4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ત્રિવિધં ખલુ રોગવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા આપ્તોપદેશઃ, પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચેતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્રાપ્તોપદેશો નામાપ્તવચનમ્| આપ્તા હ્યવિતર્કસ્મૃતિવિભાગવિદો નિષ્પ્રીત્યુપતાપદર્શિનશ્ચ| તેષામેવઙ્ગુણયોગાદ્યદ્વચનં તત્ પ્રમાણમ્| અપ્રમાણં પુનર્મત્તોન્મત્તમૂર્ખરક્તદુષ્ટાદુષ્ટવચનમિતિ ; પ્રત્યક્ષં તુ ખલુ તદ્યત્ સ્વયમિન્દ્રિયૈર્મનસા ચોપલભ્યતે| અનુમાનં ખલુ તર્કો યુક્ત્યપેક્ષઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ત્રિવિધેન ખલ્વનેન જ્ઞાનસમુદાયેન પૂર્વં પરીક્ષ્ય રોગં સર્વથા સર્વમથોત્તરકાલમધ્યવસાનમદોષં ભવતિ, ન હિ જ્ઞાનાવયવેન કૃત્સ્ને જ્ઞેયે જ્ઞાનમુત્પદ્યતે| ત્રિવિધે ત્વસ્મિન્ જ્ઞાનસમુદયે પૂર્વમાપ્તોપદેશાજ્જ્ઞાનં, તતઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પરીક્ષોપપદ્યતે| કિં હ્યનુપદિષ્ટં પૂર્વં યત્તત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પરીક્ષમાણો વિદ્યાત્| તસ્માદ્દ્વિવિધા પરીક્ષા જ્ઞાનવતાં પ્રત્યક્ષમ્, અનુમાનં ચ; ત્રિવિધા વા સહોપદેશેન||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્રેદમુપદિશન્તિ બુદ્ધિમન્તઃ- રોગમેકૈકમેવમ્પ્રકોપણમેવંયોનિમેવમુત્થાનમેવમાત્માનમેવમધિષ્ઠાનમેવંવેદનમેવં સંસ્થાનમેવંશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધમેવમુપદ્રવમેવંવૃદ્ધિસ્થાનક્ષયસમન્વિતમેવમુદર્ક મેવન્નામાનમેવંયોગં વિદ્યાત્; તસ્મિન્નિયં પ્રતીકારાર્થા પ્રવૃત્તિરથવા નિવૃત્તિરિત્યુપદેશાજ્જ્ઞાયતે||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

પ્રત્યક્ષતસ્તુ ખલુ રોગતત્ત્વં બુભુત્સુઃ સર્વૈરિન્દ્રિયૈઃ સર્વાનિન્દ્રિયાર્થાનાતુરશરીરગતાન્ પરીક્ષેત, અન્યત્ર રસજ્ઞાનાત્; તદ્યથા- અન્ત્રકૂજનં, સન્ધિસ્ફુટનમઙ્ગુલીપર્વણાં ચ, સ્વરવિશેષાંશ્ચ, યે ચાન્યેઽપિ કેચિચ્છરીરોપગતાઃ શબ્દાઃ સ્યુસ્તાઞ્છ્રોત્રેણ પરીક્ષેત; વર્ણસંસ્થાનપ્રમાણચ્છાયાઃ , શરીરપ્રકૃતિવિકારૌ, ચક્ષુર્વૈષયિકાણિ યાનિ ચાન્યાન્યનુક્તાનિ તાનિ ચક્ષુષા પરીક્ષેત; રસં તુ ખલ્વાતુરશરીરગતમિન્દ્રિયવૈષયિકમપ્યનુમાનાદવગચ્છેત્, ન હ્યસ્ય પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણમુપપદ્યતે, તસ્માદાતુરપરિપ્રશ્નેનૈવાતુરમુખરસં વિદ્યાત્, યૂકાપસર્પણેન ત્વસ્ય શરીરવૈરસ્યં, મક્ષિકોપસર્પણેન શરીરમાધુર્યં, લોહિતપિત્તસન્દેહે તુ કિં ધારિલોહિતં લોહિતપિત્તં વેતિ શ્વકાકભક્ષણાદ્ધારિલોહિતમભક્ષણાલ્લોહિતપિત્તમિત્યનુમાતવ્યમ્, એવમન્યાનપ્યાતુરશરીરગતાન્ રસાનનુમિમીત; ગન્ધાંસ્તુ ખલુ સર્વશરીરગતાનાતુરસ્ય પ્રકૃતિવૈકારિકાન્ ઘ્રાણેન પરીક્ષેત; સ્પર્શં ચ પાણિના પ્રકૃતિવિકૃતિયુક્તમ્| ઇતિ પ્રત્યક્ષતોઽનુમાનાદુપદેશતશ્ચ પરીક્ષણમુક્તમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ઇમે તુ ખલ્વન્યેઽપ્યેવમેવ ભૂયોઽનુમાનજ્ઞેયા ભવન્તિ ભાવાઃ| તદ્યથા- અગ્નિં જરણશક્ત્યા પરીક્ષેત, બલં વ્યાયામશક્ત્યા, શ્રોત્રાદીનિ શબ્દાદ્યર્થગ્રહણેન, મનોઽર્થાવ્યભિચરણેન, વિજ્ઞાનં વ્યવસાયેન, રજઃસઙ્ગેન, મોહમવિજ્ઞાનેન, ક્રોધમભિદ્રોહેણ, શોકં દૈન્યેન, હર્ષમામોદેન, પ્રીતિં તોષેણ, ભયં વિષાદેન, ધૈર્યમવિષાદેન, વીર્યમુત્થાનેન , અવસ્થાનમવિભ્રમેણ, શ્રદ્ધામભિપ્રાયેણ, મેધાં ગ્રહણેન, સઞ્જ્ઞાં નામગ્રહણેન, સ્મૃતિં સ્મરણેન, હ્રિયમપત્રપણેન, શીલમનુશીલનેન, દ્વેષં પ્રતિષેધેન, ઉપધિમનુબન્ધેન , ધૃતિમલૌલ્યેન, વશ્યતાં વિધેયતયા, વયોભક્તિસાત્મ્યવ્યાધિસમુત્થાનાનિ કાલદેશોપશયવેદનાવિશેષેણ, ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં, દોષપ્રમાણવિશેષમપચારવિશેષેણ, આયુષઃ ક્ષયમરિષ્ટૈઃ, ઉપસ્થિતશ્રેયસ્ત્વં કલ્યાણાભિનિવેશેન, અમલં સત્ત્વમવિકારેણ, ગ્રહણ્યાસ્તુ મૃદુદારુણત્વં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં દ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચાતુરપરિપ્રશ્નેનૈવ વિદ્યાદિતિ||૮||

Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14

ભવન્તિ ચાત્ર- આપ્તતશ્ચોપદેશેન પ્રત્યક્ષકરણેન ચ| અનુમાનેન ચ વ્યાધીન્ સમ્યગ્વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ||૯|| સર્વથા સર્વમાલોચ્ય યથાસમ્ભવમર્થવિત્| અથાધ્યવસ્યેત્તત્ત્વે ચ કાર્યે ચ તદનન્તરમ્||૧૦|| કાર્યતત્ત્વવિશેષજ્ઞઃ પ્રતિપત્તૌ ન મુહ્યતિ| અમૂઢઃ ફલમાપ્નોતિ યદમોહનિમિત્તજમ્||૧૧|| જ્ઞાનબુદ્ધિપ્રદીપેન યો નાવિશતિ તત્ત્વવિત્ | આતુરસ્યાન્તરાત્માનં ન સ રોગાંશ્ચિકિત્સતિ||૧૨|| તત્ર શ્લોકૌ- સર્વરોગવિશેષાણાં ત્રિવિધં જ્ઞાનસઙ્ગ્રહમ્| યથા ચોપદિશન્ત્યાપ્તાઃ પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યતે યથા||૧૩|| યે યથા ચાનુમાનેન જ્ઞેયાસ્તાંશ્ચાપ્યુદારધીઃ| ભાવાંસ્ત્રિરોગવિજ્ઞાને વિમાને મુનિરુક્તવાન્||૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીયં વિમાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||