4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

જનપદોદ્ધ્વંસનીયેઽવિશેષેણ સર્વેઽપિ રોગા ઉક્તાઃ, તેષાં વિશેષો યથા જ્ઞાતવ્યસ્તદુપદેષ્ટું ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીયોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ત્રિવિધં ખલુ રોગવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા આપ્તોપદેશઃ, પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચેતિ||૩||

રોગાણાં વિશેષો યથા વક્ષ્યમાણો વિજ્ઞાયતે યેન તદ્રોગવિશેષવિજ્ઞાનમ્, ઉપદેશપ્રત્યક્ષાનુમાનરૂપં પ્રમાણત્રયમ્| અત્ર તુ યુક્તેરનુમાનાન્તર્ગતત્વાદેવ ન પૃથક્કરણમ્| એતચ્ચ પ્રમાણત્રયં ક્વચિદ્રોગે મિલિતં, ક્વચિદ્દ્વયં, ક્વચિદેકં પરીક્ષાયાં વર્તતે; યેન, નાન્તરે વહ્નિમાન્દ્યાદૌ પ્રત્યક્ષમવશ્યં વ્યાપ્રિયતે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્રાપ્તોપદેશો નામાપ્તવચનમ્| આપ્તા હ્યવિતર્કસ્મૃતિવિભાગવિદો નિષ્પ્રીત્યુપતાપદર્શિનશ્ચ| તેષામેવઙ્ગુણયોગાદ્યદ્વચનં તત્ પ્રમાણમ્| અપ્રમાણં પુનર્મત્તોન્મત્તમૂર્ખરક્તદુષ્ટાદુષ્ટવચનમિતિ ; પ્રત્યક્ષં તુ ખલુ તદ્યત્ સ્વયમિન્દ્રિયૈર્મનસા ચોપલભ્યતે| અનુમાનં ખલુ તર્કો યુક્ત્યપેક્ષઃ||૪||

તિસ્રૈષણીયે પ્રથમમનુમાનાદિલક્ષણાન્યુક્તાનિ, પુનરિહ ‘તત્રોપદેશો નામ’ ઇત્યાદિનાઽઽપ્તોપદેશાદિલક્ષણાભિધાનં પ્રકરણાગતત્વાત્ ક્રિયતે, પ્રાકરણિકો હ્યર્થોઽનુચ્યમાનો ન્યૂનો ભવતિ| અવિતર્કેત્યાદિ|- વિતર્કઃ કથન્તા અનિશ્ચિતજ્ઞાનમિતિ યાવત્, સ્મૃતિઃ સ્મરણજ્ઞાનં, વિભાગ એકદેશઃ; એતદ્વિપર્યયાન્નિશ્ચયેનાનુભવેન ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ચ યે ભાવાન્ જાનતે, તેઽવિતર્કસ્મૃતિવિભાગવિદઃ| વિતર્કાદિવેદી તુ નાપ્તઃ, પ્રતિપાદ્યવસ્ત્વશેષવિશેષાવિજ્ઞાનાત્| સ્મૃતિજ્ઞાનં ચ યદ્યપિ પ્રમાણમૂલમેવ, તથાઽપિ વર્તમાનક્ષણે સ્મૃતિજ્ઞાનવિષયાર્થસ્ય નાવશ્યવિદ્યમાનતેતિ ન તત્ પ્રમાણમિતિ ભાવઃ; કિંવા, સ્મૃતિજ્ઞાનં સ્મૃતિશાસ્ત્રજં જ્ઞાનં ગણિતજ્ઞાનં ચ; એતચ્ચ જ્ઞાનદ્વયં સાક્ષાદર્થાદર્શકં દુરવબોધેન મિથ્યાજ્ઞાનત્વસમ્ભવાદપ્રમાણમપીતિ નોપાદેયમ્| અથ સમ્યગ્જ્ઞાનવન્તોઽપિ રાગાદિવશાદન્યથા વ્યાહરન્તીત્યાહ- નિષ્પ્રીત્યુપતાપદર્શિન ઇતિ|- નિષ્પ્રીત્યા નિરુપતાપેન ચ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે તથા| એતેન યથાર્થદર્શી નિર્દોષશ્ચાપ્તો ભવતીત્યુક્તં ભવતિ| એવમ્ભૂતં ચાપ્તત્વં કસ્યચિદ્બ્રહ્માદેઃ સર્વત્રૈવ ભવતિ, લૌકિકસ્ય તુ યસ્મિન્નેવ વિષયે વિતર્કાદિ ન ભવતિ તત્રૈવોપદેશઃ પ્રમાણમિતિ જ્ઞેયમ્| અપ્રમાણમિતિ નાવશ્યં પ્રમાણતયાઽવધાર્યતે, રાગાદિદુષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ| દુષ્ટશ્ચાસાવદુષ્ટશ્ચેતિ દુષ્ટાદુષ્ટઃ, તેન પિતા હિ પુત્રસ્ય દુષ્ટોઽપ્યદુષ્ટત્વાદાપ્ત એવ ભવતિ; કિંવા દુષ્ટો વઞ્ચકઃ| સ્વયમિન્દ્રિયૈર્મનસા ચેત્યનેન યદાત્મનેન્દ્રિયૈશ્ચક્ષુરાદિભિરવ્યવધાનેન ગૃહ્યતે રૂપાદિ તત્ પ્રત્યક્ષમિતિ બાહ્યં પ્રત્યક્ષં ગૃહ્ણાતિ; મનસા ચેત્યનેન ચ મનસાઽવ્યવધાનેન યદુપલભ્યતે સુખાદિ, તચ્ચ માનસં પ્રત્યક્ષં ગૃહ્ણાતિ| તર્કોઽત્રાપ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્| યુક્તિઃ સમ્બન્ધોઽવિનાભાવ ઇત્યર્થઃ; તેનાવિનાભાવજં પરોક્ષજ્ઞાનમનુમાનમિત્યર્થઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ત્રિવિધેન ખલ્વનેન જ્ઞાનસમુદાયેન પૂર્વં પરીક્ષ્ય રોગં સર્વથા સર્વમથોત્તરકાલમધ્યવસાનમદોષં ભવતિ, ન હિ જ્ઞાનાવયવેન કૃત્સ્ને જ્ઞેયે જ્ઞાનમુત્પદ્યતે| ત્રિવિધે ત્વસ્મિન્ જ્ઞાનસમુદયે પૂર્વમાપ્તોપદેશાજ્જ્ઞાનં, તતઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પરીક્ષોપપદ્યતે| કિં હ્યનુપદિષ્ટં પૂર્વં યત્તત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પરીક્ષમાણો વિદ્યાત્| તસ્માદ્દ્વિવિધા પરીક્ષા જ્ઞાનવતાં પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચ; ત્રિવિધા વા સહોપદેશેન||૫||

જ્ઞાનસમુદાયેનેતિ જ્ઞાનસમુદાયઃ પ્રમાણસઙ્ઘાતઃ; તેન સમુદાયેન ‘અયમેવં રોગઃ’ ઇત્યેવમ્ભૂતનિશ્ચયોઽધ્યવસાનમ્| ત્રિવિધે ત્વિત્યાદિ| જ્ઞાયતેઽનેનેતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્| પ્રથમાપ્તોપદેશો વ્યાધિં બોધયતિ, તતશ્ચાપ્તોપદિષ્ટં વ્યાધિં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં યથોક્તલિઙ્ગાદિપરીક્ષયા નિશ્ચિનોતિ; આગમાનુપદિષ્ટે ચ વ્યાધૌ અવૈદ્ય ઇવ ન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન ચ વ્યાધિમુપલભત ઇત્યાહ- કિં હ્યનુપદિષ્ટમિત્યાદિ| એવં મન્યતે- વ્યાધિવિશેષાસ્તાવદ્દુરધિગમનીયાઃ, નોપદેશમન્તરેણ શક્યા વિજ્ઞાતું, યેઽધિગતવૈદ્યકશાસ્ત્રાસ્તે પ્રતિપાદયન્ત્યેવ વ્યાધિવિશેષાન્; તસ્માદાગમેન યે વ્યાધીનાં હેત્વાદિવિશેષાઃ પ્રતિપાદિતાસ્તાન્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામુપલભમાનો વ્યાધિં નિશ્ચિનોતિ; અનુપદેશવાંસ્તાનુપલભમાનોઽપિ હેત્વાદિવિશેષાનશિક્ષિતરત્નપરીક્ષો યથા રત્નાનાં વિશેષં પશ્યન્નપિ નાવધારયતિ રત્નવિશેષં, તથા નાવધારયતિ વ્યાધિવિશેષમિતિ ભાવઃ| જ્ઞાનવતામિતિ આપ્તોપદેશવતામ્| ત્રિવિધા વેત્યનેન વ્યાધિપરીક્ષાસમયે હ્યાપ્તોપદેશોઽપિ વ્યાપ્રિયતે ગ્રહણીમાર્દવસ્વપ્નદર્શનાદિપ્રતિપત્તૌ, તથા દુરધિગમસ્થાનસંશ્રયાદિપ્રતિપત્તૌ, તથા કોષ્ઠમૃદુદારુણત્વાદિપરીક્ષાયાં ચાતુરવચનરૂપાપ્તોપદેશોઽપિ વ્યાપ્રિયત ઇતિ દર્શયતિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્રેદમુપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ- રોગમેકૈકમેવમ્પ્રકોપણમેવંયોનિમેવમુત્થાનમેવમાત્માનમેવમધિષ્ઠાનમેવંવેદનમેવં સંસ્થાનમેવંશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધમેવમુપદ્રવમેવંવૃદ્ધિસ્થાનક્ષયસમન્વિતમેવમુદર્ક મેવન્નામાનમેવંયોગં વિદ્યાત્; તસ્મિન્નિયં પ્રતીકારાર્થા પ્રવૃત્તિરથવા નિવૃત્તિરિત્યુપદેશાજ્જ્ઞાયતે||૬||

તત્રેત્યાદિનાઽઽપ્તોપદેશગમ્યમાહ| પ્રકોપણં વાયો રૂક્ષત્વાદિહેતુઃ| યોનિઃ વાતાદયઃ| આત્મા સ્વભાવઃ; યથા- રોહિણ્યા દારુણત્વં, સન્ન્યાસસ્ય શીઘ્રોપક્રમણીયત્વાદિ| અધિષ્ઠાનં શરીરમવયવા મનશ્ચ| ઇયં પ્રતીકારાર્થા પ્રવૃત્તિઃ, યથા- જ્વરે લઙ્ઘનપાચનાદ્યર્થા પ્રવૃત્તિઃ| નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતીકારાર્થા યથા- નવજ્વરે દિવાસ્વપ્નસ્નાનાદૌ નિવૃત્તિરિત્યાદિ મન્તવ્યમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

પ્રત્યક્ષતસ્તુ ખલુ રોગતત્ત્વં બુભુત્સુઃ સર્વૈરિન્દ્રિયૈઃ સર્વાનિન્દ્રિયાર્થાનાતુરશરીરગતાન્ પરીક્ષેત, અન્યત્ર રસજ્ઞાનાત્; તદ્યથા- અન્ત્રકૂજનં, સન્ધિસ્ફુટનમઙ્ગુલીપર્વણાં ચ, સ્વરવિશેષાંશ્ચ, યે ચાન્યેઽપિ કેચિચ્છરીરોપગતાઃ શબ્દાઃ સ્યુસ્તાઞ્છ્રોત્રેણ પરીક્ષેત; વર્ણસંસ્થાનપ્રમાણચ્છાયાઃ , શરીરપ્રકૃતિવિકારૌ, ચક્ષુર્વૈષયિકાણિ યાનિ ચાન્યાન્યનુક્તાનિ તાનિ ચક્ષુષા પરીક્ષેત; રસં તુ ખલ્વાતુરશરીરગતમિન્દ્રિયવૈષયિકમપ્યનુમાનાદવગચ્છેત્, ન હ્યસ્ય પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણમુપપદ્યતે, તસ્માદાતુરપરિપ્રશ્નેનૈવાતુરમુખરસં વિદ્યાત્, યૂકાપસર્પણેન ત્વસ્ય શરીરવૈરસ્યં, મક્ષિકોપસર્પણેન શરીરમાધુર્યં, લોહિતપિત્તસન્દેહે તુ કિં ધારિલોહિતં લોહિતપિત્તં વેતિ શ્વકાકભક્ષણાદ્ધારિલોહિતમભક્ષણાલ્લોહિતપિત્તમિત્યનુમાતવ્યમ્, એવમન્યાનપ્યાતુરશરીરગતાન્ રસાનનુમિમીત; ગન્ધાંસ્તુ ખલુ સર્વશરીરગતાનાતુરસ્ય પ્રકૃતિવૈકારિકાન્ ઘ્રાણેન પરીક્ષેત; સ્પર્શં ચ પાણિના પ્રકૃતિવિકૃતિયુક્તમ્| ઇતિ પ્રત્યક્ષતોઽનુમાનાદુપદેશતશ્ચ પરીક્ષણમુક્તમ્||૭||

અઙ્ગુલીપર્વણાં ચ સ્ફુટનમિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યેઽપિ ચેતિ કાસહિક્કાશબ્દાદયઃ| યાનિ ચાન્યાનીત્યનેન લક્ષણપ્રભાદીનિ ગૃહ્યન્તે| યૂકાપસર્પણેન શરીરવૈરસ્યમિતિ વિરસાદ્ધિ શરીરાદ્યૂકા અપસર્પન્તિ; એવં યૂકાદ્યનપસર્પણેન પ્રાકૃતરસયુક્તં શરીરમનુમાતવ્યમ્| ધારિલોહિતમિતિ જીવશોણિતમિત્યર્થઃ; શ્વકાકભક્ષણાદિજ્ઞેયં યદ્ધારિ રક્તં તત્ પિત્તાદુષ્ટત્વેનાવિરસં શ્વાદયો ભક્ષયન્તિ, નતુ પિત્તદુષ્ટં રક્તપિત્તમિતિ ભાવઃ| અત્ર એવંશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધમિત્યુપદેશં કૃત્વા શબ્દાનન્તરં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યં રૂપં દર્શયઞ્ શબ્દાદિપરીક્ષાયાશ્ચ ક્રમનિયમાભાવં સૂચયતિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ઇમે તુ ખલ્વન્યેઽપ્યેવમેવ ભૂયોઽનુમાનજ્ઞેયા ભવન્તિ ભાવાઃ| તદ્યથા- અગ્નિં જરણશક્ત્યા પરીક્ષેત, બલં વ્યાયામશક્ત્યા, શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદ્યર્થગ્રહણેન, મનોઽર્થાવ્યભિચરણેન, વિજ્ઞાનં વ્યવસાયેન, રજઃસઙ્ગેન, મોહમવિજ્ઞાનેન, ક્રોધમભિદ્રોહેણ, શોકં દૈન્યેન, હર્ષમામોદેન, પ્રીતિં તોષેણ, ભયં વિષાદેન, ધૈર્યમવિષાદેન, વીર્યમુત્થાનેન , અવસ્થાનમવિભ્રમેણ, શ્રદ્ધામભિપ્રાયેણ, મેધાં ગ્રહણેન, સઞ્જ્ઞાં નામગ્રહણેન, સ્મૃતિં સ્મરણેન, હ્રિયમપત્રપણેન, શીલમનુશીલનેન, દ્વેષં પ્રતિષેધેન, ઉપધિમનુબન્ધેન , ધૃતિમલૌલ્યેન, વશ્યતાં વિધેયતયા, વયોભક્તિસાત્મ્યવ્યાધિસમુત્થાનાનિ કાલદેશોપશયવેદનાવિશેષેણ, ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં, દોષપ્રમાણવિશેષમપચારવિશેષેણ, આયુષઃ ક્ષયમરિષ્ટૈઃ, ઉપસ્થિતશ્રેયસ્ત્વં કલ્યાણાભિનિવેશેન, અમલં સત્ત્વમવિકારેણ, ગ્રહણ્યાસ્તુ મૃદુદારુણત્વં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં દ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચાતુરપરિપ્રશ્નેનૈવ વિદ્યાદિતિ||૮||

ભૂયોઽનુમાનજ્ઞેયા ઇત્યનેનાનુમાનગમ્યતયા વક્ષ્યમાણા કેચિદગ્નિબલાદય આતુરોપદેશગમ્યા અપિ ભવન્તીતિ સૂચયતિ| મનોઽર્થાવ્યભિચરણેનેતિ સતીન્દ્રિયાણામર્થસમ્બન્ધે યદિદં કદાચિચ્છબ્દં પ્રત્યેતિ, કદાચિદ્રસમિત્યાદ્યયૌગપદ્યેન સર્વાર્થાન્ પ્રત્યેતિ, તેનાસ્તિ કારણાનન્તરમિન્દ્રિયાર્થગ્રાહકં મન ઇત્યનુમીયતે| જ્ઞાનં વ્યવસાયેનેતિ વ્યવસાયઃ પ્રવૃત્તિઃ, યથા- પેયજલે પાનાર્થા પ્રવૃત્તિઃ; તેનાનુમીયતે જલજ્ઞાનમસ્ય જાતં, કથમન્યથા જ્ઞાનકાર્યાર્થક્રિયાયાં પ્રવર્તત ઇતિ| રજઃ સઙ્ગેનેતિ નાર્યાદિસઙ્ગેન તત્કારણં રજોઽનુમીયતે| અભિદ્રોહઃ પરપીડાર્થા પ્રવૃત્તિઃ| દૈન્યં રોદનાદિ| આમોદઃ નૃત્યગીતવાદિત્રાદ્યુત્સવકરણમ્| તોષઃ મુખનયનપ્રસાદાદિઃ; એતેન પ્રીતિસ્તોષમાત્રં, હર્ષસ્તુ પ્રીતિવિશેષો મન-ઉદ્રેકકારક ઇત્યુક્તં ભવતિ| ધૈર્યં વિપદ્યપિ મનસોઽદૈન્યમ્| વીર્યમ્ આરબ્ધદુષ્કરકાર્યેષ્વવ્યાવૃત્તિર્મનસઃ| ઉત્થાનેનેતિ ક્રિયારમ્ભેણ| અવસ્થાનં સ્થિરમતિત્વમ્| અવિભ્રમેણેતિ અભ્રાન્ત્યા| શ્રદ્ધામ્ ઇચ્છામ્| અભિપ્રાયેણેતિ અભ્યર્થનેન| ગ્રહણેનેતિ ગ્રન્થાદિધારણેન| સ્મૃતિમિતિ સ્મૃતિજનકં સંસ્કારં; સ્મરણેન હિ તત્કારણં સંસ્કારોઽનુમીયતે| હ્રિયમિતિ લજ્જામ્| અપત્રપેણેતિ લજ્જિતાકારેણ| શીલમિતિ સહજં વસ્તુષુ રાગમ્| અનુશીલનેનેતિ અનુશીલનં સન્તતશીલનં તેન; સતતં યમર્થં સેવતે તચ્છીલોઽયમિત્યનુમીયતે| પ્રતિષેધેનેતિ વ્યાવૃત્ત્યા| ઉપેત્ય ધીયતે ઇતિ ઉપધિઃ છદ્મ ઇત્યર્થઃ, તમનુબન્ધેનેત્યુત્તરકાલીનફલેન; ઉત્તરકાલં હિ ભ્રાત્રાદિવધેન ફલેન જ્ઞાયતે- યદયમુન્મત્તચ્છદ્મપ્રચારી ચન્દ્રગુપ્ત ઇતિ| વિધેયતયેતિ વિધેયપ્રચારેણ| વયઃપ્રભૃતીનિ વ્યાધિસમુત્થાનાન્તાનિ ચત્વારિ યથાસઙ્ખ્યં કાલાદિવિશેષેણ જ્ઞાયન્તે| તત્ર કાલવિશેષેણ ષોડશવર્ષાદિના વયો બાલ્યાદિ જ્ઞાયતે; દેશેન તુ ભક્તિરિચ્છા જ્ઞાયતે, યથા હિ- અયં મધ્યદેશીયસ્તેનાસ્ય ગોધૂમમાષાદિષ્વિચ્છાઽનુમીયતે; યસ્માચ્ચેદમસ્યોપશેતે તેનેદમસ્ય સાત્મ્યમિતિ જ્ઞાયતે; વેદનાવિશેષેણ વ્યાધિસમુત્થાનં જ્ઞાયતે, યથા- યસ્માદયં સન્તાપવેદનાવાન્ તસ્માદસ્ય જ્વરવ્યાધિસમુત્થાનં ભૂતમિત્યાદિ જ્ઞેયમ્| ગૂઢલિઙ્ગમિતિવિશેષણેનાગૂઢલિઙ્ગે વ્યાધૌ લિઙ્ગૈરેવાવધારિતે નોપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષા કરણીયેતિ દર્શયતિ| અપચારવિશેષેણેતિ મહતાઽપચારેણ ભૂરિદોષો ભવતિ, સ્વલ્પેણ સ્વલ્પ ઇતિ| કલ્યાણાભિનિવેશેનેતિ શ્રેયસ્કરમાર્ગાનુષ્ઠાનેન; એતદ્ધિ અચિરભાવિશ્રેયસામેવ ભવતિ| સત્ત્વમિતિ સત્ત્વગુણોદ્રેકમ્| અવિકારેણેતિ રાગદ્વેષવિકારાભાવેન| પરિપ્રશ્નેનૈવેતિવચનેન યદ્યપિ ગ્રહણીમાર્દવાદ્યનુમાનાદપિ પાર્યતે જ્ઞાતું, તથાઽપ્યનુમાનસ્ય બુદ્ધિપ્રયાસબહુત્વેનાતુરપૃચ્છયૈવ સુખોપચારરૂપયા વિદ્યાદ્ ગ્રહણીમાર્દવાદીનીતિ દર્શયતિ| અભિપ્રાયઃ ભોજનાદીચ્છા| દ્વિષ્ટેષ્ટશબ્દેન તુ દ્વિષ્ટેપ્સિતપ્રેષ્યાદિગ્રહણમ્||૮||

Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14

ભવન્તિ ચાત્ર- આપ્તતશ્ચોપદેશેન પ્રત્યક્ષકરણેન ચ| અનુમાનેન ચ વ્યાધીન્ સમ્યગ્વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ||૯|| સર્વથા સર્વમાલોચ્ય યથાસમ્ભવમર્થવિત્| અથાધ્યવસ્યેત્તત્ત્વે ચ કાર્યે ચ તદનન્તરમ્||૧૦|| કાર્યતત્ત્વવિશેષજ્ઞઃ પ્રતિપત્તૌ ન મુહ્યતિ| અમૂઢઃ ફલમાપ્નોતિ યદમોહનિમિત્તજમ્||૧૧|| જ્ઞાનબુદ્ધિપ્રદીપેન યો નાવિશતિ તત્ત્વવિત્ | આતુરસ્યાન્તરાત્માનં ન સ રોગાંશ્ચિકિત્સતિ||૧૨|| તત્ર શ્લોકૌ- સર્વરોગવિશેષાણાં ત્રિવિધં જ્ઞાનસઙ્ગ્રહમ્| યથા ચોપદિશન્ત્યાપ્તાઃ પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યતે યથા||૧૩|| યે યથા ચાનુમાનેન જ્ઞેયાસ્તાંશ્ચાપ્યુદારધીઃ| ભાવાંસ્ત્રિરોગવિજ્ઞાને વિમાને મુનિરુક્તવાન્||૧૪||

યથાસમ્ભવમિત્યનેન સર્વત્ર પરીક્ષણીયે સર્વપ્રમાણાસમ્ભવ ઇતિ દર્શયતિ| અથેત્યાદિ અથ પ્રત્યેકશબ્દાદિવિષયપરીક્ષાનન્તરમ્| તત્ત્વે વ્યાધિતત્ત્વે, તથા કાર્યે ચ તત્ર સાધ્યે વ્યાધૌ કર્તવ્યલક્ષણે, તદનન્તરમધ્યવસ્યેત્; યદ્યુક્તં તત્ત્વં ભવતિ, યચ્ચ કાર્યમુક્તં, તત્રાધ્યવસાયં નિશ્ચયં કુર્યાદિત્યર્થઃ| અનન્તરમિતિ અવિદ્યમાનાન્તરયોગ્યમિત્યર્થઃ| કાર્યતત્ત્વવિશેષાધ્યવસાયફલમાહ- કાર્યેત્યાદિ| પ્રતિપત્તિઃ કર્મણાં યથાર્હતયાઽનુષ્ઠાનમ્| અમૂઢ ઇતિ પ્રતિપત્તાવમૂઢ ઇત્યર્થઃ| જ્ઞાનં શાસ્ત્રં, તત્કૃતા બુદ્ધિઃ જ્ઞાનબુદ્ધિઃ| આવિશતિ બુદ્ધ્યાઽવગાહત ઇત્યર્થઃ| અન્તરાત્માનમિતિ વૈદ્યપક્ષે અન્તઃશરીરમ્||૯-૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીયં વિમાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીયં વિમાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||