Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിവിധകുക്ഷീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
2. trividhakukṣīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ത്രിവിധം കുക്ഷൌ സ്ഥാപയേദവകാശാംശമാഹാരസ്യാഹാരമുപയുഞ്ജാനഃ; തദ്യഥാ- ഏകമവകാശാംശം മൂര്താനാമാഹാരവികാരാണാമ്, ഏകം ദ്രവാണാമ്, ഏകം പുനര്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമ്; ഏതാവതീം ഹ്യാഹാരമാത്രാമുപയുഞ്ജാനോ നാമാത്രാഹാരജം കിഞ്ചിദശുഭം പ്രാപ്നോതി||൩||
View original
त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेदवकाशांशमाहारस्याहारमुपयुञ्जानः; तद्यथा- एकमवकाशांशं मूर्तानामाहारविकाराणाम्, एकं द्रवाणाम्, एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम्; एतावतीं ह्याहारमात्रामुपयुञ्जानो नामात्राहारजं किञ्चिदशुभं प्राप्नोति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ന ച കേവലം മാത്രാവത്ത്വാദേവാഹാരസ്യ കൃത്സ്നമാഹാരഫലസൌഷ്ഠവമവാപ്തും ശക്യം, പ്രകൃത്യാദീനാമഷ്ടാനാമാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനാം പ്രവിഭക്തഫലത്വാത്||൪||
View original
न च केवलं मात्रावत्त्वादेवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवमवाप्तुं शक्यं, प्रकृत्यादीनामष्टानामाहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
തത്രായം താവദാഹാരരാശിമധികൃത്യ മാത്രാമാത്രാഫലവിനിശ്ചയാര്ഥഃ പ്രകൃതഃ| ഏതാവാനേവ ഹ്യാഹാരരാശിവിധിവികല്പോ യാവന്മാത്രാവത്ത്വമമാത്രാവത്ത്വം ച||൫|| തത്ര മാത്രാവത്ത്വം പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടം കുക്ഷ്യംശവിഭാഗേന, തദ്ഭൂയോ വിസ്തരേണാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തദ്യഥാ- കുക്ഷേരപ്രണീഡനമാഹാരേണ, ഹൃദയസ്യാനവരോധഃ, പാര്ശ്വയോരവിപാടനമ്, അനതിഗൌരവമുദരസ്യ, പ്രീണനമിന്ദ്രിയാണാം, ക്ഷുത്പിപാസോപരമഃ, സ്ഥാനാസനശയനഗമനോച്ഛ്വാസപ്രശ്വാസഹാസ്യസങ്കഥാസു സുഖാനുവൃത്തിഃ, സായം പ്രാതശ്ച സുഖേന പരിണമനം , ബലവര്ണോപചയകരത്വം ച; ഇതി മാത്രാവതോ ലക്ഷണമാഹാരസ്യ ഭവതി||൬||
View original
तत्रायं तावदाहारराशिमधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः| एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वममात्रावत्त्वं च||५|| तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन, तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- कुक्षेरप्रणीडनमाहारेण, हृदयस्यानवरोधः, पार्श्वयोरविपाटनम्, अनतिगौरवमुदरस्य, प्रीणनमिन्द्रियाणां, क्षुत्पिपासोपरमः, स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसङ्कथासु सुखानुवृत्तिः, सायं प्रातश्च सुखेन परिणमनं , बलवर्णोपचयकरत्वं च; इति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
അമാത്രാവത്ത്വം പുനര്ദ്വിവിധമാചക്ഷതേ- ഹീനമ്, അധികം ച| തത്ര ഹീനമാത്രമാഹാരരാശിം ബലവര്ണോപചയക്ഷയകരമതൃപ്തികരമുദാവര്തകരമനായുഷ്യവൃഷ്യമനൌജസ്യം ശരീരമനോബുദ്ധീന്ദ്രിയോപഘാതകരം സാരവിധമനമലക്ഷ്മ്യാവഹമശീതേശ്ച വാതവികാരാണാമായതനമാചക്ഷതേ, അതിമാത്രം പുനഃ സര്വദോഷപ്രകോപണമിച്ഛന്തി കുശലാഃ| യോ ഹി മൂര്താനാമാഹാരജാതാനാം സൌഹിത്യം ഗത്വാ ദ്രവൈസ്തൃപ്തിമാപദ്യതേ ഭൂയസ്തസ്യാമാശയഗതാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോऽഭ്യവഹാരേണാതിമാത്രേണാതിപ്രപീഡ്യമാനാഃ സര്വേ യുഗപത് പ്രകോപമാപദ്യന്തേ, തേ പ്രകുപിതാസ്തമേവാഹാരരാശിമപരിണതമാവിശ്യ കുക്ഷ്യേകദേശമന്നാശ്രിതാ വിഷ്ടമ്ഭയന്തഃ സഹസാ വാऽപ്യുത്തരാധരാഭ്യാം മാര്ഗാഭ്യാം പ്രച്യാവയന്തഃ പൃഥക് പൃഥഗിമാന് വികാരാനഭിനിര്വര്തയന്ത്യതിമാത്രഭോക്തുഃ| തത്ര വാതഃ ശൂലാനാഹാങ്ഗമര്ദമുഖശോഷമൂര്ച്ഛാഭ്രമാഗ്നിവൈഷമ്യ- പാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടിഗ്രഹസിരാകുഞ്ചനസ്തമ്ഭനാനി കരോതി, പിത്തം പുനര്ജ്വരാതീസാരാന്തര്ദാഹതൃഷ്ണാമദഭ്രമപ്രലപനാനി, ശ്ലേഷ്മാ തു ഛര്ദ്യരോചകാവിപാകശീതജ്വരാലസ്യഗാത്രഗൌരവാണി||൭||
View original
अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधमाचक्षते- हीनम्, अधिकं च| तत्र हीनमात्रमाहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरमतृप्तिकरमुदावर्तकरमनायुष्यवृष्यमनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनमलक्ष्म्यावहमशीतेश्च वातविकाराणामायतनमाचक्षते, अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणमिच्छन्ति कुशलाः| यो हि मूर्तानामाहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिमापद्यते भूयस्तस्यामाशयगता वातपित्तश्लेष्माणोऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते, ते प्रकुपितास्तमेवाहारराशिमपरिणतमाविश्य कुक्ष्येकदेशमन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाऽप्युत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारानभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः| तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्च्छाभ्रमाग्निवैषम्य- पार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति, पित्तं पुनर्ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि, श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ന ച ഖലു കേവലമതിമാത്രമേവാഹാരരാശിമാമപ്രദോഷകരമിച്ഛന്തി , അപി തു ഖലു ഗുരുരൂക്ഷശീതശുഷ്കദ്വിഷ്ടവിഷ്ടമ്ഭിവിദാഹ്യശുചിവിരുദ്ധാനാമകാലേ ചാന്നപാനാനാമുപസേവനം, കാമക്രോധലോഭമോഹേര്ഷ്യാഹ്രീശോകമാനോദ്വേഗഭയോപതപ്തമനസാ വാ യദന്നപാനമുപയുജ്യതേ, തദപ്യാമമേവ പ്രദൂഷയതി||൮|| ഭവതി ചാത്ര- മാത്രയാऽപ്യഭ്യവഹൃതം പഥ്യം ചാന്നം ന ജീര്യതി| ചിന്താശോകഭയക്രോധദുഃഖശയ്യാപ്രജാഗരൈഃ||൯||
View original
न च खलु केवलमतिमात्रमेवाहारराशिमामप्रदोषकरमिच्छन्ति , अपि तु खलु गुरुरूक्षशीतशुष्कद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धानामकाले चान्नपानानामुपसेवनं, कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याह्रीशोकमानोद्वेगभयोपतप्तमनसा वा यदन्नपानमुपयुज्यते, तदप्याममेव प्रदूषयति||८|| भवति चात्र- मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति| चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
തം ദ്വിവിധമാമപ്രദോഷമാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ- വിസൂചികാമ്, അലസകം ച||൧൦|| തത്ര വിസൂചികാമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച പ്രവൃത്താമദോഷാം യഥോക്തരൂപാം വിദ്യാത്||൧൧||
View original
तं द्विविधमामप्रदोषमाचक्षते भिषजः- विसूचिकाम्, अलसकं च||१०|| तत्र विसूचिकामूर्ध्वं चाधश्च प्रवृत्तामदोषां यथोक्तरूपां विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
അലസകമുപദേക്ഷ്യാമഃ- ദുര്ബലസ്യാല്പാഗ്നേര്ബഹുശ്ലേഷ്മണോ വാതമൂത്രപുരീഷവേഗവിധാരിണഃ സ്ഥിരഗുരുബഹുരൂക്ഷശീതശുഷ്കാന്നസേവിനസ്തദന്നപാനമനിലപ്രപീഡിതം ശ്ലേഷ്മണാ ച വിബദ്ധമാര്ഗമതിമാത്രപ്രലീനമലസത്വാന്ന ബഹിര്മുഖീഭവതി, തതശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജ്യാന്യാമപ്രദോഷലിങ്ഗാന്യഭിദര്ശയത്യതിമാത്രാണി| അതിമാത്രപ്രദുഷ്ടാശ്ച ദോഷാഃ പ്രദുഷ്ടാമബദ്ധമാര്ഗാസ്തിര്യഗ്ഗച്ഛന്തഃ കദാചിദേവ കേവലമസ്യ ശരീരം ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭയന്തി, തതസ്തം ദണ്ഡാലസകമസാധ്യം ബ്രുവതേ| വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണാശനശീലിനഃ പുനരാമദോഷമാമവിഷമിത്യാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ, വിഷസദൃശലിങ്ഗത്വാത്; തത് പരമസാധ്യമ്, ആശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചേതി||൧൨||
View original
अलसकमुपदेक्ष्यामः- दुर्बलस्याल्पाग्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस्तदन्नपानमनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गमतिमात्रप्रलीनमलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति, ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्यामप्रदोषलिङ्गान्यभिदर्शयत्यतिमात्राणि| अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टामबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति, ततस्तं दण्डालसकमसाध्यं ब्रुवते| विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनरामदोषमामविषमित्याचक्षते भिषजः, विषसदृशलिङ्गत्वात्; तत् परमसाध्यम्, आशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
തത്ര സാധ്യമാമം പ്രദുഷ്ടമലസീഭൂതമുല്ലേഖയേദാദൌ പായയിത്വാ സലവണമുഷ്ണം വാരി, തതഃ സ്വേദനവര്തിപ്രണിധാനാഭ്യാമുപാചരേദുപവാസയേച്ചൈനമ്| വിസൂചികായാം തു ലങ്ഘനമേവാഗ്രേ വിരിക്തവച്ചാനുപൂര്വീ| ആമപ്രദോഷേഷു ത്വന്നകാലേ ജീര്ണാഹാരം പുനര്ദോഷാവലിപ്താമാശയം സ്തിമിതഗുരുകോഷ്ഠമനന്നാഭിലാഷിണമഭിസമീക്ഷ്യ പായയേദ്ദോഷശേഷപാചനാര്ഥമൌഷധമഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച, നത്വേവാജീര്ണാശനമ്; ആമപ്രദോഷദുര്ബലോ ഹ്യഗ്നിര്ന യുഗപദ്ദോഷമൌഷധമാഹാരജാതം ച ശക്തഃ പക്തുമ്| അപി ചാമപ്രദോഷാഹാരൌഷധവിഭ്രമോऽതിബലത്വാദുപരതകായാഗ്നിം സഹസൈവാതുരമബലമതിപാതയേത്| ആമപ്രദോഷജാനാം പുനര്വികാരാണാമപതര്പണേനൈവോപരമോ ഭവതി, സതി ത്വനുബന്ധേ കൃതാപതര്പണാനാം വ്യാധീനാം നിഗ്രഹേ നിമിത്തവിപരീതമപാസ്യൌഷധമാതങ്കവിപരീതമേവാവചാരയേദ്യഥാസ്വമ്| സര്വവികാരാണാമപി ച നിഗ്രഹേ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതമൌഷധമിച്ഛന്തി കുശലാഃ, തദര്ഥകാരി വാ| വിമുക്താമപ്രദോഷസ്യ പുനഃ പരിപക്വദോഷസ്യ ദീപ്തേ ചാഗ്നാവഭ്യങ്ഗാസ്ഥാപനാനുവാസനം വിധിവത് സ്നേഹപാനം ച യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യം പ്രസമീക്ഷ്യ ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാമവസ്ഥാന്തരാണി വികാരാംശ്ച സമ്യഗിതി||൧൩||
View original
तत्र साध्यमामं प्रदुष्टमलसीभूतमुल्लेखयेदादौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि, ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्यामुपाचरेदुपवासयेच्चैनम्| विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी| आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठमनन्नाभिलाषिणमभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थमौषधमग्निसन्धुक्षणार्थं च, नत्वेवाजीर्णाशनम्; आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषमौषधमाहारजातं च शक्तः पक्तुम्| अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमोऽतिबलत्वादुपरतकायाग्निं सहसैवातुरमबलमतिपातयेत्| आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणामपतर्पणेनैवोपरमो भवति, सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतमपास्यौषधमातङ्कविपरीतमेवावचारयेद्यथास्वम्| सर्वविकाराणामपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतमौषधमिच्छन्ति कुशलाः, तदर्थकारि वा| विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत् स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ഭവതി ചാത്ര- ആഹാരവിധ്യായതനാനി ചാഷ്ടൌ സമ്യക് പരീക്ഷ്യാത്മഹിതം വിദധ്യാത്| അന്യശ്ച യഃ കശ്ചിദിഹാസ്തി മാര്ഗോ ഹിതോപയോഗേഷു ഭജേത തം ച||൧൪||
View original
भवति चात्र- आहारविध्यायतनानि चाष्टौ सम्यक् परीक्ष्यात्महितं विदध्यात्| अन्यश्च यः कश्चिदिहास्ति मार्गो हितोपयोगेषु भजेत तं च||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-19) · Śloka 19
അശിതം ഖാദിതം പീതം ലീഢം ച ക്വ വിപച്യതേ| ഏതത്ത്വാം ധീര! പൃച്ഛാമസ്തന്ന ആചക്ഷ്വ ബുദ്ധിമന്||൧൫|| ഇത്യഗ്നിവേശപ്രമുഖൈഃ ശിഷ്യൈഃ പൃഷ്ടഃ പുനര്വസുഃ| ആചചക്ഷേ തതസ്തേഭ്യോ യത്രാഹാരോ വിപച്യതേ||൧൬|| നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ| അശിതം ഖാദിതം പീതം ലീഢം ചാത്ര വിപച്യതേ||൧൭|| ആമാശയഗതഃ പാകമാഹാരഃ പ്രാപ്യ കേവലമ്| പക്വഃ സര്വാശയം പശ്ചാദ്ധമനീഭിഃ പ്രപദ്യതേ||൧൮|| തത്ര ശ്ലോകഃ- തസ്യ മാത്രാവതോ ലിങ്ഗം ഫലം ചോക്തം യഥായഥമ്| അമാത്രസ്യ തഥാ ലിങ്ഗം ഫലം ചോക്തം വിഭാഗശഃ||൧൯||
View original
अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते| एतत्त्वां धीर! पृच्छामस्तन्न आचक्ष्व बुद्धिमन्||१५|| इत्यग्निवेशप्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः| आचचक्षे ततस्तेभ्यो यत्राहारो विपच्यते||१६|| नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः| अशितं खादितं पीतं लीढं चात्र विपच्यते||१७|| आमाशयगतः पाकमाहारः प्राप्य केवलम्| पक्वः सर्वाशयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्यते||१८|| तत्र श्लोकः- तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम्| अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ ത്രിവിധകുക്ഷീയവിമാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधकुक्षीयविमानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon