Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ರೋಗಾನೀಕಂ ವಿಮಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
6. rōgānīkavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಭವತಃ ಪ್ರಭಾವಭೇದೇನ- ಸಾಧ್ಯಮ್, ಅಸಾಧ್ಯಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಬಲಭೇದೇನ- ಮೃದು, ದಾರುಣಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಅಧಿಷ್ಠಾನಭೇದೇನ- ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಂ, ಶರೀರಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ನಿಮಿತ್ತಭೇದೇನ- ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಮ್, ಆಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಂ ಚ; ದ್ವೇ ರೋಗಾನೀಕೇ ಆಶಯಭೇದೇನ- ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥಂ, ಪಕ್ವಾಶಯಸಮುತ್ಥಂ ಚೇತಿ| ಏವಮೇತತ್ ಪ್ರಭಾವಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನನಿಮಿತ್ತಾಶಯಭೇದಾದ್ದ್ವೈಧಂ ಸದ್ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿದ್ಯಮಾನಮಥವಾಽಪಿ ಸನ್ಧೀಯಮಾನಂ ಸ್ಯಾದೇಕತ್ವಂ ಬಹುತ್ವಂ ವಾ| ಏಕತ್ವಂ ತಾವದೇಕಮೇವ ರೋಗಾನೀಕಂ, ದುಃಖಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ; ಬಹುತ್ವಂ ತು ದಶ ರೋಗಾನೀಕಾನಿ ಪ್ರಭಾವಭೇದಾದಿನಾ ಭವನ್ತಿ; ಬಹುತ್ವಮಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ಸ್ಯಾದಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ವಾ| ತತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ತಾವದ್ಯಥೋಕ್ತಮಷ್ಟೋದರೀಯೇ, ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಂ ಪುನರ್ಯಥಾ- ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ರುಗ್ವರ್ಣಸಮುತ್ಥಾನಾದೀನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್||೩||
View original
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ನ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಗ್ರೇಷು ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೀಯೇಷು ವಿಗೀತಿರಿತ್ಯತೋ ದೋಷವತೀ ಸ್ಯಾದತ್ರ ಕಾಚಿತ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ, ನ ಚಾವಿಗೀತಿರಿತ್ಯತಃ ಸ್ಯಾದದೋಷವತೀ| ಭೇತ್ತಾ ಹಿ ಭೇದ್ಯಮನ್ಯಥಾಭಿನತ್ತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಪುರಸ್ತಾದ್ಭಿನ್ನಂ ಭೇದಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರೇಣ ಭಿನ್ದನ್ ಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಶೇಷಮಾಪಾದಯತ್ಯನೇಕಧಾ, ನ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಭೇದಾಗ್ರಮುಪಹನ್ತಿ| ಸಮಾನಾಯಾಮಪಿ ಖಲು ಭೇದಪ್ರಕೃತೌ ಪ್ರಕೃತಾನುಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಮಪೇಕ್ಷ್ಯಮ್ | ಸನ್ತಿ ಹ್ಯರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಸಮಾನಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾನಿ, ಸನ್ತಿ ಚಾನರ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದಾಭಿಹಿತಾನಿ| ಸಮಾನೋ ಹಿ ರೋಗಶಬ್ದೋ ದೋಷೇಷು ಚ ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ; ದೋಷಾ ಹ್ಯಪಿ ರೋಗಶಬ್ದಮಾತಙ್ಕಶಬ್ದಂ ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದಂ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದಂ ವಿಕಾರಶಬ್ದಂ ಚ ಲಭನ್ತೇ, ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚ ರೋಗಶಬ್ದಮಾತಙ್ಕಶಬ್ದಂ ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದಂ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದಂ ವಿಕಾರಶಬ್ದಂ ಚ ಲಭನ್ತೇ| ತತ್ರ ದೋಷೇಷು ಚೈವ ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ ರೋಗಶಬ್ದಃ ಸಮಾನಃ, ಶೇಷೇಷು ತು ವಿಶೇಷವಾನ್||೪||
View original
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಯೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅತಿಬಹುತ್ವಾತ್| ದೋಷಾಸ್ತು ಖಲು ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ಅನತಿಬಹುತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಚಿತ್ರಂ ವಿಕಾರಾನುದಾಹರಣಾರ್ಥಮ್, ಅನವಶೇಷೇಣ ಚ ದೋಷಾನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಮಾನಸೌ ದೋಷೌ| ತಯೋರ್ವಿಕಾರಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಮೋಹೇರ್ಷ್ಯಾಮಾನಮದಶೋಕಚಿತ್ತೋ(ನ್ತೋ)ದ್ವೇಗಭಯಹರ್ಷಾದಯಃ| ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಸ್ತು ಖಲು ಶಾರೀರಾ ದೋಷಾಃ| ತೇಷಾಮಪಿ ಚ ವಿಕಾರಾ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಶೋಫಶೋಷಶ್ವಾಸಮೇಹಕುಷ್ಠಾದಯಃ| ಇತಿ ದೋಷಾಃ ಕೇವಲಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ವಿಕಾರೈಕದೇಶಶ್ಚ||೫|| ತತ್ರ ಖಲ್ವೇಷಾಂ ದ್ವಯಾನಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರಕೋಪಣಂ; ತದ್ಯಥಾ- ಅಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ, ಪರಿಣಾಮಶ್ಚೇತಿ||೬||
View original
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತು ಖಲು ತೇ ಪ್ರಕೋಪಣವಿಶೇಷಾದ್ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ವಿಕಾರವಿಶೇಷಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತ್ಯಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನ್||೭||
View original
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ತೇ ಚ ವಿಕಾರಾಃ ಪರಸ್ಪರಮನುವರ್ತಮಾನಾಃ ಕದಾಚಿದನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಕಾಮಾದಯೋ ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ||೮||
View original
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ನಿಯತಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧೋ ರಜಸ್ತಮಸೋಃ ಪರಸ್ಪರಂ, ನ ಹ್ಯರಜಸ್ಕಂ ತಮಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೯||
View original
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(ಪ್ರಾಯಃ) ಶಾರೀರದೋಷಾಣಾಮೇಕಾಧಿಷ್ಠಾನೀಯಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸಂಸರ್ಗೋ ವಾ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್; ದೋಷಾ ಹಿ ದೂಷಣೈಃ ಸಮಾನಾಃ||೧೦||
View original
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ತತ್ರಾನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧಕೃತೋ ವಿಶೇಷಃ- ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಯಥೋಕ್ತಸಮುತ್ಥಾನಪ್ರಶಮೋ ಭವತ್ಯನುಬನ್ಧ್ಯಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ವನುಬನ್ಧಃ| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಲಕ್ಷಣಸಮನ್ವಿತಾಸ್ತತ್ರ ಯದಿ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ ತತ್ತ್ರಿಕಂ ಸನ್ನಿಪಾತಮಾಚಕ್ಷತೇ, ದ್ವಯಂ ವಾ ಸಂಸರ್ಗಮ್| ಅನುಬನ್ಧ್ಯಾನುಬನ್ಧವಿಶೇಷಕೃತಸ್ತು ಬಹುವಿಧೋ ದೋಷಭೇದಃ| ಏವಮೇಷ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಕೃತೋ ಭಿಷಜಾಂ ದೋಷೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು ಚ ನಾನಾಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷವ್ಯೂಹಃ ||೧೧||
View original
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ಅಗ್ನಿಷು ತು ಶಾರೀರೇಷು ಚತುರ್ವಿಧೋ ವಿಶೇಷೋ ಬಲಭೇದೇನ ಭವತಿ| ತದ್ಯಥಾ- ತೀಕ್ಷ್ಣೋ, ಮನ್ದಃ, ಸಮೋ, ವಿಷಮಶ್ಚೇತಿ| ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಾಪಚಾರಸಹಃ, ತದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು ಮನ್ದಃ, ಸಮಸ್ತು ಖಲ್ವಪಚಾರತೋ ವಿಕೃತಿಮಾಪದ್ಯತೇಽನಪಚಾರತಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಾವವತಿಷ್ಠತೇ, ಸಮಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಸ್ತು ವಿಷಮ ಇತಿ| ಏತೇ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಶ್ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಮೇವ ಪುರುಷಾಣಾಮ್| ತತ್ರ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಾಂ ಸಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ, ವಾತಲಾನಾಂ ತು ವಾತಾಭಿಭೂತೇಽಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ವಿಷಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ, ಪಿತ್ತಲಾನಾಂ ತು ಪಿತ್ತಾಭಿಭೂತೇ ಹ್ಯಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾನಾಂ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಭೂತೇಽಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನೇ ಮನ್ದಾ ಭವನ್ತ್ಯಗ್ನಯಃ||೧೨||
View original
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ತತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ- ನ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ಜನ್ತವಃ ಸನ್ತಿ, ವಿಷಮಾಹಾರೋಪಯೋಗಿತ್ವಾನ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ; ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ವಾತಪ್ರಕೃತಯಃ ಕೇಚಿತ್, ಕೇಚಿತ್ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯಃ, ಕೇಚಿತ್ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ| ತಚ್ಚಾನುಪಪನ್ನಂ, ಕಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್? ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಹ್ಯರೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜಃ, ಯತಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚಾರೋಗ್ಯಮ್, ಆರೋಗ್ಯಾರ್ಥಾ ಚ ಭೇಷಜಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಸಾ ಚೇಷ್ಟರೂಪಾ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸನ್ತಿ ಸಮವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ; ನ ಖಲು ಸನ್ತಿ ವಾತಪ್ರಕೃತಯಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯೋ ವಾ| ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕಿಲ ದೋಷಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಾತ್ ಸಾ ಸಾ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ, ನ ಚ ವಿಕೃತೇಷು ದೋಷೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥತ್ವಮುಪಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾನ್ನೈತಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಸನ್ತಿ; ಸನ್ತಿ ತು ಖಲು ವಾತಲಾಃ ಪಿತ್ತಲಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಶ್ಚ, ಅಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಸ್ತು ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೧೩||
View original
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ತೇಷಾಂ ತು ಖಲು ಚತುರ್ವಿಧಾನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಚತ್ವಾರ್ಯನುಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ ಸಮಸರ್ವಧಾತೂನಾಂ ಸರ್ವಾಕಾರಸಮಮ್, ಅಧಿಕದೋಷಾಣಾಂ ತು ತ್ರಯಾಣಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಾಧಿಕ್ಯಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಪ್ರತಿಕೂಲಯೋಗೀನಿ ತ್ರೀಣ್ಯನು(ನ್ನ)ಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಯಾವದಗ್ನೇಃ ಸಮೀಭಾವಾತ್, ಸಮೇ ತು ಸಮಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್; ಏವಂ ಚೇಷ್ಟಾ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾಶ್ಚಾಪರೇ| ತಾನ್ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧೪||
View original
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ತ್ರಯಸ್ತು ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತ್ಯಾತುರಾಃ, ತೇ ತ್ವನಾತುರಾಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾಣಾಂ ಭಿಷಜಾಮ್| ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಲಃ, ಪಿತ್ತಲಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಶ್ಚೇತಿ| ತೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ- ವಾತಲಸ್ಯ ವಾತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಪಿತ್ತಲಸ್ಯ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಬಲವನ್ತಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ||೧೫|| ತತ್ರ ವಾತಲಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಾತಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷೌ; ಸ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನೋ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪತಿ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾಮುಪಘಾತಾಯ| ತಸ್ಯಾವಜಯನಂ- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ವಿಧಿಯುಕ್ತೌ, ಮೃದೂನಿ ಚ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಯುಕ್ತಾನಿ, ತದ್ವದಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಿ, ಅಭ್ಯಙ್ಗೋಪನಾಹನೋದ್ವೇಷ್ಟನೋನ್ಮರ್ದನಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹನಸಂವಾಹನಾವಪೀಡನವಿತ್ರಾಸನವಿಸ್ಮಾಪನವಿಸ್ಮಾರಣಾನಿ, ಸುರಾಸವವಿಧಾನಂ, ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚಾನೇಕಯೋನಯೋ ದೀಪನೀಯಪಾಚನೀಯವಾತಹರವಿರೇಚನೀಯೋಪಹಿತಾಸ್ತಥಾ ಶತಪಾಕಾಃ ಸಹಸ್ರಪಾಕಾಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥಾಃ, ಬಸ್ತಯಃ, ಬಸ್ತಿನಿಯಮಃ ಸುಖಶೀಲತಾ ಚೇತಿ||೧೬||
View original
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ಪಿತ್ತಲಸ್ಯಾಪಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷೌ; ತದಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನಂ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪತಿ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾಮುಪಘಾತಾಯ| ತಸ್ಯಾವಜಯನಂ- ಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಂ, ಸರ್ಪಿಷಾ ಚ ಸ್ನೇಹನಮ್, ಅಧಶ್ಚ ದೋಷಹರಣಂ, ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಶೀತಾನಾಂ ಚೌಷಧಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ, ಮೃದುಮಧುರಸುರಭಿಶೀತಹೃದ್ಯಾನಾಂ ಗನ್ಧಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವಾ, ಮುಕ್ತಾಮಣಿಹಾರಾವಲೀನಾಂ ಚ ಪರಮಶಿಶಿರವಾರಿಸಂಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಧಾರಣಮುರಸಾ, ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇಽಗ್ರ್ಯಚನ್ದನಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಲೀಯಮೃಣಾಲಶೀತವಾತವಾರಿಭಿರುತ್ಪಲಕುಮುದಕೋಕನದಸೌಗನ್ಧಿಕಪದ್ಮಾನುಗತೈಶ್ಚ ವಾರಿಭಿರಭಿಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ, ಶ್ರುತಿಸುಖಮೃದುಮಧುರಮನೋಽನುಗಾನಾಂ ಚ ಗೀತವಾದಿತ್ರಾಣಾಂ ಶ್ರವಣಂ, ಶ್ರವಣಂ ಚಾಭ್ಯುದಯಾನಾಂ, ಸುಹೃದ್ಭಿಃ ಸಂಯೋಗಃ, ಸಂಯೋಗಶ್ಚೇಷ್ಟಾಭಿಃ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಶೀತೋಪಹಿತಾಂಶುಕಸ್ರಗ್ಧಾರಿಣೀಭಿಃ, ನಿಶಾಕರಾಂಶುಶೀತಲಪ್ರವಾತಹರ್ಮ್ಯವಾಸಃ, ಶೈಲಾನ್ತರಪುಲಿನಶಿಶಿರಸದನವಸನವ್ಯಜನಪವನಸೇವನಂ, ರಮ್ಯಾಣಾಂ ಚೋಪವನಾನಾಂ ಸುಖಶಿಶಿರಸುರಭಿಮಾರುತೋಪಹಿತಾನಾಮುಪಸೇವನಂ, ಸೇವನಂ ಚ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲನಲಿನಕುಮುದಸೌಗನ್ಧಿಕಪುಣ್ಡರೀಕಶತಪತ್ರಹಸ್ತಾನಾಂ , ಸೌಮ್ಯಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಿತಿ||೧೭||
View original
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಣಾನ್ಯಾಸೇವಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ನ ತಥೇತರೌ ದೋಷೌ; ಸ ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪನ್ನೋ ಯಥೋಕ್ತೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪತಿ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾಮುಪಘಾತಾಯ| ತಸ್ಯಾವಜಯನಂ- ವಿಧಿಯುಕ್ತಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾನಿ ಸಂಶೋಧನಾನಿ, ರೂಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಣಿ ಚಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯಾಣಿ ಕಟುಕತಿಕ್ತಕಷಾಯೋಪಹಿತಾನಿ, ತಥೈವ ಧಾವನಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಪರಿಸರಣಜಾಗರಣನಿಯುದ್ಧವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮೋನ್ಮರ್ದನಸ್ನಾನೋತ್ಸಾದನಾನಿ, ವಿಶೇಷತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಚ ಮದ್ಯಾನಾಮುಪಯೋಗಃ, ಸಧೂಮಪಾನಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚೋಪವಾಸಃ, ತಥೋಷ್ಣಂ ವಾಸಃ, ಸುಖಪ್ರತಿಷೇಧಶ್ಚ ಸುಖಾರ್ಥಮೇವೇತಿ||೧೮||
View original
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಸರ್ವರೋಗವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ಸರ್ವಕಾರ್ಯವಿಶೇಷವಿತ್| ಸರ್ವಭೇಷಜತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಾಣಪತಿರ್ಭವೇದಿತಿ||೧೯||
View original
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತರಭೇದೇನ ರೋಗಾನೀಕವಿಕಲ್ಪನಮ್| ಪರಸ್ಪರಾವಿರೋಧಶ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ರೋಗದೋಷಯೋಃ||೨೦|| ದೋಷಸಙ್ಖ್ಯಾ ವಿಕಾರಾಣಾಮೇಕದೇಶಃ ಪ್ರಕೋಪಣಮ್| ಜರಣಂ ಪ್ರತಿ ಚಿನ್ತಾ ಚ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ಧುಕ್ಷಣಾನಿ ಚ||೨೧|| ನರಾಣಾಂ ವಾತಲಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಚ| ರೋಗಾನೀಕೇ ವಿಮಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಹೃತಾನಿ ಮಹರ್ಷಿಣಾ||೨೨||
View original
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನೀಕವಿಮಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon