Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രോഗാനീകം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो रोगानीकं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
6. rōgānīkavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദ്വേ രോഗാനീകേ ഭവതഃ പ്രഭാവഭേദേന- സാധ്യമ്, അസാധ്യം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ ബലഭേദേന- മൃദു, ദാരുണം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ അധിഷ്ഠാനഭേദേന- മനോऽധിഷ്ഠാനം, ശരീരാധിഷ്ഠാനം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ നിമിത്തഭേദേന- സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്തമ്, ആഗന്തുനിമിത്തം ച; ദ്വേ രോഗാനീകേ ആശയഭേദേന- ആമാശയസമുത്ഥം, പക്വാശയസമുത്ഥം ചേതി| ഏവമേതത് പ്രഭാവബലാധിഷ്ഠാനനിമിത്താശയഭേദാദ്ദ്വൈധം സദ്ഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിദ്യമാനമഥവാऽപി സന്ധീയമാനം സ്യാദേകത്വം ബഹുത്വം വാ| ഏകത്വം താവദേകമേവ രോഗാനീകം, ദുഃഖസാമാന്യാത് ; ബഹുത്വം തു ദശ രോഗാനീകാനി പ്രഭാവഭേദാദിനാ ഭവന്തി; ബഹുത്വമപി സങ്ഖ്യേയം സ്യാദസങ്ഖ്യേയം വാ| തത്ര സങ്ഖ്യേയം താവദ്യഥോക്തമഷ്ടോദരീയേ, അപരിസങ്ഖ്യേയം പുനര്യഥാ- മഹാരോഗാധ്യായേ രുഗ്വര്ണസമുത്ഥാനാദീനാമസങ്ഖ്യേയത്വാത്||൩||
View original
द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन- साध्यम्, असाध्यं च; द्वे रोगानीके बलभेदेन- मृदु, दारुणं च; द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन- मनोऽधिष्ठानं, शरीराधिष्ठानं च; द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन- स्वधातुवैषम्यनिमित्तम्, आगन्तुनिमित्तं च; द्वे रोगानीके आशयभेदेन- आमाशयसमुत्थं, पक्वाशयसमुत्थं चेति| एवमेतत् प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानमथवाऽपि सन्धीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा| एकत्वं तावदेकमेव रोगानीकं, दुःखसामान्यात् ; बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति; बहुत्वमपि सङ्ख्येयं स्यादसङ्ख्येयं वा| तत्र सङ्ख्येयं तावद्यथोक्तमष्टोदरीये, अपरिसङ्ख्येयं पुनर्यथा- महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनामसङ्ख्येयत्वात्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ന ച സങ്ഖ്യേയാഗ്രേഷു ഭേദപ്രകൃത്യന്തരീയേഷു വിഗീതിരിത്യതോ ദോഷവതീ സ്യാദത്ര കാചിത് പ്രതിജ്ഞാ, ന ചാവിഗീതിരിത്യതഃ സ്യാദദോഷവതീ| ഭേത്താ ഹി ഭേദ്യമന്യഥാഭിനത്തി, അന്യഥാ പുരസ്താദ്ഭിന്നം ഭേദപ്രകൃത്യന്തരേണ ഭിന്ദന് ഭേദസങ്ഖ്യാവിശേഷമാപാദയത്യനേകധാ, ന ച പൂര്വം ഭേദാഗ്രമുപഹന്തി| സമാനായാമപി ഖലു ഭേദപ്രകൃതൌ പ്രകൃതാനുപ്രയോഗാന്തരമപേക്ഷ്യമ് | സന്തി ഹ്യര്ഥാന്തരാണി സമാനശബ്ദാഭിഹിതാനി, സന്തി ചാനര്ഥാന്തരാണി പര്യായശബ്ദാഭിഹിതാനി| സമാനോ ഹി രോഗശബ്ദോ ദോഷേഷു ച വ്യാധിഷു ച; ദോഷാ ഹ്യപി രോഗശബ്ദമാതങ്കശബ്ദം യക്ഷ്മശബ്ദം ദോഷപ്രകൃതിശബ്ദം വികാരശബ്ദം ച ലഭന്തേ, വ്യാധയശ്ച രോഗശബ്ദമാതങ്കശബ്ദം യക്ഷ്മശബ്ദം ദോഷപ്രകൃതിശബ്ദം വികാരശബ്ദം ച ലഭന്തേ| തത്ര ദോഷേഷു ചൈവ വ്യാധിഷു ച രോഗശബ്ദഃ സമാനഃ, ശേഷേഷു തു വിശേഷവാന്||൪||
View original
न च सङ्ख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित् प्रतिज्ञा, न चाविगीतिरित्यतः स्याददोषवती| भेत्ता हि भेद्यमन्यथाभिनत्ति, अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन् भेदसङ्ख्याविशेषमापादयत्यनेकधा, न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति| समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम् | सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि, सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि| समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च; दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते, व्याधयश्च रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते| तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः, शेषेषु तु विशेषवान्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
തത്ര വ്യാധയോऽപരിസങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, അതിബഹുത്വാത്| ദോഷാസ്തു ഖലു പരിസങ്ഖ്യേയാ ഭവന്തി, അനതിബഹുത്വാത്| തസ്മാദ്യഥാചിത്രം വികാരാനുദാഹരണാര്ഥമ്, അനവശേഷേണ ച ദോഷാന് വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| രജസ്തമശ്ച മാനസൌ ദോഷൌ| തയോര്വികാരാഃ കാമക്രോധലോഭമോഹേര്ഷ്യാമാനമദശോകചിത്തോ(ന്തോ)ദ്വേഗഭയഹര്ഷാദയഃ| വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണസ്തു ഖലു ശാരീരാ ദോഷാഃ| തേഷാമപി ച വികാരാ ജ്വരാതീസാരശോഫശോഷശ്വാസമേഹകുഷ്ഠാദയഃ| ഇതി ദോഷാഃ കേവലാ വ്യാഖ്യാതാ വികാരൈകദേശശ്ച||൫|| തത്ര ഖല്വേഷാം ദ്വയാനാമപി ദോഷാണാം ത്രിവിധം പ്രകോപണം; തദ്യഥാ- അസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗഃ, പ്രജ്ഞാപരാധഃ, പരിണാമശ്ചേതി||൬||
View original
तत्र व्याधयोऽपरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वात्| दोषास्तु खलु परिसङ्ख्येया भवन्ति, अनतिबहुत्वात्| तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम्, अनवशेषेण च दोषान् व्याख्यास्यामः| रजस्तमश्च मानसौ दोषौ| तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तो(न्तो)द्वेगभयहर्षादयः| वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः| तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः| इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च||५|| तत्र खल्वेषां द्वयानामपि दोषाणां त्रिविधं प्रकोपणं; तद्यथा- असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
പ്രകുപിതാസ്തു ഖലു തേ പ്രകോപണവിശേഷാദ്ദൂഷ്യവിശേഷാച്ച വികാരവിശേഷാനഭിനിര്വര്തയന്ത്യപരിസങ്ഖ്യേയാന്||൭||
View original
प्रकुपितास्तु खलु ते प्रकोपणविशेषाद्दूष्यविशेषाच्च विकारविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यपरिसङ्ख्येयान्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തേ ച വികാരാഃ പരസ്പരമനുവര്തമാനാഃ കദാചിദനുബധ്നന്തി കാമാദയോ ജ്വരാദയശ്ച||൮||
View original
ते च विकाराः परस्परमनुवर्तमानाः कदाचिदनुबध्नन्ति कामादयो ज्वरादयश्च||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
നിയതസ്ത്വനുബന്ധോ രജസ്തമസോഃ പരസ്പരം, ന ഹ്യരജസ്കം തമഃ പ്രവര്തതേ ||൯||
View original
नियतस्त्वनुबन्धो रजस्तमसोः परस्परं, न ह्यरजस्कं तमः प्रवर्तते ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
(പ്രായഃ) ശാരീരദോഷാണാമേകാധിഷ്ഠാനീയാനാം സന്നിപാതഃ സംസര്ഗോ വാ സമാനഗുണത്വാത്; ദോഷാ ഹി ദൂഷണൈഃ സമാനാഃ||൧൦||
View original
(प्रायः) शारीरदोषाणामेकाधिष्ठानीयानां सन्निपातः संसर्गो वा समानगुणत्वात्; दोषा हि दूषणैः समानाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
തത്രാനുബന്ധ്യാനുബന്ധകൃതോ വിശേഷഃ- സ്വതന്ത്രോ വ്യക്തലിങ്ഗോ യഥോക്തസമുത്ഥാനപ്രശമോ ഭവത്യനുബന്ധ്യഃ, തദ്വിപരീതലക്ഷണസ്ത്വനുബന്ധഃ| അനുബന്ധ്യലക്ഷണസമന്വിതാസ്തത്ര യദി ദോഷാ ഭവന്തി തത്ത്രികം സന്നിപാതമാചക്ഷതേ, ദ്വയം വാ സംസര്ഗമ്| അനുബന്ധ്യാനുബന്ധവിശേഷകൃതസ്തു ബഹുവിധോ ദോഷഭേദഃ| ഏവമേഷ സഞ്ജ്ഞാപ്രകൃതോ ഭിഷജാം ദോഷേഷു വ്യാധിഷു ച നാനാപ്രകൃതിവിശേഷവ്യൂഹഃ ||൧൧||
View original
तत्रानुबन्ध्यानुबन्धकृतो विशेषः- स्वतन्त्रो व्यक्तलिङ्गो यथोक्तसमुत्थानप्रशमो भवत्यनुबन्ध्यः, तद्विपरीतलक्षणस्त्वनुबन्धः| अनुबन्ध्यलक्षणसमन्वितास्तत्र यदि दोषा भवन्ति तत्त्रिकं सन्निपातमाचक्षते, द्वयं वा संसर्गम्| अनुबन्ध्यानुबन्धविशेषकृतस्तु बहुविधो दोषभेदः| एवमेष सञ्ज्ञाप्रकृतो भिषजां दोषेषु व्याधिषु च नानाप्रकृतिविशेषव्यूहः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
അഗ്നിഷു തു ശാരീരേഷു ചതുര്വിധോ വിശേഷോ ബലഭേദേന ഭവതി| തദ്യഥാ- തീക്ഷ്ണോ, മന്ദഃ, സമോ, വിഷമശ്ചേതി| തത്ര തീക്ഷ്ണോऽഗ്നിഃ സര്വാപചാരസഹഃ, തദ്വിപരീതലക്ഷണസ്തു മന്ദഃ, സമസ്തു ഖല്വപചാരതോ വികൃതിമാപദ്യതേऽനപചാരതസ്തു പ്രകൃതാവവതിഷ്ഠതേ, സമലക്ഷണവിപരീതലക്ഷണസ്തു വിഷമ ഇതി| ഏതേ ചതുര്വിധാ ഭവന്ത്യഗ്നയശ്ചതുര്വിധാനാമേവ പുരുഷാണാമ്| തത്ര സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം പ്രകൃതിസ്ഥാനാം സമാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ, വാതലാനാം തു വാതാഭിഭൂതേऽഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ വിഷമാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ, പിത്തലാനാം തു പിത്താഭിഭൂതേ ഹ്യഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ തീക്ഷ്ണാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ, ശ്ലേഷ്മലാനാം തു ശ്ലേഷ്മാഭിഭൂതേऽഗ്ന്യധിഷ്ഠാനേ മന്ദാ ഭവന്ത്യഗ്നയഃ||൧൨||
View original
अग्निषु तु शारीरेषु चतुर्विधो विशेषो बलभेदेन भवति| तद्यथा- तीक्ष्णो, मन्दः, समो, विषमश्चेति| तत्र तीक्ष्णोऽग्निः सर्वापचारसहः, तद्विपरीतलक्षणस्तु मन्दः, समस्तु खल्वपचारतो विकृतिमापद्यतेऽनपचारतस्तु प्रकृताववतिष्ठते, समलक्षणविपरीतलक्षणस्तु विषम इति| एते चतुर्विधा भवन्त्यग्नयश्चतुर्विधानामेव पुरुषाणाम्| तत्र समवातपित्तश्लेष्मणां प्रकृतिस्थानां समा भवन्त्यग्नयः, वातलानां तु वाताभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने विषमा भवन्त्यग्नयः, पित्तलानां तु पित्ताभिभूते ह्यग्न्यधिष्ठाने तीक्ष्णा भवन्त्यग्नयः, श्लेष्मलानां तु श्लेष्माभिभूतेऽग्न्यधिष्ठाने मन्दा भवन्त्यग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
തത്ര കേചിദാഹുഃ- ന സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ ജന്തവഃ സന്തി, വിഷമാഹാരോപയോഗിത്വാന്മനുഷ്യാണാം; തസ്മാച്ച വാതപ്രകൃതയഃ കേചിത്, കേചിത് പിത്തപ്രകൃതയഃ, കേചിത് പുനഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയോ ഭവന്തീതി| തച്ചാനുപപന്നം, കസ്മാത് കാരണാത്? സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണം ഹ്യരോഗമിച്ഛന്തി ഭിഷജഃ, യതഃ പ്രകൃതിശ്ചാരോഗ്യമ്, ആരോഗ്യാര്ഥാ ച ഭേഷജപ്രവൃത്തിഃ, സാ ചേഷ്ടരൂപാ, തസ്മാത് സന്തി സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ; ന ഖലു സന്തി വാതപ്രകൃതയഃ പിത്തപ്രകൃതയഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതയോ വാ| തസ്യ തസ്യ കില ദോഷസ്യാധിക്യാത് സാ സാ ദോഷപ്രകൃതിരുച്യതേ മനുഷ്യാണാം, ന ച വികൃതേഷു ദോഷേഷു പ്രകൃതിസ്ഥത്വമുപപദ്യതേ, തസ്മാന്നൈതാഃ പ്രകൃതയഃ സന്തി; സന്തി തു ഖലു വാതലാഃ പിത്തലാഃ ശ്ലേഷ്മലാശ്ച, അപ്രകൃതിസ്ഥാസ്തു തേ ജ്ഞേയാഃ||൧൩||
View original
तत्र केचिदाहुः- न समवातपित्तश्लेष्माणो जन्तवः सन्ति, विषमाहारोपयोगित्वान्मनुष्याणां; तस्माच्च वातप्रकृतयः केचित्, केचित् पित्तप्रकृतयः, केचित् पुनः श्लेष्मप्रकृतयो भवन्तीति| तच्चानुपपन्नं, कस्मात् कारणात्? समवातपित्तश्लेष्माणं ह्यरोगमिच्छन्ति भिषजः, यतः प्रकृतिश्चारोग्यम्, आरोग्यार्था च भेषजप्रवृत्तिः, सा चेष्टरूपा, तस्मात् सन्ति समवातपित्तश्लेष्माणः; न खलु सन्ति वातप्रकृतयः पित्तप्रकृतयः श्लेष्मप्रकृतयो वा| तस्य तस्य किल दोषस्याधिक्यात् सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां, न च विकृतेषु दोषेषु प्रकृतिस्थत्वमुपपद्यते, तस्मान्नैताः प्रकृतयः सन्ति; सन्ति तु खलु वातलाः पित्तलाः श्लेष्मलाश्च, अप्रकृतिस्थास्तु ते ज्ञेयाः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
തേഷാം തു ഖലു ചതുര്വിധാനാം പുരുഷാണാം ചത്വാര്യനുപ്രണിധാനാനി ശ്രേയസ്കരാണി ഭവന്തി| തത്ര സമസര്വധാതൂനാം സര്വാകാരസമമ്, അധികദോഷാണാം തു ത്രയാണാം യഥാസ്വം ദോഷാധിക്യമഭിസമീക്ഷ്യ ദോഷപ്രതികൂലയോഗീനി ത്രീണ്യനു(ന്ന)പ്രണിധാനാനി ശ്രേയസ്കരാണി ഭവന്തി യാവദഗ്നേഃ സമീഭാവാത്, സമേ തു സമമേവ കാര്യമ്; ഏവം ചേഷ്ടാ ഭേഷജപ്രയോഗാശ്ചാപരേ| താന് വിസ്തരേണാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧൪||
View original
तेषां तु खलु चतुर्विधानां पुरुषाणां चत्वार्यनुप्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति| तत्र समसर्वधातूनां सर्वाकारसमम्, अधिकदोषाणां तु त्रयाणां यथास्वं दोषाधिक्यमभिसमीक्ष्य दोषप्रतिकूलयोगीनि त्रीण्यनु(न्न)प्रणिधानानि श्रेयस्कराणि भवन्ति यावदग्नेः समीभावात्, समे तु सममेव कार्यम्; एवं चेष्टा भेषजप्रयोगाश्चापरे| तान् विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ത്രയസ്തു പുരുഷാ ഭവന്ത്യാതുരാഃ, തേ ത്വനാതുരാസ്തന്ത്രാന്തരീയാണാം ഭിഷജാമ്| തദ്യഥാ- വാതലഃ, പിത്തലഃ, ശ്ലേഷ്മലശ്ചേതി| തേഷാമിദം വിശേഷവിജ്ഞാനം- വാതലസ്യ വാതനിമിത്താഃ, പിത്തലസ്യ പിത്തനിമിത്താഃ, ശ്ലേഷ്മലസ്യ ശ്ലേഷ്മനിമിത്താ വ്യാധയഃ പ്രായേണ ബലവന്തശ്ച ഭവന്തി||൧൫|| തത്ര വാതലസ്യ വാതപ്രകോപണാന്യാസേവമാനസ്യ ക്ഷിപ്രം വാതഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ, ന തഥേതരൌ ദോഷൌ; സ തസ്യ പ്രകോപമാപന്നോ യഥോക്തൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ| തസ്യാവജയനം- സ്നേഹസ്വേദൌ വിധിയുക്തൌ, മൃദൂനി ച സംശോധനാനി സ്നേഹോഷ്ണമധുരാമ്ലലവണയുക്താനി, തദ്വദഭ്യവഹാര്യാണി, അഭ്യങ്ഗോപനാഹനോദ്വേഷ്ടനോന്മര്ദനപരിഷേകാവഗാഹനസംവാഹനാവപീഡനവിത്രാസനവിസ്മാപനവിസ്മാരണാനി, സുരാസവവിധാനം, സ്നേഹാശ്ചാനേകയോനയോ ദീപനീയപാചനീയവാതഹരവിരേചനീയോപഹിതാസ്തഥാ ശതപാകാഃ സഹസ്രപാകാഃ സര്വശശ്ച പ്രയോഗാര്ഥാഃ, ബസ്തയഃ, ബസ്തിനിയമഃ സുഖശീലതാ ചേതി||൧൬||
View original
त्रयस्तु पुरुषा भवन्त्यातुराः, ते त्वनातुरास्तन्त्रान्तरीयाणां भिषजाम्| तद्यथा- वातलः, पित्तलः, श्लेष्मलश्चेति| तेषामिदं विशेषविज्ञानं- वातलस्य वातनिमित्ताः, पित्तलस्य पित्तनिमित्ताः, श्लेष्मलस्य श्लेष्मनिमित्ता व्याधयः प्रायेण बलवन्तश्च भवन्ति||१५|| तत्र वातलस्य वातप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- स्नेहस्वेदौ विधियुक्तौ, मृदूनि च संशोधनानि स्नेहोष्णमधुराम्ललवणयुक्तानि, तद्वदभ्यवहार्याणि, अभ्यङ्गोपनाहनोद्वेष्टनोन्मर्दनपरिषेकावगाहनसंवाहनावपीडनवित्रासनविस्मापनविस्मारणानि, सुरासवविधानं, स्नेहाश्चानेकयोनयो दीपनीयपाचनीयवातहरविरेचनीयोपहितास्तथा शतपाकाः सहस्रपाकाः सर्वशश्च प्रयोगार्थाः, बस्तयः, बस्तिनियमः सुखशीलता चेति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
പിത്തലസ്യാപി പിത്തപ്രകോപണാന്യാസേവമാനസ്യ ക്ഷിപ്രം പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ, ന തഥേതരൌ ദോഷൌ; തദസ്യ പ്രകോപമാപന്നം യഥോക്തൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ| തസ്യാവജയനം- സര്പിഷ്പാനം, സര്പിഷാ ച സ്നേഹനമ്, അധശ്ച ദോഷഹരണം, മധുരതിക്തകഷായശീതാനാം ചൌഷധാഭ്യവഹാര്യാണാമുപയോഗഃ, മൃദുമധുരസുരഭിശീതഹൃദ്യാനാം ഗന്ധാനാം ചോപസേവാ, മുക്താമണിഹാരാവലീനാം ച പരമശിശിരവാരിസംസ്ഥിതാനാം ധാരണമുരസാ, ക്ഷണേ ക്ഷണേऽഗ്ര്യചന്ദനപ്രിയങ്ഗുകാലീയമൃണാലശീതവാതവാരിഭിരുത്പലകുമുദകോകനദസൌഗന്ധികപദ്മാനുഗതൈശ്ച വാരിഭിരഭിപ്രോക്ഷണം, ശ്രുതിസുഖമൃദുമധുരമനോऽനുഗാനാം ച ഗീതവാദിത്രാണാം ശ്രവണം, ശ്രവണം ചാഭ്യുദയാനാം, സുഹൃദ്ഭിഃ സംയോഗഃ, സംയോഗശ്ചേഷ്ടാഭിഃ സ്ത്രീഭിഃ ശീതോപഹിതാംശുകസ്രഗ്ധാരിണീഭിഃ, നിശാകരാംശുശീതലപ്രവാതഹര്മ്യവാസഃ, ശൈലാന്തരപുലിനശിശിരസദനവസനവ്യജനപവനസേവനം, രമ്യാണാം ചോപവനാനാം സുഖശിശിരസുരഭിമാരുതോപഹിതാനാമുപസേവനം, സേവനം ച പദ്മോത്പലനലിനകുമുദസൌഗന്ധികപുണ്ഡരീകശതപത്രഹസ്താനാം , സൌമ്യാനാം ച സര്വഭാവാനാമിതി||൧൭||
View original
पित्तलस्यापि पित्तप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; तदस्य प्रकोपमापन्नं यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- सर्पिष्पानं, सर्पिषा च स्नेहनम्, अधश्च दोषहरणं, मधुरतिक्तकषायशीतानां चौषधाभ्यवहार्याणामुपयोगः, मृदुमधुरसुरभिशीतहृद्यानां गन्धानां चोपसेवा, मुक्तामणिहारावलीनां च परमशिशिरवारिसंस्थितानां धारणमुरसा, क्षणे क्षणेऽग्र्यचन्दनप्रियङ्गुकालीयमृणालशीतवातवारिभिरुत्पलकुमुदकोकनदसौगन्धिकपद्मानुगतैश्च वारिभिरभिप्रोक्षणं, श्रुतिसुखमृदुमधुरमनोऽनुगानां च गीतवादित्राणां श्रवणं, श्रवणं चाभ्युदयानां, सुहृद्भिः संयोगः, संयोगश्चेष्टाभिः स्त्रीभिः शीतोपहितांशुकस्रग्धारिणीभिः, निशाकरांशुशीतलप्रवातहर्म्यवासः, शैलान्तरपुलिनशिशिरसदनवसनव्यजनपवनसेवनं, रम्याणां चोपवनानां सुखशिशिरसुरभिमारुतोपहितानामुपसेवनं, सेवनं च पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रहस्तानां , सौम्यानां च सर्वभावानामिति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ശ്ലേഷ്മലസ്യാപി ശ്ലേഷ്മപ്രകോപണാന്യാസേവമാനസ്യ ക്ഷിപ്രം ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ, ന തഥേതരൌ ദോഷൌ; സ തസ്യ പ്രകോപമാപന്നോ യഥോക്തൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപതി ബലവര്ണസുഖായുഷാമുപഘാതായ| തസ്യാവജയനം- വിധിയുക്താനി തീക്ഷ്ണോഷ്ണാനി സംശോധനാനി, രൂക്ഷപ്രായാണി ചാഭ്യവഹാര്യാണി കടുകതിക്തകഷായോപഹിതാനി, തഥൈവ ധാവനലങ്ഘനപ്ലവനപരിസരണജാഗരണനിയുദ്ധവ്യവായവ്യായാമോന്മര്ദനസ്നാനോത്സാദനാനി, വിശേഷതസ്തീക്ഷ്ണാനാം ദീര്ഘകാലസ്ഥിതാനാം ച മദ്യാനാമുപയോഗഃ, സധൂമപാനഃ സര്വശശ്ചോപവാസഃ, തഥോഷ്ണം വാസഃ, സുഖപ്രതിഷേധശ്ച സുഖാര്ഥമേവേതി||൧൮||
View original
श्लेष्मलस्यापि श्लेष्मप्रकोपणान्यासेवमानस्य क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, न तथेतरौ दोषौ; स तस्य प्रकोपमापन्नो यथोक्तैर्विकारैः शरीरमुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय| तस्यावजयनं- विधियुक्तानि तीक्ष्णोष्णानि संशोधनानि, रूक्षप्रायाणि चाभ्यवहार्याणि कटुकतिक्तकषायोपहितानि, तथैव धावनलङ्घनप्लवनपरिसरणजागरणनियुद्धव्यवायव्यायामोन्मर्दनस्नानोत्सादनानि, विशेषतस्तीक्ष्णानां दीर्घकालस्थितानां च मद्यानामुपयोगः, सधूमपानः सर्वशश्चोपवासः, तथोष्णं वासः, सुखप्रतिषेधश्च सुखार्थमेवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ഭവതി ചാത്ര- സര്വരോഗവിശേഷജ്ഞഃ സര്വകാര്യവിശേഷവിത്| സര്വഭേഷജതത്ത്വജ്ഞോ രാജ്ഞഃ പ്രാണപതിര്ഭവേദിതി||൧൯||
View original
भवति चात्र- सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वकार्यविशेषवित्| सर्वभेषजतत्त्वज्ञो राज्ञः प्राणपतिर्भवेदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20-22) · Śloka 22
തത്ര ശ്ലോകാഃ- പ്രകൃത്യന്തരഭേദേന രോഗാനീകവികല്പനമ്| പരസ്പരാവിരോധശ്ച സാമാന്യം രോഗദോഷയോഃ||൨൦|| ദോഷസങ്ഖ്യാ വികാരാണാമേകദേശഃ പ്രകോപണമ്| ജരണം പ്രതി ചിന്താ ച കായാഗ്നേര്ധുക്ഷണാനി ച||൨൧|| നരാണാം വാതലാദീനാം പ്രകൃതിസ്ഥാപനാനി ച| രോഗാനീകേ വിമാനേऽസ്മിന് വ്യാഹൃതാനി മഹര്ഷിണാ||൨൨||
View original
तत्र श्लोकाः- प्रकृत्यन्तरभेदेन रोगानीकविकल्पनम्| परस्पराविरोधश्च सामान्यं रोगदोषयोः||२०|| दोषसङ्ख्या विकाराणामेकदेशः प्रकोपणम्| जरणं प्रति चिन्ता च कायाग्नेर्धुक्षणानि च||२१|| नराणां वातलादीनां प्रकृतिस्थापनानि च| रोगानीके विमानेऽस्मिन् व्याहृतानि महर्षिणा||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ രോഗാനീകവിമാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगानीकविमानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon