Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രോഗാനീകം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ സ്രോതോരൂപാധിഷ്ഠാനഭേദേന രോഗാനഭിധായ പ്രഭാവാദിഭേദേന രോഗാനഭിധാതും രോഗാനീകം വിമാനമുച്യതേ| രോഗാനീകമിതി രോഗസമൂഹഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദ്വേ രോഗാനീകേ ഭവതഃ പ്രഭാവഭേദേന- സാധ്യമ്, അസാധ്യം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ ബലഭേദേന- മൃദു, ദാരുണം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ അധിഷ്ഠാനഭേദേന- മനോऽധിഷ്ഠാനം, ശരീരാധിഷ്ഠാനം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ നിമിത്തഭേദേന- സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്തമ്, ആഗന്തുനിമിത്തം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ ആശയഭേദേന- ആമാശയസമുത്ഥം, പക്വാശയസമുത്ഥം ചേതി| ഏവമേതത് പ്രഭാവബലാധിഷ്ഠാനനിമിത്താശയഭേദാദ്ദ്വൈധം സദ്ഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിദ്യമാനമഥവാऽപി സന്ധീയമാനം സ്യാദേകത്വം ബഹുത്വം വാ| ഏകത്വം താവദേകമേവ രോഗാനീകം, ദുഃഖസാമാന്യാത് ; ബഹുത്വം തു ദശ രോഗാനീകാനി പ്രഭാവഭേദാദിനാ ഭവന്തി; ബഹുത്വമപി സങ്ഖ്യേയം സ്യാദസങ്ഖ്യേയം വാ| തത്ര സങ്ഖ്യേയം താവദ്യഥോക്തമഷ്ടോദരീയേ, അപരിസങ്ഖ്യേയം പുനര്യഥാ- മഹാരോഗാധ്യായേ രുഗ്വര്ണസമുത്ഥാനാദീനാമസങ്ഖ്യേയത്വാത്||൩||
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
ബലഭേദേനേത്യത്ര മൃദു അല്പബലം, ദാരുണം തു മഹാബലം ജ്ഞേയമ്| ദാരുണം കിഞ്ചിത്കാലാതിപാതാദേവ ബലവത്ത്വാന്മാരയതി| യദുക്തം- “സന്തി ഹ്യേവംവിധാ രോഗാഃ സാധ്യാ ദാരുണസമ്മതാഃ| യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താ മിഥ്യാരമ്ഭേണ വാ പുനഃ” (സൂ.അ.൧൮) ഇതി| ആമാശയസമുത്ഥത്വേന ആമാശയാശ്രയാഃ കഫപിത്തജാഃ സര്വേ ഗദാ ഗൃഹ്യന്തേ, പക്വാശയസമുത്ഥഗ്രഹണേന സര്വേ വാതജാഃ; ഏവം സര്വവികാരാവരോധഃ| ദ്വൈധം സദിതി ദ്വൈവിധ്യം സത്| ഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണേതി ഭേദകാരണാന്തരേണ| അഥവാऽപി സന്ധീയമാനമിതി ഏകീക്രിയമാണമ്, ഏകബുദ്ധികാരകാനുഗതധര്മാന്തരേണേതി ബോദ്ധവ്യമ്| ദുഃഖസാമാന്യാദിതി ദുഃഖകര്തൃത്വേന സര്വരോഗാനുഗതേന സാധാരണേന രൂപേണ സര്വ ഏവ രോഗാ ഏകരൂപാ ഭവന്തി| ബഹുത്വമപീതി ഉക്തപ്രഭാവഭേദാദികൃതത്വാദപി ബഹുത്വമിത്യര്ഥഃ| സങ്ഖ്യേയത്വമഷ്ടോദരീയേ “അഷ്ടചത്വാരിംശദ്രോഗാധികരണാന്യസ്മിന് സങ്ഗ്രഹേ” (സൂ.അ.൧൯) ഇത്യാദിനോക്തമ്| അസങ്ഖ്യേയത്വം മഹാരോഗാധ്യായേ തഥാ ത്രിശോഫീയേ ച “ത ഏവാപരിസങ്ഖ്യേയാ ഭിദ്യമാനാ ഭവന്തി ഹി| രുജാവര്ണസമുത്ഥാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനനാമഭിഃ” (സൂ.അ.൧൮) ഇത്യനേനോക്തമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ന ച സങ്ഖ്യേയാഗ്രേഷു ഭേദപ്രകൃത്യന്തരീയേഷു വിഗീതിരിത്യതോ ദോഷവതീ സ്യാദത്ര കാചിത് പ്രതിജ്ഞാ, ന ചാവിഗീതിരിത്യതഃ സ്യാദദോഷവതീ| ഭേത്താ ഹി ഭേദ്യമന്യഥാഭിനത്തി, അന്യഥാ പുരസ്താദ്ഭിന്നം ഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിന്ദന് ഭേദസങ്ഖ്യാവിശേഷമാപാദയത്യനേകധാ, ന ച പൂര്വം ഭേദാഗ്രമുപഹന്തി| സമാനായാമപി ഖലു ഭേദപ്രകൃതൌ പ്രകൃതാനുപ്രയോഗാന്തരമപേക്ഷ്യമ് | സന്തി ഹ്യര്ഥാന്തരാണി സമാനശബ്ദാഭിഹിതാനി, സന്തി ചാനര്ഥാന്തരാണി പര്യായശബ്ദാഭിഹിതാനി| സമാനോ ഹി രോഗശബ്ദോ ദോഷേഷു ച വ്യാധിഷു ച; ദോഷാ ഹ്യപി രോഗശബ്ദമാതങ്കശബ്ദം യക്ഷ്മശബ്ദം ദോഷപ്രകൃതിശബ്ദം വികാരശബ്ദം ച ലഭന്തേ, വ്യാധയശ്ച രോഗശബ്ദമാതങ്കശബ്ദം യക്ഷ്മശബ്ദം ദോഷപ്രകൃതിശബ്ദം വികാരശബ്ദം ച ലഭന്തേ| തത്ര ദോഷേഷു ചൈവ വ്യാധിഷു ച രോഗശബ്ദഃ സമാനഃ, ശേഷേഷു തു വിശേഷവാന്||൪||
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
നനു സങ്ഖ്യേയത്വമസങ്ഖ്യേയത്വം ച വിരുദ്ധാവേതൌ ധര്മൌ, തഥൈകത്വമനേകത്വം ചേതി വിരുദ്ധൌ, തത് കഥം വിരുദ്ധത്വേന ഖ്യാതൌ ധര്മാവേകസ്മിന് രോഗേ ഘടേതാമിത്യാഹ- ന ചേത്യാദി| സങ്ഖ്യേയാഗ്രേഷ്വിതി സങ്ഖ്യേയരോഗപരിമാണേഷു, അഗ്രശബ്ദഃ പരിമാണേ വര്തതേ; യഥാ- ഏകൈകസ്യ ഭേദാഗ്രമപരിസങ്ഖ്യേയം ഭവതി, ഭേദസങ്ഖ്യാരൂപം പരിമാണമിത്യര്ഥഃ| ഭേദപ്രകൃത്യന്തരീയേഷ്വിതി ഭേദകാരണാന്തരഭവേഷു| വിരുദ്ധാ ഗീതിഃ വിഗീതിഃ കഥനം ; യഥാ- ‘ഏകം ചാനേകം ച തത്’ ഇത്യാദികാ വിരുദ്ധാ ഗീതിഃ| അത ഇതി യഥോക്തവിഗീതിയോഗാത്, ന ദോഷവതീ കാചിത് പ്രതിജ്ഞാ; യഥാ- ഏകാനേകരൂപാന്തരഗമനരൂപാ അത്രോക്താ സ്യാദിതി യോജനാ| വിഗീതൌ ദോഷാഭാവം ദര്ശയിത്വാ ഭേദകാരണാന്തരകൃതായാമവിഗീതാവപി ദോഷോ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ന ചാവിഗീതിരിത്യാദി| യദി ഹി ‘ഏകം രോഗാനീകം രുജാസാമാന്യാത്’ ഇത്യഭിധായ പുനഃ ‘ഏകം രോഗാനീകം പ്രഭാവഭേദാത്’ ഇത്യവിരുദ്ധാ ഏകതാഖ്യായികാऽവിഗീതിഃ ക്രിയതേ, സാ വിരുദ്ധൈവ സ്യാത്; യതോ ന പ്രഭാവഭേദേന രോഗാണാമേകത്വമുപപന്നം, കിന്തു ദ്വൈധമേവേതി ഭാവഃ| വിഗീതൌ ദോഷാഭാവേ ഹേതുമാഹ- ഭേത്താ ഹീത്യാദി|- ഭേത്താ പുരുഷഃ, ഭേദ്യം രോഗമ്, അന്യഥാ ദ്വിത്വാദിനാ ഭിനത്തി, അന്യഥാ ഏകത്വേന പുരസ്താദ്ഭേദിതം ചാന്യഥാ ഭിനത്തീതി| അസ്യാര്ഥം വ്യാകരോതി- ഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണേത്യാദിനാ| അനേകധേതി ദ്വേ രോഗാനീകേ, തഥാ ദശ രോഗാനീകാനീത്യാദി| ന ച പൂര്വം ഭേദാഗ്രം ഭേദപ്രമാണമുപഹന്തി| ഏവം മന്യതേ- യദ്ധര്മയോഗവിവക്ഷയൈകത്വമുക്തം, തദ്ധര്മയോഗവിവക്ഷയൈവ യദി ബഹുത്വമപ്യുച്യതേ രോഗാണാം തതോ വിരോധോ ഭവതി, ന ഹി തദേവൈകം ചാനേകം ചേത്യുപപന്നം; യദാ തു ധര്മാന്തരയോഗവിവക്ഷയാ ബഹുത്വമുച്യതേ, ന തദാ വിരോധഃ; ബഹുത്വാഭിധാനകാലേ ബഹൂനാമേവ രോഗധര്മാണാം വിവക്ഷിതത്വാത്; തേന രോഗാണാമേകത്വമേകധര്മവിഷയം, ബഹുത്വം ച ബഹുധര്മവിഷയമിതി നാസ്തി വിരോധഃ| നനു യത്രാസമാനം ഭേദകാരണം തത്ര കാരണാന്തരകൃതത്വാദുക്തന്യായേന വിഗീതിഃ സാധ്വീ ഭവതു, യത്ര തു ദശ രോഗാനീകാനി പ്രഭാവാദിദ്വൈവിധ്യാദുച്യന്തേ, തത്ര കഥം ദ്വേ രോഗാനീകേ ഇതി ദ്വിത്വകൃതം ദ്വൈവിധ്യമഭിധായ പുനര്ദ്വിത്വാദിഭേദേനൈവ ദശത്വമുച്യതേ? സമാനോ ഹ്യയം ദ്വിശബ്ദോ ദ്വിത്വേ ദശത്വേ ച രോഗാണാം ഹേതുരിത്യാഹ- സമാനായാമപീതി; സമാനശബ്ദാഭിധേയത്വേനാപാതതഃ സമാനത്വേന പ്രതിഭാസമാനായാമിത്യര്ഥഃ| പ്രകൃതാനുപ്രയോഗാന്തരമപേക്ഷ്യമിതി പ്രകൃതസ്യ സമാനശബ്ദേനാഭിഹിതസ്യ യദ്ഭേദഖ്യാപകം പശ്ചാത്പ്രയോഗാന്തരം, തദപേക്ഷണീയം വിഗീതിസമാധാനാര്ഥമിത്യര്ഥഃ| ഏതേനൈതദ്ദര്ശയതി- യദ്യപി ദ്വിശബ്ദോ രോഗപ്രഭാവേ തഥാ രോഗബലാദൌ ച സമാനഃ, തഥാऽപ്യേകത്ര ‘പ്രഭാവഭേദാത്’ ഇത്യനുപ്രയോഗാന്തരമപേക്ഷ്യ പ്രഭാവദ്വൈവിധ്യേ വര്തതേ, തഥാ ‘ബലഭേദാത്’ ഇത്യനുപ്രയോഗാന്തരമപേക്ഷ്യ ച ദ്വിശബ്ദോ ബലദ്വൈവിധ്യേ വര്തത ഇത്യാദി| തേനാര്ഥാന്തരാഭിധായിഭിര്ദ്വിശബ്ദൈര്ഭിദ്യമാനസ്യ ദശത്വമപ്യുപപന്നം തഥാ ദ്വിത്വം ചേതി ഭാവഃ| ദൃഷ്ടാന്താര്ഥമേകേന ശബ്ദേനാനേകാര്ഥാഭിധാനമാഹ- സന്തി ഹീത്യാദി| അര്ഥാന്തരാണി പര്യായശബ്ദാനഭിഹിതാ അര്ഥാഃ| തത്രോദാഹരണമാഹ- സമാനോ ഹീത്യാദി|- ദോഷേഷു വ്യാധിഷു ച സമാന ഉഭയവാചകത്വേന തുല്യോ രോഗശബ്ദഃ; തേന രോഗദോഷസമാനത്വേനാഭിധേയസമാനാനാം രോഗാതങ്കയക്ഷ്മാദിശബ്ദാനാം സര്വേഷാമേവ വക്ഷ്യമാണാനാം ഗ്രഹണമ്| ശേഷേഷ്വിതി ഹേത്വാദിഷു| വിശേഷവാനിതി അഭിധാനരൂപവിശേഷവാനിത്യര്ഥഃ||൪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
തത്ര വ്യാധയോऽപരിസങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, അതിബഹുത്വാത്| ദോഷാസ്തു ഖലു പരിസങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, അനതിബഹുത്വാത്| തസ്മാദ്യഥാചിത്രം വികാരാനുദാഹരണാര്ഥമ്, അനവശേഷേണ ച ദോഷാന് വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| രജസ്തമശ്ച മാനസൌ ദോഷൌ| തയോര്വികാരാഃ കാമക്രോധലോഭമോഹേര്ഷ്യാമാനമദശോകചിത്തോ(ന്തോ)ദ്വേഗഭയഹര്ഷാദയഃ| വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണസ്തു ഖലു ശാരീരാ ദോഷാഃ| തേഷാമപി ച വികാരാ ജ്വരാതീസാരശോഫശോഷശ്വാസമേഹകുഷ്ഠാദയഃ| ഇതി ദോഷാഃ കേവലാ വ്യാഖ്യാതാ വികാരൈകദേശശ്ച||൫|| തത്ര ഖല്വേഷാം ദ്വയാനാമപി ദോഷാണാം ത്രിവിധം പ്രകോപണം; തദ്യഥാ- അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൬||
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
തത്രാപി രോഗശബ്ദാഭിധേയതയാ സമാനേऽപി ദോഷേ തഥാ വികാരേ ച പരിസങ്ഖ്യേയാപരിസങ്ഖ്യേയ(ത്വ)രൂപാ വിഗീതിരസ്ത്യഥ ചാദോഷ ഇത്യഭിപ്രായേണാഹ- തത്രേത്യാദി| ഏകൈകസ്മിന് ദോഷേ ബഹവോ വികാരാ ഭവന്തീത്യഭിപ്രായേണ വികാരാപേക്ഷയാ ദോഷാണാമനതിബഹുത്വം ജ്ഞേയമ്| യഥാചിത്രമിതി യഥാവിന്യാസം, തേന യാനേവ പൂര്വാചാര്യാ വികാരാനധികതമത്വേനോക്തവന്തസ്താനേവ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; നതു സര്വാന്, അശക്യത്വാത്| കിംവാ, ‘യഥോചിതമ് ’ ഇതി പാഠഃ| അനവശേഷേണ ച ദോഷാനിത്യനേന ദോഷാ അനതിബഹുത്വേനാനവശേഷേണാപ്യഭിധാതും ശക്യന്ത ഇതി പ്രകാശയതി| തത്ര മാനസദോഷവികാരയോരനല്പവക്തവ്യത്വേനാഗ്രേऽഭിധാനമ്||൫-൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
പ്രകുപിതാസ്തു ഖലു തേ പ്രകോപണവിശേഷാദ്ദൂഷ്യവിശേഷാച്ച വികാരവിശേഷാനഭിനിര്വര്തയന്ത്യപരിസങ്ഖ്യേയാന്||൭||
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
നനു പരിമിതാദ്ദോഷരൂപാത് കാരണാത് കഥമപരിമിതാ വികാരാ ഭവന്തീത്യാഹ- പ്രകുപിതാസ്ത്വിത്യാദി| ഹേതുവിശേഷദുഷ്ടോ ഹി സ ഏവ ദോഷോ ദൂഷ്യാന്തരഗതശ്ച വിഭിന്നശക്തിയോഗാദ്ബഹൂന് വികാരാന് കരോതീതി യുക്തമേവ| ഉക്തം ച- “സ ഏവ കുപിതോ ദോഷഃ സമുത്ഥാനവിശേഷതഃ| സ്ഥാനാന്തരഗതശ്ചൈവ വികാരാന് കുരുതേ ബഹൂന്” (സൂ.അ.൧൮) ഇതി||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തേ ച വികാരാഃ പരസ്പരമനുവര്തമാനാഃ കദാചിദനുബധ്നന്തി കാമാദയോ ജ്വരാദയശ്ച||൮||
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
വികാരാണാം ശാരീരമാനസാനാം പരസ്പരം സംസര്ഗമാഹ- തേ ച വികാരാ ഇത്യാദി| അനുവര്തമാനാ ഇത്യനേന യദൈവ ജ്വരാദയഃ കാമാദയോ വാ ബലവത്ത്വേന ചിരകാലമനുവര്തന്തേ, തദൈവാനുബധ്നന്തി പ്രായഃ; യദാ തു സ്തോകകാലാവസ്ഥായിനോ ഭവന്തി, ന തദാ പ്രായോऽനുബധ്നന്തീത്യര്ഥഃ| കിംവാ, അനുവര്തമാനാഃ പരസ്പരബലമഭിവര്ധയന്തഃ| അത്ര ച പരസ്പരശബ്ദേന ശാരീരാണാം ശാരീരേണ, മാനസാനാം മാനസേന, ശാരീരാണാം മാനസേന, മാനസാനാം ശാരീരേണ ചാനുബന്ധോ ജ്ഞേയഃ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
നിയതസ്ത്വനുബന്ധോ രജസ്തമസോഃ പരസ്പരം, ന ഹ്യരജസ്കം തമഃ പ്രവര്തതേ ||൯||
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
വികാരാനുബന്ധം ദര്ശയിത്വാ ദോഷാനുബന്ധമാഹ- നിയതസ്ത്വിത്യാദി||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(പ്രായഃ) ശാരീരദോഷാണാമേകാധിഷ്ഠാനീയാനാം സന്നിപാതഃ സംസര്ഗോ വാ സമാനഗുണത്വാത്; ദോഷാ ഹി ദൂഷണൈഃ സമാനാഃ||൧൦||
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ശാരീരദോഷാനുബന്ധമാഹ- ശാരീരേത്യാദി| ഏകാധിഷ്ഠാനീയാനാമിത്യനേനൈകശരീരാധിഷ്ഠാനപ്രത്യാസത്ത്യാ ച സംസര്ഗാ ദോഷാണാം ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| സമാനഗുണത്വാദിതി ഹേതും വിവൃണോതി- ദോഷാ ഹീത്യാദി| ദൂഷണൈരിതി ഹേതുഭിഃ; പ്രായോ ഹി ശാരീരാണാം വാതാദീനാം സമാന ഏവ ഹേതുര്ഭവതി; യഥാ- ഹ്യമ്ലം ലവണം കടു ച പിത്തകരം ; തത്രാമ്ലം സകഫം പിത്തം കരോതി, ലവണം ച സപിത്തം കഫം കരോതി, കടു തു സവാതം പിത്തം കരോതി| തഥാ വസന്തഃ ശ്ലേഷ്മകാരകോऽപ്യാദാനത്വേന വാതപിത്തേ ച കരോതി, തഥാ വര്ഷാസ്വപി പിത്തം ചീയമാനം ശരദി പ്രകുപ്യ കഫാനുഗതമേവ കുപ്യതി, തഥാ ഗ്രീഷ്മോ വാതചയം രൂക്ഷത്വേന കുര്വന് ഉഷ്ണത്വേന മനാക് പിത്തചയമപി കരോതീത്യനുസരണീയമ്||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
തത്രാനുബന്ധ്യാനുബന്ധകൃതോ വിശേഷഃ- സ്വതന്ത്രോ വ്യക്തലിങ്ഗോ യഥോക്തസമുത്ഥാനപ്രശമോ ഭവത്യനുബന്ധ്യഃ, തദ്വിപരീതലക്ഷണസ്ത്വനുബന്ധഃ| അനുബന്ധ്യലക്ഷണസമന്വിതാസ്തത്ര യദി ദോഷാ ഭവന്തി തത്ത്രികം സന്നിപാതമാചക്ഷതേ, ദ്വയം വാ സംസര്ഗമ്| അനുബന്ധ്യാനുബന്ധവിശേഷകൃതസ്തു ബഹുവിധോ ദോഷഭേദഃ| ഏവമേഷ സഞ്ജ്ഞാപ്രകൃതോ ഭിഷജാം ദോഷേഷു വ്യാധിഷു ച നാനാപ്രകൃതിവിശേഷവ്യൂഹഃ ||൧൧||
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
ഏനമേവ ദോഷാനുബന്ധമനുബന്ധ്യാനുബന്ധഭേദേന ദര്ശയിതുമനുബന്ധ്യാനുബന്ധലക്ഷണമേവാഹ- തത്രേത്യാദി| അനുബന്ധ്യസ്യ അനുബന്ധസ്യ ച വിശേഷോऽനുബന്ധ്യാനുബന്ധവിശേഷഃ ‘സ്വതന്ത്ര’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥലക്ഷണീയഃ| സ്വതന്ത്ര ഇത്യസ്യൈവ വിവരണം- വ്യക്തലിങ്ഗ ഇത്യാദി| യഥോക്തസമുത്ഥാനപ്രശമ ഇതി സ്വഹേതുസമുത്ഥിതഃ സ്വചികിത്സയൈവ പ്രശമനീയഃ| കിംവാ, സ്വതന്ത്ര ഇത്യേനാപി സ്വവികാരകരണേ പ്രാധാന്യമുച്യതേ ; സ്വതന്ത്രോ ഹി ദോഷഃ പ്രകോപകാലേ വികാരാന് കരോതി, അസ്വതന്ത്രസ്തു സ്വതന്ത്രപ്രകോപകാല ഏവ വികാരം പ്രധാനദോഷേരിതഃ സന് കരോതി| തദ്വിപരീതലക്ഷണ ഇതി അനേനാവ്യക്തലിങ്ഗോऽസ്വഹേതുപ്രകുപിതഃ പരചികിത്സാപ്രശമനീയശ്ചാനുബന്ധ ഇതി ലഭ്യതേ; അനുബന്ധോ ഹ്യബലവത്ത്വേന ന ലിങ്ഗം വ്യക്തം കരോതി, തഥാ പരഹേതുനാ കിഞ്ചിദനുഗുണേന കൃതഃ പരചികിത്സയൈവ കിഞ്ചിദനുഗുണയാ ശാമ്യതി| യഥാ- ശരദി ശ്ലേഷ്മാ പിത്തഹേതുനാ ജലാദ്യമ്ലവിപാകേന ജന്യതേ, സ ച പിത്തചികിത്സയൈവ തിക്തസര്പിരാദികയാ കഫേऽപ്യനുഗുണയാ ശാമ്യതി| ദ്വയം വാऽനുബന്ധ്യലക്ഷണം പ്രാപ്തം സംസര്ഗമാചക്ഷത ഇതി യോജനാ| അനുബന്ധ്യശബ്ദശ്ചായം വ്യക്തലിങ്ഗതാദിധര്മയുക്തേ ദോഷേ വര്തതേ| തേനാപ്രധാനാനുഗമനീയേ സന്നിപാതേ അനുബന്ധാഭാവേऽപ്യനുബന്ധ ഇതി വ്യപദേശോ ഭവത്യേവ അനുബന്ധ്യാനുബന്ധരൂപസംസര്ഗവിശേഷേണ കൃതഃ| സഞ്ജ്ഞാപ്രകൃത ഇതി അനുബന്ധ്യാനുബന്ധസന്നിപാതസംസര്ഗജ്വരാതിസാരാദിസഞ്ജ്ഞാകൃത ഇത്യര്ഥഃ| നാനാപ്രകൃതിവിശേഷവ്യൂഹ ഇതി യഥോക്തനാനാകാരണവിശേഷകൃതോ ജ്വരാതിസാരാദിരൂപോ വ്യധീനാം ദോഷാണാം ച സമൂഹ ഇത്യര്ഥഃ| ഭിഷജാമിതിപദേന ച വൈദ്യാനാമേവേയം സമയസിദ്ധാऽനുബന്ധ്യാദിസഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
അഗ്നിഷു തു ശാരീരേഷു ചതുര്വിധോ വിശേഷോ ബലഭേദേന ഭവതി| തദ്യഥാ- തീക്ഷ്ണോ, മന്ദഃ, സമോ, വിഷമശ്ചേതി| തത്ര തീക്ഷ്ണോऽഗ്നിഃ സര്വാപചാരസഹഃ, തദ്വിപരീതലക്ഷണസ്തു മന്ദഃ, സമസ്തു ഖല്വപചാരതോ വികൃതിമാപദ്യതേऽനപചാരതസ്തു പ്രകൃതാവവതിഷ്ഠതേ, സമലക്ഷണവിപരീതലക്ഷണസ്തു വിഷമ ഇതി| ഏതേ ചതുര്വിധാ ഭവന്ത്യഗ്നയശ്ചതുര്വിധാനാമേവ പുരുഷാണാമ്| തത്ര സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം പ്രകൃതിസ്ഥാനാം സമാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ, വാതലാനാം തു വാതാഭിഭൂതേऽഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ വിഷമാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ, പിത്തലാനാം തു പിത്താഭിഭൂതേ ഹ്യഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ തീക്ഷ്ണാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ, ശ്ലേഷ്മലാനാം തു ശ്ലേഷ്മാഭിഭൂതേऽഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ മന്ദാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ||൧൨||
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
ദോഷഭേദവികാരഭേദമഭിധായ ശരീരസ്ഥിതേഃ പ്രധാനകാരണസ്യാഗ്നേര്ഭേദമാഹ- അഗ്നിഷ്വിത്യാദി| ശാരീരേഷ്വിതി സാമാന്യവചനേന സര്വശരീരഗതാനഗ്നീന് ഗ്രാഹയതി, വിവരണേ തു ജഠരാഗ്നേരേവ ‘തീക്ഷ്ണോऽഗ്നിഃ സര്വാപചാരസഹഃ’ ഇത്യാദിനാ യച്ചാതുര്വിധ്യമുക്തം, തജ്ജഠരാഗ്നിതീക്ഷ്ണതാദിമൂലകമേവ ത്വഗഗ്ന്യാദിതീക്ഷ്ണത്വാദികമിതി ജ്ഞാപയതി| വചനം ഹി- “തന്മൂലാസ്തേ ഹി തദ്വൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകാഃ” (ചി.അ.൧൫) ഇതി| യദ്യപി സമോऽഗ്നിഃ ശസ്തത്വേനാഗ്രേऽഭിധാതും യുജ്യതേ, തഥാऽപി സമതശ്ച തീക്ഷ്ണസ്യൈവ പ്രാധാന്യോപദര്ശനാര്ഥമിഹാഗ്രേऽഭിധാനം; സമസ്യ ഹി പ്രാധാന്യം നിര്വികാരത്വേനൈവ സുസ്ഥിതം, തീക്ഷ്ണസ്യ തു സര്വാപചാരസഹത്വേന പ്രാധാന്യമ്| തദ്വിപരീതലക്ഷണ ഇതി സ്വല്പാപചാരമപി യോ ന സഹതേ, സ മന്ദ ഇത്യര്ഥഃ| സമലക്ഷണവിപരീതലക്ഷണ ഇതി കദാചിദ്വിഷമോऽപചാരാദപി ന വിക്രിയതേ, കദാചിദ്വിക്രിയതേ| സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമിത്യുക്തേऽപി പ്രകൃതിസ്ഥാനാമിതി പദം വൃദ്ധാനാം സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം പ്രതിഷേധാര്ഥമ്| പ്രകൃതിശബ്ദസ്യ കാരണാദ്യനേകാര്ഥതാവ്യുദാസാര്ഥം സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമിതി കൃതമ്| വാതാഭിഭൂതേऽഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ ഇതി വചനേന വാതലാനാമപി യദൈവാഗ്ന്യധിഷ്ഠാനോപഘാതോ വാതേന ക്രിയതേ, തദൈവ വൈഷമ്യം ഭവതി| ഏവം പിത്താഭിഭൂത ഇത്യാദാവപി വ്യാഖ്യേയമ്||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
തത്ര കേചിദാഹുഃ- ന സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ ജന്തവഃ സന്തി, വിഷമാഹാരോപയോഗിത്വാന്മനുഷ്യാണാം; തസ്മാച്ച വാതപ്രകൃതയഃ കേചിത്, കേചിത് പിത്തപ്രകൃതയഃ, കേചിത് പുനഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയോ ഭവന്തീതി| തച്ചാനുപപന്നം, കസ്മാത് കാരണാത്? സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണം ഹ്യരോഗമിച്ഛന്തി ഭിഷജഃ, യതഃ പ്രകൃതിശ്ചാരോഗ്യമ്, ആരോഗ്യാര്ഥാ ച ഭേഷജപ്രവൃത്തിഃ, സാ ചേഷ്ടരൂപാ, തസ്മാത് സന്തി സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ; ന ഖലു സന്തി വാതപ്രകൃതയഃ പിത്തപ്രകൃതയഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയോ വാ| തസ്യ തസ്യ കില ദോഷസ്യാധിക്യാത് സാ സാ ദോഷപ്രകൃതിരുച്യതേ മനുഷ്യാണാം, ന ച വികൃതേഷു ദോഷേഷു പ്രകൃതിസ്ഥത്വമുപപദ്യതേ, തസ്മാന്നൈതാഃ പ്രകൃതയഃ സന്തി; സന്തി തു ഖലു വാതലാഃ പിത്തലാഃ ശ്ലേഷ്മലാശ്ച, അപ്രകൃതിസ്ഥാസ്തു തേ ജ്ഞേയാഃ||൧൩||
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
വിഷമാഹാരോപയോഗിത്വാദിതി നായം പുരുഷസ്തുലാധാരധൃതമിവാഹാരമുപയുങ്ക്തേ, തേനാവശ്യമത്ര വാതാദിഷ്വന്യതമോऽപി ദോഷോ വികൃതോ ഭവതീതി ഭാവഃ| സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണമിത്യാദിനാ അസ്തി താവദാരോഗ്യം പുരുഷേഷു വൈദ്യവ്യവഹാരസിദ്ധമിതി ദര്ശയതി| തേന, യാദൃഗിദം ദോഷാണാം കലാകാഷ്ഠാദിവൈഷമ്യം പരിത്യജ്യാവിര്ഭൂതവികാരാകാരിത്വേനാദൂരാന്തരം സാമ്യമിഷ്യതേ, താദൃഗേവ പ്രകൃതാവപി സാമ്യമസ്ത്യേവേതി ഭാവഃ| അന്യേ തു വൈഷമ്യം നാദ്രിയന്ത ഏവ, വ്യപദേശ്യരോഗാജനകത്വാത്| ദോഷപ്രകൃതിരിതി ദുഷ്ടദോഷഭാവിതാ പ്രകൃതിരിത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
തേഷാം തു ഖലു ചതുര്വിധാനാം പുരുഷാണാം ചത്വാര്യനുപ്രണിധാനാനി ശ്രേയസ്കരാണി ഭവന്തി| തത്ര സമസര്വധാതൂനാം സര്വാകാരസമമ്, അധികദോഷാണാം തു ത്രയാണാം യഥാസ്വം ദോഷാധിക്യമഭിസമീക്ഷ്യ ദോഷപ്രതികൂലയോഗീനി ത്രീണ്യനു(ന്ന)പ്രണിധാനാനി ശ്രേയസ്കരാണി ഭവന്തി യാവദഗ്നേഃ സമീഭാവാത്, സമേ തു സമമേവ കാര്യമ്; ഏവം ചേഷ്ടാ ഭേഷജപ്രയോഗാശ്ചാപരേ| താന് വിസ്തരേണാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧൪||
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
ദോഷേ പ്രവൃദ്ധേ പ്രതികൂലതയാ യോഗീനി ദോഷപ്രതികൂലയോഗീനി| ത്രീണി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മപ്രതികൂലാനി| സമേ ത്വിതി സമതാം ഗതേ വഹ്നൌ, യഥോചിതവിധാനേന (വാതപ്രകൃത്യാദീനാം ) സമമേവാനുപ്രണിധാനം കര്തവ്യമ്| ഏവമിത്യനേന പ്രകാരേണ ചേഷ്ടാഭേഷജയോരപി പ്രയോഗാ വാതാദീനാം ഭവന്തി; യേ തു, ഏവമിത്യനേന ചതുര്വിധേനോക്തേന പ്രകാരേണേതി വദന്തി, തേ സമപ്രകൃതീനാം ച സമവ്യായാമാദിചേഷ്ടാ ഭേഷജം ച ഋതുചര്യാവിധേയം വമനാദികാരകം സൂച്യതേऽനേനേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ത്രയസ്തു പുരുഷാ ഭവന്ത്യാതുരാഃ, തേ ത്വനാതുരാസ്തന്ത്രാന്തരീയാണാം ഭിഷജാമ്| തദ്യഥാ- വാതലഃ, പിത്തലഃ, ശ്ലേഷ്മലശ്ചേതി| തേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം- വാതലസ്യ വാതനിമിത്താഃ, പിത്തലസ്യ പിത്തനിമിത്താഃ, ശ്ലേഷ്മലസ്യ ശ്ലേഷ്മനിമിത്താ വ്യാധയഃ പ്രായേണ ബലവന്തശ്ച ഭവന്തി||൧൫|| തത്ര വാതലസ്യ വാതപ്രകോപണാന്യാസേവമാനസ്യ ക്ഷിപ്രം വാതഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ, ന തഥേതരൌ ദോഷൌ; സ തസ്യ പ്രകോപമാപന്നോ യഥോക്തൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ| തസ്യാവജയനം- സ്നേഹസ്വേദൌ വിധിയുക്തൌ, മൃദൂനി ച സംശോധനാനി സ്നേഹോഷ്ണമധുരാമ്ലലവണയുക്താനി, തദ്വദഭ്യവഹാര്യാണി, അഭ്യങ്ഗോപനാഹനോദ്വേഷ്ടനോന്മര്ദനപരിഷേകാവഗാഹനസംവാഹനാവപീഡനവിത്രാസനവിസ്മാപനവിസ്മാരണാനി, സുരാസവവിധാനം, സ്നേഹാശ്ചാനേകയോനയോ ദീപനീയപാചനീയവാതഹരവിരേചനീയോപഹിതാസ്തഥാ ശതപാകാഃ സഹസ്രപാകാഃ സര്വശശ്ച പ്രയോഗാര്ഥാഃ, ബസ്തയഃ, ബസ്തിനിയമഃ സുഖശീലതാ ചേതി||൧൬||
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
ന തഥേതരൌ ദോഷാവിതി സത്യാऽപി ഹേതുസേവയേത്യര്ഥഃ; അന്യഥാ വാതപ്രകോപണസേവയാ പിത്തശ്ലേഷ്മണോര്വൃദ്ധിരേവ നാസ്തി| വിത്രാസനാദയോ യദ്യപി വാതകാരകാസ്തഥാऽപി വാതജനിതോന്മാദവിനാശകത്വേന ചോക്താ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഉന്മാദേ ഹി വിത്രാസനാദി ഭേഷജമഭിധായോക്തം- “തേന യാതി ശമം തസ്യ സര്വതോ വിപ്ലുതം മനഃ” (ചി.അ.൯) ഇതി| സര്വശഃ പ്രയോഗാര്ഥാ ഇതി പാനാഭ്യങ്ഗബസ്ത്യാദിഭിഃ പ്രയോജനീയാ ഇത്യര്ഥഃ| ബസ്തിനിയമ ഇതി ബസ്തൌ യഥോക്തനിയമസേവേത്യര്ഥഃ; കിംവാ ബസ്തിനിയമശബ്ദേന സിദ്ധൌ വക്ഷ്യമാണകര്മ-കാല-യോഗരൂപം ബസ്തിസങ്ഖ്യാനിയമം കര്തവ്യതയാ ദര്ശയതി| വക്ഷ്യതി ഹി- “ത്രിംശന്മതാഃ കര്മസു ബസ്തിയോഗാഃ കാലസ്തതോऽര്ധേന തതശ്ച യോഗഃ” (സി.അ.൧) ഇതി| സുഖശീലതാ സതതസുഖസേവിത്വമ്||൧൫-൧൬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
പിത്തലസ്യാപി പിത്തപ്രകോപണാന്യാസേവമാനസ്യ ക്ഷിപ്രം പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ, ന തഥേതരൌ ദോഷൌ; തദസ്യ പ്രകോപമാപന്നം യഥോക്തൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ| തസ്യാവജയനം- സര്പിഷ്പാനം, സര്പിഷാ ച സ്നേഹനമ്, അധശ്ച ദോഷഹരണം, മധുരതിക്തകഷായശീതാനാം ചൌഷധാഭ്യവഹാര്യാണാമുപയോഗഃ, മൃദുമധുരസുരഭിശീതഹൃദ്യാനാം ഗന്ധാനാം ചോപസേവാ, മുക്താമണിഹാരാവലീനാം ച പരമശിശിരവാരിസംസ്ഥിതാനാം ധാരണമുരസാ, ക്ഷണേ ക്ഷണേऽഗ്ര്യചന്ദനപ്രിയങ്ഗുകാലീയമൃണാലശീതവാതവാരിഭിരുത്പലകുമുദകോകനദസൌഗന്ധികപദ്മാനുഗതൈശ്ച വാരിഭിരഭിപ്രോക്ഷണം, ശ്രുതിസുഖമൃദുമധുരമനോऽനുഗാനാം ച ഗീതവാദിത്രാണാം ശ്രവണം, ശ്രവണം ചാഭ്യുദയാനാം, സുഹൃദ്ഭിഃ സംയോഗഃ, സംയോഗശ്ചേഷ്ടാഭിഃ സ്ത്രീഭിഃ ശീതോപഹിതാംശുകസ്രഗ്ധാരിണീഭിഃ, നിശാകരാംശുശീതലപ്രവാതഹര്മ്യവാസഃ, ശൈലാന്തരപുലിനശിശിരസദനവസനവ്യജനപവനസേവനം, രമ്യാണാം ചോപവനാനാം സുഖശിശിരസുരഭിമാരുതോപഹിതാനാമുപസേവനം, സേവനം ച പദ്മോത്പലനലിനകുമുദസൌഗന്ധികപുണ്ഡരീകശതപത്രഹസ്താനാം , സൌമ്യാനാം ച സര്വഭാവാനാമിതി||൧൭||
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
യഥോക്തൈരിതി മഹാരോഗാധ്യായോക്തൈഃ| അധശ്ച ദോഷഹരണമിതി വിരേചനാദിത്യര്ഥഃ| അഗ്ര്യചന്ദനം ധവലചന്ദമ്| ഹസ്താനാമിതി കലാപാനാമ്||൧൭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ശ്ലേഷ്മലസ്യാപി ശ്ലേഷ്മപ്രകോപണാന്യാസേവമാനസ്യ ക്ഷിപ്രം ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ, ന തഥേതരൌ ദോഷൌ; സ തസ്യ പ്രകോപമാപന്നോ യഥോക്തൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ| തസ്യാവജയനം- വിധിയുക്താനി തീക്ഷ്ണോഷ്ണാനി സംശോധനാനി, രൂക്ഷപ്രായാണി ചാഭ്യവഹാര്യാണി കടുകതിക്തകഷായോപഹിതാനി, തഥൈവ ധാവനലങ്ഘനപ്ലവനപരിസരണജാഗരണനിയുദ്ധവ്യവായവ്യായാമോന്മര്ദനസ്നാനോത്സാദനാനി, വിശേഷതസ്തീക്ഷ്ണാനാം ദീര്ഘകാലസ്ഥിതാനാം ച മദ്യാനാമുപയോഗഃ, സധൂമപാനഃ സര്വശശ്ചോപവാസഃ, തഥോഷ്ണം വാസഃ, സുഖപ്രതിഷേധശ്ച സുഖാര്ഥമേവേതി||൧൮||
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മവിജയാര്ഥം രൂക്ഷസ്യൈവ ഹിതത്വേന രൂക്ഷാണീതി വക്തവ്യേ യദ്രൂക്ഷപ്രായാണീതി കരോതി, തേനാത്യര്ഥരൂക്ഷാന്നസ്യ വാതാനുഗുണത്വേന തഥാ ധാത്വപോഷകത്വേന ചാസേവ്യത്വം ദര്ശയതി; ഉക്തം ഹി രസവിമാനേ- “സ്നിഗ്ധമശ്നീയാത്; സ്നിഗ്ധം ഹി ഭുക്തം സ്വദതേ, ഭുക്തമൌദര്യമഗ്നിമുദീരയതി” (വി.അ.൧) ഇത്യാദി| ലങ്ഘനമ് ഉത്പ്ലുത്യ ഗമനം, പരിസരണം കുണ്ഡലരൂപഭ്രമണമ്| സര്വശശ്ചോപവാസ ഇതി സര്വലങ്ഘനാനി| യദുക്തം- “ചതുഷ്പ്രകാരാ സംശുദ്ധിഃ പിപാസാ മാരുതാതപൌ| പാചനാന്യുപവാസശ്ച വ്യായാമശ്ചേതി ലങ്ഘനമ്” (സൂ.അ.൨൨) ഇതി| ഉപവാസശബ്ദോ ഹ്യത്ര ലങ്ഘനേ വര്തതേ| സുഖാര്ഥമിതി ആയതിസുഖാര്ഥം; സുഖപ്രതിഷേധാദ്ധി ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ ഭൂതേ ശ്ലേഷ്മവികാരാഭാവലക്ഷണം സുഖം ഭവതി||൧൮||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ഭവതി ചാത്ര- സര്വരോഗവിശേഷജ്ഞഃ സര്വകാര്യവിശേഷവിത്| സര്വഭേഷജതത്ത്വജ്ഞോ രാജ്ഞഃ പ്രാണപതിര്ഭവേദിതി||൧൯||
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
യഥോക്താധ്യായജ്ഞാനാദേവ സര്വരോഗാഭിജ്ഞം സ്തൌതി- സര്വേത്യാദിനാ| പ്രാണാന് പാതി രക്ഷതീതി പ്രാണപതിഃ||൧൯||
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
തത്ര ശ്ലോകാഃ- പ്രകൃത്യന്തരഭേദേന രോഗാനീകവികല്പനമ്| പരസ്പരാവിരോധശ്ച സാമാന്യം രോഗദോഷയോഃ||൨൦|| ദോഷസങ്ഖ്യാ വികാരാണാമേകദേശഃ പ്രകോപണമ്| ജരണം പ്രതി ചിന്താ ച കായാഗ്നേര്ധുക്ഷണാനി ച||൨൧|| നരാണാം വാതലാദീനാം പ്രകൃതിസ്ഥാപനാനി ച| രോഗാനീകേ വിമാനേऽസ്മിന് വ്യാഹൃതാനി മഹര്ഷിണാ||൨൨||
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ജരയതീതി ജരണോ വഹ്നിഃ, തം പ്രതി ചിന്താ ‘അഗ്നിഷു’ ഇത്യാദിനാ കൃതാ| പ്രകൃതിസ്ഥാപനാനീതി ഭേഷജാനി||൨൦-൨൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ രോഗാനീകവിമാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ രോഗാനീകവിമാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||