ್ಡರೀಕಶತಪತ್ರಹಸ್ತಾನಾಂ , ಸೌಮ್ಯಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಿತಿ||೧೭||
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
ಯಥೋಕ್ತೈರಿತಿ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೈಃ| ಅಧಶ್ಚ ದೋಷಹರಣಮಿತಿ ವಿರೇಚನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಗ್ರ್ಯಚನ್ದನಂ ಧವಲಚನ್ದಮ್| ಹಸ್ತಾನಾಮಿತಿ ಕಲಾಪಾನಾಮ್||೧೭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷೌ; ಸ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನೋ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪತಿ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾಮುಪಘಾತಾಯ| ತಸ್ಯಾವಜಯನಂ- ವಿಧಿಯುಕ್ತಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾನಿ ಸಂಶೋಧನಾನಿ, ರೂಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಣಿ ಚಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಿ ಕಟುಕತಿಕ್ತಕಷಾಯೋಪಹಿತಾನಿ, ತಥೈವ ಧಾವನಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಪರಿಸರಣಜಾಗರಣನಿಯುದ್ಧವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮೋನ್ಮರ್ದನಸ್ನಾನೋತ್ಸಾದನಾನಿ, ವಿಶೇಷತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಚ ಮದ್ಯಾನಾಮುಪಯೋಗಃ, ಸಧೂಮಪಾನಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚೋಪವಾಸಃ, ತಥೋಷ್ಣಂ ವಾಸಃ, ಸುಖಪ್ರತಿಷೇಧಶ್ಚ ಸುಖಾರ್ಥಮೇವೇತಿ||೧೮||
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಜಯಾರ್ಥಂ ರೂಕ್ಷಸ್ಯೈವ ಹಿತತ್ವೇನ ರೂಕ್ಷಾಣೀತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದ್ರೂಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಣೀತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನಾತ್ಯರ್ಥರೂಕ್ಷಾನ್ನಸ್ಯ ವಾತಾನುಗುಣತ್ವೇನ ತಥಾ ಧಾತ್ವಪೋಷಕತ್ವೇನ ಚಾಸೇವ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ರಸವಿಮಾನೇ- “ಸ್ನಿಗ್ಧಮಶ್ನೀಯಾತ್; ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿ ಭುಕ್ತಂ ಸ್ವದತೇ, ಭುಕ್ತಮೌದರ್ಯಮಗ್ನಿಮುದೀರಯತಿ” (ವಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಙ್ಘನಮ್ ಉತ್ಪ್ಲುತ್ಯ ಗಮನಂ, ಪರಿಸರಣಂ ಕುಣ್ಡಲರೂಪಭ್ರಮಣಮ್| ಸರ್ವಶಶ್ಚೋಪವಾಸ ಇತಿ ಸರ್ವಲಙ್ಘನಾನಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಾ ಸಂಶುದ್ಧಿಃ ಪಿಪಾಸಾ ಮಾರುತಾತಪೌ| ಪಾಚನಾನ್ಯುಪವಾಸಶ್ಚ ವ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚೇತಿ ಲಙ್ಘನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೨) ಇತಿ| ಉಪವಾಸಶಬ್ದೋ ಹ್ಯತ್ರ ಲಙ್ಘನೇ ವರ್ತತೇ| ಸುಖಾರ್ಥಮಿತಿ ಆಯತಿಸುಖಾರ್ಥಂ; ಸುಖಪ್ರತಿಷೇಧಾದ್ಧಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯೇ ಭೂತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಭಾವಲಕ್ಷಣಂ ಸುಖಂ ಭವತಿ||೧೮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಸರ್ವರೋಗವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ಸರ್ವಕಾರ್ಯವಿಶೇಷವಿತ್| ಸರ್ವಭೇಷಜತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಾಣಪತಿರ್ಭವೇದಿತಿ||೧೯||
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
ಯಥೋಕ್ತಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಾದೇವ ಸರ್ವರೋಗಾಭಿಜ್ಞಂ ಸ್ತೌತಿ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಪ್ರಾಣಾನ್ ಪಾತಿ ರಕ್ಷತೀತಿ ಪ್ರಾಣಪತಿಃ||೧೯||
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರಭೇದೇನ ರೋಗಾನೀಕವಿಕಲ್ಪನಮ್| ಪರಸ್ಪರಾವಿರೋಧಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ರೋಗದೋಷಯೋಃ||೨೦|| ದೋಷಸಙ್ಖ್ಯಾ ವಿಕಾರಾಣಾಮೇಕದೇಶಃ ಪ್ರಕೋಪಣಮ್| ಜರಣಂ ಪ್ರತಿ ಚಿನ್ತಾ ಚ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ಧುಕ್ಷಣಾನಿ ಚ||೨೧|| ನರಾಣಾಂ ವಾತಲಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಚ| ರೋಗಾನೀಕೇ ವಿಮಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಹೃತಾನಿ ಮಹರ್ಷಿಣಾ||೨೨||
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಜರಯತೀತಿ ಜರಣೋ ವಹ್ನಿಃ, ತಂ ಪ್ರತಿ ಚಿನ್ತಾ ‘ಅಗ್ನಿಷು’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕೃತಾ| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಪನಾನೀತಿ ಭೇಷಜಾನಿ||೨೦-೨೨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನೀಕವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನೀಕವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||