Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിവിധകുക്ഷീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
രസവിമാനേ രാശിരുക്തഃ, തസ്യ രാശേര്മാത്രാമാത്രാവതഃ ഫലപ്രപഞ്ചം ദോഷവികാരപ്രപഞ്ചം ദര്ശയിതും ത്രിവിധകുക്ഷീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ത്രിവിധം കുക്ഷൌ സ്ഥാപയേദവകാശാംശമാഹാരസ്യാഹാരമുപയുഞ്ജാനഃ; തദ്യഥാ- ഏകമവകാശാംശം മൂര്താനാമാഹാരവികാരാണാമ്, ഏകം ദ്രവാണാമ്, ഏകം പുനര്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമ്; ഏതാവതീം ഹ്യാഹാരമാത്രാമുപയുഞ്ജാനോ നാമാത്രാഹാരജം കിഞ്ചിദശുഭം പ്രാപ്നോതി||൩||
त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेदवकाशांशमाहारस्याहारमुपयुञ्जानः; तद्यथा- एकमवकाशांशं मूर्तानामाहारविकाराणाम्, एकं द्रवाणाम्, एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम्; एतावतीं ह्याहारमात्रामुपयुञ्जानो नामात्राहारजं किञ्चिदशुभं प्राप्नोति||३||
🔊 Audio coming soon
ത്രിവിധമിതി ത്രിപ്രകാരമ്| അവകാശാംശമിതി കോഷ്ഠാവകാശഭാഗമ്| ആഹാരസ്യേതി ആഹാരനിമിത്തമിത്യര്ഥഃ| തേന ദ്വാവവകാശാവാഹാരസ്യ വക്തവ്യൌ, ഏകസ്തു ദോഷാണാമിതി ത്രിവിധം വക്ഷ്യമാണമുക്തമ്| ദോഷാവകാശസ്ഥാപനം ഹ്യാഹാരോപകാരകത്വാദാഹാരസ്യേത്യുച്യതേ, ദോഷാവകാശാനവസ്ഥാനേ ഹ്യാഹാരോ ദോഷൈര്ദൂഷ്യത ഇതി വക്തവ്യമ്| കിംവാ, ആഹാരസ്യാവകാശാംശമാമാശയരൂപം കുക്ഷൌ വക്ഷ്യമാണവിഭാഗേന ത്രിവിധം സ്ഥാപയേദിത്യര്ഥഃ| കുക്ഷ്യംശഭാഗം യഥാകര്തവ്യമാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| മൂര്താനാമിതി ആശ്യഖാദ്യാനാം, ദ്രവാണാമിതി ലേഹ്യപേയാനാമ്| ഇഹ ചാംശശബ്ദോ ന സമപ്രവിഭാഗേ വര്തതേ, കിന്തു യഥോചിതവിഭാഗേ; തേന മൂര്താനാം ബഹുഭാഗോ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം യദ്യപി ഭിന്നാനി സ്ഥാനാനി, തഥാऽപി മൂര്താഹാരാദിഭാഗാപേക്ഷയാ മിലിതാനാം കിഞ്ചിത്സ്ഥാനം ഭവതീത്യേകത്വേനാധ്യാരോപ്യാത്ര ഏകമിതി കൃതമ്| നനു കുക്ഷ്യംശവിഭാഗേന കൃതേऽപ്യാഹാരേ പ്രകൃതിഗുര്വാദിദുഷ്ടദ്രവ്യജദോഷോ ദൃശ്യത ഇത്യാഹ- നാമാത്രാഹാരജമിതി; പ്രകൃത്യാദിദോഷകൃതം തു പ്രാപ്നോത്യേവേത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ന ച കേവലം മാത്രാവത്ത്വാദേവാഹാരസ്യ കൃത്സ്നമാഹാരഫലസൌഷ്ഠവമവാപ്തും ശക്യം, പ്രകൃത്യാദീനാമഷ്ടാനാമാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനാം പ്രവിഭക്തഫലത്വാത്||൪||
न च केवलं मात्रावत्त्वादेवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवमवाप्तुं शक्यं, प्रकृत्यादीनामष्टानामाहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्||४||
🔊 Audio coming soon
തദേവ സ്ഫോരയതി- ന ചേത്യാദി| സൌഷ്ഠവം സുഷ്ഠുത്വം ഭാദ്രക്യമിത്യര്ഥഃ| പ്രവിഭക്തഫലത്വാദിതി പ്രവിഭിന്നഫലത്വാത്||൪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
തത്രായം താവദാഹാരരാശിമധികൃത്യ മാത്രാമാത്രാഫലവിനിശ്ചയാര്ഥഃ പ്രകൃതഃ| ഏതാവാനേവ ഹ്യാഹാരരാശിവിധിവികല്പോ യാവന്മാത്രാവത്ത്വമമാത്രാവത്ത്വം ച||൫|| തത്ര മാത്രാവത്ത്വം പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടം കുക്ഷ്യംശവിഭാഗേന, തദ്ഭൂയോ വിസ്തരേണാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- കുക്ഷേരപ്രണീഡനമാഹാരേണ, ഹൃദയസ്യാനവരോധഃ, പാര്ശ്വയോരവിപാടനമ്, അനതിഗൌരവമുദരസ്യ, പ്രീണനമിന്ദ്രിയാണാം, ക്ഷുത്പിപാസോപരമഃ, സ്ഥാനാസനശയനഗമനോച്ഛ്വാസപ്രശ്വാസഹാസ്യസങ്കഥാസു സുഖാനുവൃത്തിഃ, സായം പ്രാതശ്ച സുഖേന പരിണമനം , ബലവര്ണോപചയകരത്വം ച; ഇതി മാത്രാവതോ ലക്ഷണമാഹാരസ്യ ഭവതി||൬||
तत्रायं तावदाहारराशिमधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः| एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वममात्रावत्त्वं च||५|| तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन, तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- कुक्षेरप्रणीडनमाहारेण, हृदयस्यानवरोधः, पार्श्वयोरविपाटनम्, अनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरमः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं , बलवर्णोपचयकरत्वं च; इति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति||६||
🔊 Audio coming soon
കുക്ഷ്യംശവിഭാഗേനേതി ഏകമവകാശാംശം മൂര്താനാമിത്യാദിനാ| ഉദ്ദിഷ്ടമിതി സങ്ക്ഷേപേണ കഥിതമ്| സായം പ്രാതശ്ചേതിവചനാത് സായം ഭോജനേ കൃതേ യദി പ്രാതഃ, പ്രാതശ്ച കൃതേ യദി സായം, സുഖേന പരിണമനം തഥാ സ്ഥാനാസനാദിഷു സുഖാനുവൃത്തിര്ഭവതി, തദാ മാത്രാവദ്ഭോജനമനേന കൃതമിതി ജ്ഞേയമ്||൫-൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
അമാത്രാവത്ത്വം പുനര്ദ്വിവിധമാചക്ഷതേ- ഹീനമ്, അധികം ച| തത്ര ഹീനമാത്രമാഹാരരാശിം ബലവര്ണോപചയക്ഷയകരമതൃപ്തികരമുദാവര്തകരമനായുഷ്യവൃഷ്യമനൌജസ്യം ശരീരമനോബുദ്ധീന്ദ്രിയോപഘാതകരം സാരവിധമനമലക്ഷ്മ്യാവഹമശീതേശ്ച വാതവികാരാണാമായതനമാചക്ഷതേ, അതിമാത്രം പുനഃ സര്വദോഷപ്രകോപണമിച്ഛന്തി കുശലാഃ| യോ ഹി മൂര്താനാമാഹാരജാതാനാം സൌഹിത്യം ഗത്വാ ദ്രവൈസ്തൃപ്തിമാപദ്യതേ ഭൂയസ്തസ്യാമാശയഗതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോऽഭ്യവഹാരേണാതിമാത്രേണാതിപ്രപീഡ്യമാനാഃ സര്വേ യുഗപത് പ്രകോപമാപദ്യന്തേ, തേ പ്രകുപിതാസ്തമേവാഹാരരാശിമപരിണതമാവിശ്യ കുക്ഷ്യേകദേശമന്നാശ്രിതാ വിഷ്ടമ്ഭയന്തഃ സഹസാ വാऽപ്യുത്തരാധരാഭ്യാം മാര്ഗാഭ്യാം പ്രച്യാവയന്തഃ പൃഥക് പൃഥഗിമാന് വികാരാനഭിനിര്വര്തയന്ത്യതിമാത്രഭോക്തുഃ| തത്ര വാതഃ ശൂലാനാഹാങ്ഗമര്ദമുഖശോഷമൂര്ച്ഛാഭ്രമാഗ്നിവൈഷമ്യ- പാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടിഗ്രഹസിരാകുഞ്ചനസ്തമ്ഭനാനി കരോതി, പിത്തം പുനര്ജ്വരാതീസാരാന്തര്ദാഹതൃഷ്ണാമദഭ്രമപ്രലപനാനി, ശ്ലേഷ്മാ തു ഛര്ദ്യരോചകാവിപാകശീതജ്വരാലസ്യഗാത്രഗൌരവാണി||൭||
अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधमाचक्षते- हीनम्, अधिकं च| तत्र हीनमात्रमाहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरमतृप्तिकरमुदावर्तकरमनायुष्यवृष्यमनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनमलक्ष्म्यावहमशीतेश्च वातविकाराणामायतनमाचक्षते, अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणमिच्छन्ति कुशलाः| यो हि मूर्तानामाहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिमापद्यते भूयस्तस्यामाशयगता वातपित्तश्लेष्माणोऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तमेवाहारराशिमपरिणतमाविश्य कुक्ष्येकदेशमन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाऽप्युत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारानभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः| तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्च्छाभ्रमाग्निवैषम्य- पार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति, पित्तं पुनर्ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि, श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि||७||
🔊 Audio coming soon
സാരവിധമനമിതി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ (വി.അ.൮) വക്ഷ്യമാണത്വക്സാരാദിവിധമനമ്| ആഹാരവികാരാണാമിതി കരണേ സൌഹിത്യയോഗാത് ഷഷ്ഠീ| ദ്രവൈസ്തൃപ്തിമിതി ഭൂയഃപദവിശേഷണാദതിതൃപ്തിമിത്യര്ഥഃ| ആമാശയഗതാ ഇതി വചനേനാഗ്നിസഹായ(സമാന)സ്യൈവ വായോഃ കോപോ ഭവതി, ന പക്വാശയഗതസ്യേതി ദര്ശയതി| കുക്ഷ്യേകദേശമന്നാശ്രിതാഃ സഹ ദൂഷിതേനാഹാരേണേത്യര്ഥഃ||൭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ന ച ഖലു കേവലമതിമാത്രമേവാഹാരരാശിമാമപ്രദോഷകരമിച്ഛന്തി , അപി തു ഖലു ഗുരുരൂക്ഷശീതശുഷ്കദ്വിഷ്ടവിഷ്ടമ്ഭിവിദാഹ്യശുചിവിരുദ്ധാനാമകാലേ ചാന്നപാനാനാമുപസേവനം, കാമക്രോധലോഭമോഹേര്ഷ്യാഹ്രീശോകമാനോദ്വേഗഭയോപതപ്തമനസാ വാ യദന്നപാനമുപയുജ്യതേ, തദപ്യാമമേവ പ്രദൂഷയതി||൮|| ഭവതി ചാത്ര- മാത്രയാऽപ്യഭ്യവഹൃതം പഥ്യം ചാന്നം ന ജീര്യതി| ചിന്താശോകഭയക്രോധദുഃഖശയ്യാപ്രജാഗരൈഃ||൯||
न च खलु केवलमतिमात्रमेवाहारराशिमामप्रदोषकरमिच्छन्ति , अपि तु खलु गुरुरूक्षशीतशुष्कद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धानामकाले चान्नपानानामुपसेवनं, कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याह्रीशोकमानोद्वेगभयोपतप्तमनसा वा यदन्नपानमुपयुज्यते, तदप्याममेव प्रदूषयति||८|| भवति चात्र- मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति| चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः||९||
🔊 Audio coming soon
അതിമാത്രാശനജന്യത്വേനാമപ്രദോഷേ വക്തവ്യേऽന്യതശ്ച യത ആമപ്രദോഷോ ഭവതി തമാഹ- ന ച ഖല്വിത്യാദി| കാമാദിഭിര്മാനസ ഉപഘാതഃ പ്രഭാവാദേവാന്നം ദൂഷയതി| ഏവമശുച്യപ്യന്നമശുചിത്വേന ജ്ഞാതം മനസ ഉപഘാതകത്വാദാമദൂഷകം ഭവതി| ആമസ്യാപക്വസ്യാഹാരസ്യ പ്രദോഷ ആമപ്രദോഷഃ| ആമമേവ പ്രദൂഷയതീതി അത്ര കര്മകര്തൃത്വേ ‘അച്’, ദുഷ്ടം ഭവതീത്യര്ഥഃ; കിംവാ, ആമമപക്വം സദ്ദുഷ്ടദോഷസമ്പര്കാച്ഛരീരം ദൂഷയതീതി ജ്ഞേയമ്||൮-൯||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
തം ദ്വിവിധമാമപ്രദോഷമാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ- വിസൂചികാമ്, അലസകം ച||൧൦|| തത്ര വിസൂചികാമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച പ്രവൃത്താമദോഷാം യഥോക്തരൂപാം വിദ്യാത്||൧൧||
तं द्विविधमामप्रदोषमाचक्षते भिषजः- विसूचिकाम्, अलसकं च||१०|| तत्र विसूचिकामूर्ध्वं चाधश्च प्रवृत्तामदोषां यथोक्तरूपां विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
ദ്വിവിധമിത്യാദൌ അലസക ഏവ ദണ്ഡാലസകാമവിഷയോരവരോധോ ജ്ഞേയഃ; തയോരപി ഹി ദോഷോऽപ്രവര്തമാനത്വാദലസീഭൂത ഏവ ഭവതി||൧൦-൧൧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
അലസകമുപദേക്ഷ്യാമഃ- ദുര്ബലസ്യാല്പാഗ്നേര്ബഹുശ്ലേഷ്മണോ വാതമൂത്രപുരീഷവേഗവിധാരിണഃ സ്ഥിരഗുരുബഹുരൂക്ഷശീതശുഷ്കാന്നസേവിനസ്തദന്നപാനമനിലപ്രപീഡിതം ശ്ലേഷ്മണാ ച വിബദ്ധമാര്ഗമതിമാത്രപ്രലീനമലസത്വാന്ന ബഹിര്മുഖീഭവതി, തതശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജ്യാന്യാമപ്രദോഷലിങ്ഗാന്യഭിദര്ശയത്യതിമാത്രാണി| അതിമാത്രപ്രദുഷ്ടാശ്ച ദോഷാഃ പ്രദുഷ്ടാമബദ്ധമാര്ഗാസ്തിര്യഗ്ഗച്ഛന്തഃ കദാചിദേവ കേവലമസ്യ ശരീരം ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭയന്തി, തതസ്തം ദണ്ഡാലസകമസാധ്യം ബ്രുവതേ| വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണാശനശീലിനഃ പുനരാമദോഷമാമവിഷമിത്യാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ, വിഷസദൃശലിങ്ഗത്വാത്; തത് പരമസാധ്യമ്, ആശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചേതി||൧൨||
अलसकमुपदेक्ष्यामः- दुर्बलस्याल्पाग्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस्तदन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गमतिमात्रप्रलीनमलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति, ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्यामप्रदोषलिङ्गान्यभिदर्शयत्यतिमात्राणि| अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति, ततस्तं दण्डालसकमसाध्यं ब्रुवते| विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनरामदोषमामविषमित्याचक्षते भिषजः, विषसदृशलिङ्गत्वात्; तत् परमसाध्यम्, आशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
അലസകമുപദേക്ഷ്യാമ ഇത്യാദിനാ പുനര്വിശേഷഹേതുഃ പ്രായോऽഭിനിര്വര്തക ഉച്യതേ, സാമാന്യേന ത്വതിമാത്രാഹാരരൂപ ഉക്ത ഏവേതി ജ്ഞേയമ്| അനിലപ്രപീഡിതം ശ്ലേഷ്മണാ ച വിബദ്ധമാര്ഗമിതി ദോഷദ്വയവ്യാപാരവചനാദ്വാതശ്ലേഷ്മണോരലസകേ പ്രാധാന്യമുച്യതേ, പിത്തം തു സാമാന്യവചനസിദ്ധമപ്രധാനമസ്ത്യേവ തൃഷ്ണാമദഭ്രമാദിലിങ്ഗമിതി ജ്ഞേയമ്| പ്രദുഷ്ടാമബദ്ധമാര്ഗാ ഇതി അത്രാപക്വ ആഹാരോऽന്നരസോ വാ അപക്വ ആമ ഉച്യതേ| കേവലം കൃത്സ്നമ്| വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണാശനശീലിന ഇതി വിരുദ്ധാശനമ്, അധ്യശനമ്, അജീര്ണാശനം ച; അജീര്ണസ്യാപക്വസ്യാശനമജീര്ണാശനമ്, അജീര്ണേ ഭോജനസ്യാധ്യശനശബ്ദേന ലബ്ധത്വാത്| ആമദോഷമാമവിഷമാചക്ഷത ഇത്യത്ര വിഷസദൃശലിങ്ഗ ഏവാമപ്രദോഷോऽഭിപ്രേതഃ, അത ഏവ വിഷസദൃശലിങ്ഗത്വാദിത്യുക്തമ്| വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദിതി ആമാപേക്ഷയാ യദുഷ്ണം ക്രിയതേ തദ്വിഷവിരുദ്ധം, യച്ച വിഷാപേക്ഷയാ ശീതം ക്രിയതേ തദാമവിരുദ്ധമ്| വിഷസദൃശതാ ചാമസ്യാമജനകഹേതുവിശേഷപ്രഭാവാദ്ഭവതി മധുഘൃതസമസംയോഗ ഇവ വിഷത്വമ്||൧൨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
തത്ര സാധ്യമാമം പ്രദുഷ്ടമലസീഭൂതമുല്ലേഖയേദാദൌ പായയിത്വാ സലവണമുഷ്ണം വാരി, തതഃ സ്വേദനവര്തിപ്രണിധാനാഭ്യാമുപാചരേദുപവാസയേച്ചൈനമ്| വിസൂചികായാം തു ലങ്ഘനമേവാഗ്രേ വിരിക്തവച്ചാനുപൂര്വീ| ആമപ്രദോഷേഷു ത്വന്നകാലേ ജീര്ണാഹാരം പുനര്ദോഷാവലിപ്താമാശയം സ്തിമിതഗുരുകോഷ്ഠമനന്നാഭിലാഷിണമഭിസമീക്ഷ്യ പായയേദ്ദോഷശേഷപാചനാര്ഥമൌഷധമഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച, നത്വേവാജീര്ണാശനമ്; ആമപ്രദോഷദുര്ബലോ ഹ്യഗ്നിര്ന യുഗപദ്ദോഷമൌഷധമാഹാരജാതം ച ശക്തഃ പക്തുമ്| അപി ചാമപ്രദോഷാഹാരൌഷധവിഭ്രമോऽതിബലത്വാദുപരതകായാഗ്നിം സഹസൈവാതുരമബലമതിപാതയേത്| ആമപ്രദോഷജാനാം പുനര്വികാരാണാമപതര്പണേനൈവോപരമോ ഭവതി, സതി ത്വനുബന്ധേ കൃതാപതര്പണാനാം വ്യാധീനാം നിഗ്രഹേ നിമിത്തവിപരീതമപാസ്യൌഷധമാതങ്കവിപരീതമേവാവചാരയേദ്യഥാസ്വമ്| സര്വവികാരാണാമപി ച നിഗ്രഹേ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതമൌഷധമിച്ഛന്തി കുശലാഃ, തദര്ഥകാരി വാ| വിമുക്താമപ്രദോഷസ്യ പുനഃ പരിപക്വദോഷസ്യ ദീപ്തേ ചാഗ്നാവഭ്യങ്ഗാസ്ഥാപനാനുവാസനം വിധിവത് സ്നേഹപാനം ച യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യം പ്രസമീക്ഷ്യ ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാമവസ്ഥാന്തരാണി വികാരാംശ്ച സമ്യഗിതി||൧൩||
तत्र साध्यमामं प्रदुष्टमलसीभूतमुल्लेखयेदादौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि, ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेदुपवासयेच्चैनम्| विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी| आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधमग्निसन्धुक्षणार्थं च, नत्वेवाजीर्णाशनम्; आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषमौषधमाहारजातं च शक्तः पक्तुम्| अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतकायाग्निं सहसैवातुरमबलमतिपातयेत्| आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपरमो भवति, सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतमपास्यौषधमातङ्कविपरीतमेवावचारयेद्यथास्वम्| सर्वविकाराणामपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतमौषधमिच्छन्ति कुशलाः, तदर्थकारि वा| विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत् स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति||१३||
🔊 Audio coming soon
വര്തിരിതി ഫലവര്തിഃ| ആനുപൂര്വീതി പേയാദിക്രമ ഇത്യര്ഥഃ| ജീര്ണാഹാരമിതി വിസൂചികാലസകയോരേവാഹാരസ്യ ജീര്ണതാം ദര്ശയതി| ദോഷാവലിപ്താമാശയസ്തിമിതഗുരുകോഷ്ഠത്വാദി പുരുഷവിശേഷണമപി ലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| ന ത്വജീര്ണാശനമിതി പുനര്നിഷേധകരണേനാജീര്ണാശനേ പ്രമാദാദജീര്ണപ്രശമനാഭിപ്രായേണ ക്രിയമാണഭേഷജസ്യ മഹാത്യയതാം ‘ദോഷദുര്ബലോ ഹ്യഗ്നിഃ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണാം ദര്ശയതി| കൃതാപതര്പണാനാമിത്യനേന ദോഷാണാമാമതാക്ഷയം സൂചയതി; സമ്യക്കൃതേ ഹ്യപതര്പണേ നാമാനുബന്ധോऽസ്തി | തതശ്ച നിരാമദോഷാരബ്ധേ വിസൂചികാലസകവ്യവസ്ഥിതേ ശൂലജ്വരാദൌ ആതങ്കവിപരീതം നിരാമശൂലജ്വരാദിഹരമേവ യുജ്യതേ| യഥാസ്വമിതി യദ്യസ്യ ശൂലാദേരാതങ്കസ്യ വിപരീതം തത്തത്ര കാര്യമിത്യര്ഥഃ| ആതങ്കവിപരീതശബ്ദേന ച തദര്ഥകാരി ഗൃഹീതം മന്തവ്യമ്| അത ഏവോത്തരത്ര ‘തദര്ഥകാരി വാ’ ഇതി സര്വവികാരഭേഷജകഥനേ ഉപപന്നം ഭവതി; അന്യഥാ കഥമിഹാനഭിഹിതം തദര്ഥകാരി തത്രാപ്രസ്തുതമുച്യതേ| വിമുക്താമപ്രദോഷസ്യേത്യാദിനാऽഭ്യങ്ഗാദിവിധാനം വ്യാധിജനിതാതിദൌര്ബല്യാദിദോഷപ്രശമനാര്ഥമ്||൧൩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ഭവതി ചാത്ര- ആഹാരവിധ്യായതനാനി ചാഷ്ടൌ സമ്യക് പരീക്ഷ്യാത്മഹിതം വിദധ്യാത്| അന്യശ്ച യഃ കശ്ചിദിഹാസ്തി മാര്ഗോ ഹിതോപയോഗേഷു ഭജേത തം ച||൧൪||
भवति चात्र- आहारविध्यायतनानि चाष्टौ सम्यक् परीक्ष्यात्महितं विदध्यात्| अन्यश्च यः कश्चिदिहास्ति मार्गो हितोपयोगेषु भजेत तं च||१४||
🔊 Audio coming soon
അനുക്തവിധ്യുപഗ്രഹാര്ഥമാഹ- അന്യശ്ചേത്യാദി| അന്യശ്ചേതി ഗ്രഹണ്യതിസാരാദിവക്ഷ്യമാണാമദോഷക്ഷയകരോ ഭേഷജരൂപോ മാര്ഗ ഇഹാമപ്രദോഷേ ഹിത ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൧൪||
Adhikarana 11 (15-19) · Śloka 19
അശിതം ഖാദിതം പീതം ലീഢം ച ക്വ വിപച്യതേ| ഏതത്ത്വാം ധീര! പൃച്ഛാമസ്തന്ന ആചക്ഷ്വ ബുദ്ധിമന്||൧൫|| ഇത്യഗ്നിവേശപ്രമുഖൈഃ ശിഷ്യൈഃ പൃഷ്ടഃ പുനര്വസുഃ| ആചചക്ഷേ തതസ്തേഭ്യോ യത്രാഹാരോ വിപച്യതേ||൧൬|| നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ| അശിതം ഖാദിതം പീതം ലീഢം ചാത്ര വിപച്യതേ||൧൭|| ആമാശയഗതഃ പാകമാഹാരഃ പ്രാപ്യ കേവലമ്| പക്വഃ സര്വാശയം പശ്ചാദ്ധമനീഭിഃ പ്രപദ്യതേ||൧൮|| തത്ര ശ്ലോകഃ- തസ്യ മാത്രാവതോ ലിങ്ഗം ഫലം ചോക്തം യഥായഥമ്| അമാത്രസ്യ തഥാ ലിങ്ഗം ഫലം ചോക്തം വിഭാഗശഃ||൧൯||
अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते| एतत्त्वां धीर! पृच्छामस्तन्न आचक्ष्व बुद्धिमन्||१५|| इत्यग्निवेशप्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः| आचचक्षे ततस्तेभ्यो यत्राहारो विपच्यते||१६|| नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः| अशितं खादितं पीतं लीढं चात्र विपच्यते||१७|| आमाशयगतः पाकमाहारः प्राप्य केवलम्| पक्वः सर्वाशयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्यते||१८|| तत्र श्लोकः- तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम्| अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः||१९||
🔊 Audio coming soon
ആമാശയപ്രമാണോപദര്ശനാര്ഥം ച ഗുരുപൃച്ഛോത്തരഗ്രന്ഥമാഹ- അശിതമിത്യാദി| സര്വാശ്രയമിതി സര്വശരീരമ്||൧൫-൧൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ ത്രിവിധകുക്ഷീയവിമാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधकुक्षीयविमानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ ത്രിവിധകുക്ഷീയവിമാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||