Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातस्त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേऽവിശേഷേണ സര്വേऽപി രോഗാ ഉക്താഃ, തേഷാം വിശേഷോ യഥാ ജ്ഞാതവ്യസ്തദുപദേഷ്ടും ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ത്രിവിധം ഖലു രോഗവിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ ആപ്തോപദേശഃ, പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം ചേതി||൩||
त्रिविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति||३||
🔊 Audio coming soon
രോഗാണാം വിശേഷോ യഥാ വക്ഷ്യമാണോ വിജ്ഞായതേ യേന തദ്രോഗവിശേഷവിജ്ഞാനമ്, ഉപദേശപ്രത്യക്ഷാനുമാനരൂപം പ്രമാണത്രയമ്| അത്ര തു യുക്തേരനുമാനാന്തര്ഗതത്വാദേവ ന പൃഥക്കരണമ്| ഏതച്ച പ്രമാണത്രയം ക്വചിദ്രോഗേ മിലിതം, ക്വചിദ്ദ്വയം, ക്വചിദേകം പരീക്ഷായാം വര്തതേ; യേന, നാന്തരേ വഹ്നിമാന്ദ്യാദൌ പ്രത്യക്ഷമവശ്യം വ്യാപ്രിയതേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാപ്തോപദേശോ നാമാപ്തവചനമ്| ആപ്താ ഹ്യവിതര്കസ്മൃതിവിഭാഗവിദോ നിഷ്പ്രീത്യുപതാപദര്ശിനശ്ച| തേഷാമേവങ്ഗുണയോഗാദ്യദ്വചനം തത് പ്രമാണമ്| അപ്രമാണം പുനര്മത്തോന്മത്തമൂര്ഖരക്തദുഷ്ടാദുഷ്ടവചനമിതി ; പ്രത്യക്ഷം തു ഖലു തദ്യത് സ്വയമിന്ദ്രിയൈര്മനസാ ചോപലഭ്യതേ| അനുമാനം ഖലു തര്കോ യുക്ത്യപേക്ഷഃ||൪||
तत्राप्तोपदेशो नामाप्तवचनम्| आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्रीत्युपतापदर्शिनश्च| तेषामेवङ्गुणयोगाद्यद्वचनं तत् प्रमाणम्| अप्रमाणं पुनर्मत्तोन्मत्तमूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ; प्रत्यक्षं तु खलु तद्यत् स्वयमिन्द्रियैर्मनसा चोपलभ्यते| अनुमानं खलु तर्को युक्त्यपेक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
തിസ്രൈഷണീയേ പ്രഥമമനുമാനാദിലക്ഷണാന്യുക്താനി, പുനരിഹ ‘തത്രോപദേശോ നാമ’ ഇത്യാദിനാऽऽപ്തോപദേശാദിലക്ഷണാഭിധാനം പ്രകരണാഗതത്വാത് ക്രിയതേ, പ്രാകരണികോ ഹ്യര്ഥോऽനുച്യമാനോ ന്യൂനോ ഭവതി| അവിതര്കേത്യാദി|- വിതര്കഃ കഥന്താ അനിശ്ചിതജ്ഞാനമിതി യാവത്, സ്മൃതിഃ സ്മരണജ്ഞാനം, വിഭാഗ ഏകദേശഃ; ഏതദ്വിപര്യയാന്നിശ്ചയേനാനുഭവേന ച കാര്ത്സ്ന്യേന ച യേ ഭാവാന് ജാനതേ, തേऽവിതര്കസ്മൃതിവിഭാഗവിദഃ| വിതര്കാദിവേദീ തു നാപ്തഃ, പ്രതിപാദ്യവസ്ത്വശേഷവിശേഷാവിജ്ഞാനാത്| സ്മൃതിജ്ഞാനം ച യദ്യപി പ്രമാണമൂലമേവ, തഥാऽപി വര്തമാനക്ഷണേ സ്മൃതിജ്ഞാനവിഷയാര്ഥസ്യ നാവശ്യവിദ്യമാനതേതി ന തത് പ്രമാണമിതി ഭാവഃ; കിംവാ, സ്മൃതിജ്ഞാനം സ്മൃതിശാസ്ത്രജം ജ്ഞാനം ഗണിതജ്ഞാനം ച; ഏതച്ച ജ്ഞാനദ്വയം സാക്ഷാദര്ഥാദര്ശകം ദുരവബോധേന മിഥ്യാജ്ഞാനത്വസമ്ഭവാദപ്രമാണമപീതി നോപാദേയമ്| അഥ സമ്യഗ്ജ്ഞാനവന്തോऽപി രാഗാദിവശാദന്യഥാ വ്യാഹരന്തീത്യാഹ- നിഷ്പ്രീത്യുപതാപദര്ശിന ഇതി|- നിഷ്പ്രീത്യാ നിരുപതാപേന ച ദ്രഷ്ടും ശീലം യേഷാം തേ തഥാ| ഏതേന യഥാര്ഥദര്ശീ നിര്ദോഷശ്ചാപ്തോ ഭവതീത്യുക്തം ഭവതി| ഏവമ്ഭൂതം ചാപ്തത്വം കസ്യചിദ്ബ്രഹ്മാദേഃ സര്വത്രൈവ ഭവതി, ലൌകികസ്യ തു യസ്മിന്നേവ വിഷയേ വിതര്കാദി ന ഭവതി തത്രൈവോപദേശഃ പ്രമാണമിതി ജ്ഞേയമ്| അപ്രമാണമിതി നാവശ്യം പ്രമാണതയാऽവധാര്യതേ, രാഗാദിദുഷ്ടത്വാദിത്യര്ഥഃ| ദുഷ്ടശ്ചാസാവദുഷ്ടശ്ചേതി ദുഷ്ടാദുഷ്ടഃ, തേന പിതാ ഹി പുത്രസ്യ ദുഷ്ടോऽപ്യദുഷ്ടത്വാദാപ്ത ഏവ ഭവതി; കിംവാ ദുഷ്ടോ വഞ്ചകഃ| സ്വയമിന്ദ്രിയൈര്മനസാ ചേത്യനേന യദാത്മനേന്ദ്രിയൈശ്ചക്ഷുരാദിഭിരവ്യവധാനേന ഗൃഹ്യതേ രൂപാദി തത് പ്രത്യക്ഷമിതി ബാഹ്യം പ്രത്യക്ഷം ഗൃഹ്ണാതി; മനസാ ചേത്യനേന ച മനസാऽവ്യവധാനേന യദുപലഭ്യതേ സുഖാദി, തച്ച മാനസം പ്രത്യക്ഷം ഗൃഹ്ണാതി| തര്കോऽത്രാപ്രത്യക്ഷം ജ്ഞാനമ്| യുക്തിഃ സമ്ബന്ധോऽവിനാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ; തേനാവിനാഭാവജം പരോക്ഷജ്ഞാനമനുമാനമിത്യര്ഥഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ത്രിവിധേന ഖല്വനേന ജ്ഞാനസമുദായേന പൂര്വം പരീക്ഷ്യ രോഗം സര്വഥാ സര്വമഥോത്തരകാലമധ്യവസാനമദോഷം ഭവതി, ന ഹി ജ്ഞാനാവയവേന കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനമുത്പദ്യതേ| ത്രിവിധേ ത്വസ്മിന് ജ്ഞാനസമുദയേ പൂര്വമാപ്തോപദേശാജ്ജ്ഞാനം, തതഃ പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം പരീക്ഷോപപദ്യതേ| കിം ഹ്യനുപദിഷ്ടം പൂര്വം യത്തത് പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം പരീക്ഷമാണോ വിദ്യാത്| തസ്മാദ്ദ്വിവിധാ പരീക്ഷാ ജ്ഞാനവതാം പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം ച; ത്രിവിധാ വാ സഹോപദേശേന||൫||
त्रिविधेन खल्वनेन ज्ञानसमुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वमथोत्तरकालमध्यवसानमदोषं भवति, न हि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमुत्पद्यते| त्रिविधे त्वस्मिन् ज्ञानसमुदये पूर्वमाप्तोपदेशाज्ज्ञानं, ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षोपपद्यते| किं ह्यनुपदिष्टं पूर्वं यत्तत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षमाणो विद्यात्| तस्माद्द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम्, अनुमानं च; त्रिविधा वा सहोपदेशेन||५||
🔊 Audio coming soon
ജ്ഞാനസമുദായേനേതി ജ്ഞാനസമുദായഃ പ്രമാണസങ്ഘാതഃ; തേന സമുദായേന ‘അയമേവം രോഗഃ’ ഇത്യേവമ്ഭൂതനിശ്ചയോऽധ്യവസാനമ്| ത്രിവിധേ ത്വിത്യാദി| ജ്ഞായതേऽനേനേതി ജ്ഞാനം പ്രമാണമ്| പ്രഥമാപ്തോപദേശോ വ്യാധിം ബോധയതി, തതശ്ചാപ്തോപദിഷ്ടം വ്യാധിം പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം യഥോക്തലിങ്ഗാദിപരീക്ഷയാ നിശ്ചിനോതി; ആഗമാനുപദിഷ്ടേ ച വ്യാധൌ അവൈദ്യ ഇവ ന പ്രത്യക്ഷേണാനുമാനേന ച വ്യാധിമുപലഭത ഇത്യാഹ- കിം ഹ്യനുപദിഷ്ടമിത്യാദി| ഏവം മന്യതേ- വ്യാധിവിശേഷാസ്താവദ്ദുരധിഗമനീയാഃ, നോപദേശമന്തരേണ ശക്യാ വിജ്ഞാതും, യേऽധിഗതവൈദ്യകശാസ്ത്രാസ്തേ പ്രതിപാദയന്ത്യേവ വ്യാധിവിശേഷാന്; തസ്മാദാഗമേന യേ വ്യാധീനാം ഹേത്വാദിവിശേഷാഃ പ്രതിപാദിതാസ്താന് പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാമുപലഭമാനോ വ്യാധിം നിശ്ചിനോതി; അനുപദേശവാംസ്താനുപലഭമാനോऽപി ഹേത്വാദിവിശേഷാനശിക്ഷിതരത്നപരീക്ഷോ യഥാ രത്നാനാം വിശേഷം പശ്യന്നപി നാവധാരയതി രത്നവിശേഷം, തഥാ നാവധാരയതി വ്യാധിവിശേഷമിതി ഭാവഃ| ജ്ഞാനവതാമിതി ആപ്തോപദേശവതാമ്| ത്രിവിധാ വേത്യനേന വ്യാധിപരീക്ഷാസമയേ ഹ്യാപ്തോപദേശോऽപി വ്യാപ്രിയതേ ഗ്രഹണീമാര്ദവസ്വപ്നദര്ശനാദിപ്രതിപത്തൌ, തഥാ ദുരധിഗമസ്ഥാനസംശ്രയാദിപ്രതിപത്തൌ, തഥാ കോഷ്ഠമൃദുദാരുണത്വാദിപരീക്ഷായാം ചാതുരവചനരൂപാപ്തോപദേശോऽപി വ്യാപ്രിയത ഇതി ദര്ശയതി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്രേദമുപദിശന്തി ബുദ്ധിമന്തഃ- രോഗമേകൈകമേവമ്പ്രകോപണമേവംയോനിമേവമുത്ഥാനമേവമാത്മാനമേവമധിഷ്ഠാനമേവംവേദനമേവം സംസ്ഥാനമേവംശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധമേവമുപദ്രവമേവംവൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയസമന്വിതമേവമുദര്ക മേവന്നാമാനമേവംയോഗം വിദ്യാത്; തസ്മിന്നിയം പ്രതീകാരാര്ഥാ പ്രവൃത്തിരഥവാ നിവൃത്തിരിത്യുപദേശാജ്ജ്ഞായതേ||൬||
तत्रेदमुपदिशन्ति बुद्धिमन्तः- रोगमेकैकमेवम्प्रकोपणमेवंयोनिमेवमुत्थानमेवमात्मानमेवमधिष्ठानमेवंवेदनमेवं संस्थानमेवंशब्दस्पर्शरूपरसगन्धमेवमुपद्रवमेवंवृद्धिस्थानक्षयसमन्वितमेवमुदर्क मेवन्नामानमेवंयोगं विद्यात्; तस्मिन्नियं प्रतीकारार्था प्रवृत्तिरथवा निवृत्तिरित्युपदेशाज्ज्ञायते||६||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാऽऽപ്തോപദേശഗമ്യമാഹ| പ്രകോപണം വായോ രൂക്ഷത്വാദിഹേതുഃ| യോനിഃ വാതാദയഃ| ആത്മാ സ്വഭാവഃ; യഥാ- രോഹിണ്യാ ദാരുണത്വം, സന്ന്യാസസ്യ ശീഘ്രോപക്രമണീയത്വാദി| അധിഷ്ഠാനം ശരീരമവയവാ മനശ്ച| ഇയം പ്രതീകാരാര്ഥാ പ്രവൃത്തിഃ, യഥാ- ജ്വരേ ലങ്ഘനപാചനാദ്യര്ഥാ പ്രവൃത്തിഃ| നിവൃത്തിശ്ച പ്രതീകാരാര്ഥാ യഥാ- നവജ്വരേ ദിവാസ്വപ്നസ്നാനാദൌ നിവൃത്തിരിത്യാദി മന്തവ്യമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
പ്രത്യക്ഷതസ്തു ഖലു രോഗതത്ത്വം ബുഭുത്സുഃ സര്വൈരിന്ദ്രിയൈഃ സര്വാനിന്ദ്രിയാര്ഥാനാതുരശരീരഗതാന് പരീക്ഷേത, അന്യത്ര രസജ്ഞാനാത്; തദ്യഥാ- അന്ത്രകൂജനം, സന്ധിസ്ഫുടനമങ്ഗുലീപര്വണാം ച, സ്വരവിശേഷാംശ്ച, യേ ചാന്യേऽപി കേചിച്ഛരീരോപഗതാഃ ശബ്ദാഃ സ്യുസ്താഞ്ഛ്രോത്രേണ പരീക്ഷേത; വര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണച്ഛായാഃ , ശരീരപ്രകൃതിവികാരൌ, ചക്ഷുര്വൈഷയികാണി യാനി ചാന്യാന്യനുക്താനി താനി ചക്ഷുഷാ പരീക്ഷേത; രസം തു ഖല്വാതുരശരീരഗതമിന്ദ്രിയവൈഷയികമപ്യനുമാനാദവഗച്ഛേത്, ന ഹ്യസ്യ പ്രത്യക്ഷേണ ഗ്രഹണമുപപദ്യതേ, തസ്മാദാതുരപരിപ്രശ്നേനൈവാതുരമുഖരസം വിദ്യാത്, യൂകാപസര്പണേന ത്വസ്യ ശരീരവൈരസ്യം, മക്ഷികോപസര്പണേന ശരീരമാധുര്യം, ലോഹിതപിത്തസന്ദേഹേ തു കിം ധാരിലോഹിതം ലോഹിതപിത്തം വേതി ശ്വകാകഭക്ഷണാദ്ധാരിലോഹിതമഭക്ഷണാല്ലോഹിതപിത്തമിത്യനുമാതവ്യമ്, ഏവമന്യാനപ്യാതുരശരീരഗതാന് രസാനനുമിമീത; ഗന്ധാംസ്തു ഖലു സര്വശരീരഗതാനാതുരസ്യ പ്രകൃതിവൈകാരികാന് ഘ്രാണേന പരീക്ഷേത; സ്പര്ശം ച പാണിനാ പ്രകൃതിവികൃതിയുക്തമ്| ഇതി പ്രത്യക്ഷതോऽനുമാനാദുപദേശതശ്ച പരീക്ഷണമുക്തമ്||൭||
प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्वं बुभुत्सुः सर्वैरिन्द्रियैः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरशरीरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रसज्ञानात्; तद्यथा- अन्त्रकूजनं, सन्धिस्फुटनमङ्गुलीपर्वणां च, स्वरविशेषांश्च, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरोपगताः शब्दाः स्युस्ताञ्छ्रोत्रेण परीक्षेत; वर्णसंस्थानप्रमाणच्छायाः , शरीरप्रकृतिविकारौ, चक्षुर्वैषयिकाणि यानि चान्यान्यनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत; रसं तु खल्वातुरशरीरगतमिन्द्रियवैषयिकमप्यनुमानादवगच्छेत्, न ह्यस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमुपपद्यते, तस्मादातुरपरिप्रश्नेनैवातुरमुखरसं विद्यात्, यूकापसर्पणेन त्वस्य शरीरवैरस्यं, मक्षिकोपसर्पणेन शरीरमाधुर्यं, लोहितपित्तसन्देहे तु किं धारिलोहितं लोहितपित्तं वेति श्वकाकभक्षणाद्धारिलोहितमभक्षणाल्लोहितपित्तमित्यनुमातव्यम्, एवमन्यानप्यातुरशरीरगतान् रसाननुमिमीत; गन्धांस्तु खलु सर्वशरीरगतानातुरस्य प्रकृतिवैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत; स्पर्शं च पाणिना प्रकृतिविकृतियुक्तम्| इति प्रत्यक्षतोऽनुमानादुपदेशतश्च परीक्षणमुक्तम्||७||
🔊 Audio coming soon
അങ്ഗുലീപര്വണാം ച സ്ഫുടനമിതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേऽപി ചേതി കാസഹിക്കാശബ്ദാദയഃ| യാനി ചാന്യാനീത്യനേന ലക്ഷണപ്രഭാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ| യൂകാപസര്പണേന ശരീരവൈരസ്യമിതി വിരസാദ്ധി ശരീരാദ്യൂകാ അപസര്പന്തി; ഏവം യൂകാദ്യനപസര്പണേന പ്രാകൃതരസയുക്തം ശരീരമനുമാതവ്യമ്| ധാരിലോഹിതമിതി ജീവശോണിതമിത്യര്ഥഃ; ശ്വകാകഭക്ഷണാദിജ്ഞേയം യദ്ധാരി രക്തം തത് പിത്താദുഷ്ടത്വേനാവിരസം ശ്വാദയോ ഭക്ഷയന്തി, നതു പിത്തദുഷ്ടം രക്തപിത്തമിതി ഭാവഃ| അത്ര ഏവംശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധമിത്യുപദേശം കൃത്വാ ശബ്ദാനന്തരം ചക്ഷുര്ഗ്രാഹ്യം രൂപം ദര്ശയഞ് ശബ്ദാദിപരീക്ഷായാശ്ച ക്രമനിയമാഭാവം സൂചയതി||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ഇമേ തു ഖല്വന്യേऽപ്യേവമേവ ഭൂയോऽനുമാനജ്ഞേയാ ഭവന്തി ഭാവാഃ| തദ്യഥാ- അഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ പരീക്ഷേത, ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ, ശ്രോത്രാദീനി ശബ്ദാദ്യര്ഥഗ്രഹണേന, മനോऽര്ഥാവ്യഭിചരണേന, വിജ്ഞാനം വ്യവസായേന, രജഃസങ്ഗേന, മോഹമവിജ്ഞാനേന, ക്രോധമഭിദ്രോഹേണ, ശോകം ദൈന്യേന, ഹര്ഷമാമോദേന, പ്രീതിം തോഷേണ, ഭയം വിഷാദേന, ധൈര്യമവിഷാദേന, വീര്യമുത്ഥാനേന , അവസ്ഥാനമവിഭ്രമേണ, ശ്രദ്ധാമഭിപ്രായേണ, മേധാം ഗ്രഹണേന, സഞ്ജ്ഞാം നാമഗ്രഹണേന, സ്മൃതിം സ്മരണേന, ഹ്രിയമപത്രപണേന, ശീലമനുശീലനേന, ദ്വേഷം പ്രതിഷേധേന, ഉപധിമനുബന്ധേന , ധൃതിമലൌല്യേന, വശ്യതാം വിധേയതയാ, വയോഭക്തിസാത്മ്യവ്യാധിസമുത്ഥാനാനി കാലദേശോപശയവേദനാവിശേഷേണ, ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം, ദോഷപ്രമാണവിശേഷമപചാരവിശേഷേണ, ആയുഷഃ ക്ഷയമരിഷ്ടൈഃ, ഉപസ്ഥിതശ്രേയസ്ത്വം കല്യാണാഭിനിവേശേന, അമലം സത്ത്വമവികാരേണ, ഗ്രഹണ്യാസ്തു മൃദുദാരുണത്വം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ചാതുരപരിപ്രശ്നേനൈവ വിദ്യാദിതി||൮||
इमे तु खल्वन्येऽप्येवमेव भूयोऽनुमानज्ञेया भवन्ति भावाः| तद्यथा- अग्निं जरणशक्त्या परीक्षेत, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दाद्यर्थग्रहणेन, मनोऽर्थाव्यभिचरणेन, विज्ञानं व्यवसायेन, रजःसङ्गेन, मोहमविज्ञानेन, क्रोधमभिद्रोहेण, शोकं दैन्येन, हर्षमामोदेन, प्रीतिं तोषेण, भयं विषादेन, धैर्यमविषादेन, वीर्यमुत्थानेन , अवस्थानमविभ्रमेण, श्रद्धामभिप्रायेण, मेधां ग्रहणेन, सञ्ज्ञां नामग्रहणेन, स्मृतिं स्मरणेन, ह्रियमपत्रपणेन, शीलमनुशीलनेन, द्वेषं प्रतिषेधेन, उपधिमनुबन्धेन , धृतिमलौल्येन, वश्यतां विधेयतया, वयोभक्तिसात्म्यव्याधिसमुत्थानानि कालदेशोपशयवेदनाविशेषेण, गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां, दोषप्रमाणविशेषमपचारविशेषेण, आयुषः क्षयमरिष्टैः, उपस्थितश्रेयस्त्वं कल्याणाभिनिवेशेन, अमलं सत्त्वमविकारेण, ग्रहण्यास्तु मृदुदारुणत्वं स्वप्नदर्शनमभिप्रायं द्विष्टेष्टसुखदुःखानि चातुरपरिप्रश्नेनैव विद्यादिति||८||
🔊 Audio coming soon
ഭൂയോऽനുമാനജ്ഞേയാ ഇത്യനേനാനുമാനഗമ്യതയാ വക്ഷ്യമാണാ കേചിദഗ്നിബലാദയ ആതുരോപദേശഗമ്യാ അപി ഭവന്തീതി സൂചയതി| മനോऽര്ഥാവ്യഭിചരണേനേതി സതീന്ദ്രിയാണാമര്ഥസമ്ബന്ധേ യദിദം കദാചിച്ഛബ്ദം പ്രത്യേതി, കദാചിദ്രസമിത്യാദ്യയൌഗപദ്യേന സര്വാര്ഥാന് പ്രത്യേതി, തേനാസ്തി കാരണാനന്തരമിന്ദ്രിയാര്ഥഗ്രാഹകം മന ഇത്യനുമീയതേ| ജ്ഞാനം വ്യവസായേനേതി വ്യവസായഃ പ്രവൃത്തിഃ, യഥാ- പേയജലേ പാനാര്ഥാ പ്രവൃത്തിഃ; തേനാനുമീയതേ ജലജ്ഞാനമസ്യ ജാതം, കഥമന്യഥാ ജ്ഞാനകാര്യാര്ഥക്രിയായാം പ്രവര്തത ഇതി| രജഃ സങ്ഗേനേതി നാര്യാദിസങ്ഗേന തത്കാരണം രജോऽനുമീയതേ| അഭിദ്രോഹഃ പരപീഡാര്ഥാ പ്രവൃത്തിഃ| ദൈന്യം രോദനാദി| ആമോദഃ നൃത്യഗീതവാദിത്രാദ്യുത്സവകരണമ്| തോഷഃ മുഖനയനപ്രസാദാദിഃ; ഏതേന പ്രീതിസ്തോഷമാത്രം, ഹര്ഷസ്തു പ്രീതിവിശേഷോ മന-ഉദ്രേകകാരക ഇത്യുക്തം ഭവതി| ധൈര്യം വിപദ്യപി മനസോऽദൈന്യമ്| വീര്യമ് ആരബ്ധദുഷ്കരകാര്യേഷ്വവ്യാവൃത്തിര്മനസഃ| ഉത്ഥാനേനേതി ക്രിയാരമ്ഭേണ| അവസ്ഥാനം സ്ഥിരമതിത്വമ്| അവിഭ്രമേണേതി അഭ്രാന്ത്യാ| ശ്രദ്ധാമ് ഇച്ഛാമ്| അഭിപ്രായേണേതി അഭ്യര്ഥനേന| ഗ്രഹണേനേതി ഗ്രന്ഥാദിധാരണേന| സ്മൃതിമിതി സ്മൃതിജനകം സംസ്കാരം; സ്മരണേന ഹി തത്കാരണം സംസ്കാരോऽനുമീയതേ| ഹ്രിയമിതി ലജ്ജാമ്| അപത്രപേണേതി ലജ്ജിതാകാരേണ| ശീലമിതി സഹജം വസ്തുഷു രാഗമ്| അനുശീലനേനേതി അനുശീലനം സന്തതശീലനം തേന; സതതം യമര്ഥം സേവതേ തച്ഛീലോऽയമിത്യനുമീയതേ| പ്രതിഷേധേനേതി വ്യാവൃത്ത്യാ| ഉപേത്യ ധീയതേ ഇതി ഉപധിഃ ഛദ്മ ഇത്യര്ഥഃ, തമനുബന്ധേനേത്യുത്തരകാലീനഫലേന; ഉത്തരകാലം ഹി ഭ്രാത്രാദിവധേന ഫലേന ജ്ഞായതേ- യദയമുന്മത്തച്ഛദ്മപ്രചാരീ ചന്ദ്രഗുപ്ത ഇതി| വിധേയതയേതി വിധേയപ്രചാരേണ| വയഃപ്രഭൃതീനി വ്യാധിസമുത്ഥാനാന്താനി ചത്വാരി യഥാസങ്ഖ്യം കാലാദിവിശേഷേണ ജ്ഞായന്തേ| തത്ര കാലവിശേഷേണ ഷോഡശവര്ഷാദിനാ വയോ ബാല്യാദി ജ്ഞായതേ; ദേശേന തു ഭക്തിരിച്ഛാ ജ്ഞായതേ, യഥാ ഹി- അയം മധ്യദേശീയസ്തേനാസ്യ ഗോധൂമമാഷാദിഷ്വിച്ഛാऽനുമീയതേ; യസ്മാച്ചേദമസ്യോപശേതേ തേനേദമസ്യ സാത്മ്യമിതി ജ്ഞായതേ; വേദനാവിശേഷേണ വ്യാധിസമുത്ഥാനം ജ്ഞായതേ, യഥാ- യസ്മാദയം സന്താപവേദനാവാന് തസ്മാദസ്യ ജ്വരവ്യാധിസമുത്ഥാനം ഭൂതമിത്യാദി ജ്ഞേയമ്| ഗൂഢലിങ്ഗമിതിവിശേഷണേനാഗൂഢലിങ്ഗേ വ്യാധൌ ലിങ്ഗൈരേവാവധാരിതേ നോപശയാനുപശയാഭ്യാം പരീക്ഷാ കരണീയേതി ദര്ശയതി| അപചാരവിശേഷേണേതി മഹതാऽപചാരേണ ഭൂരിദോഷോ ഭവതി, സ്വല്പേണ സ്വല്പ ഇതി| കല്യാണാഭിനിവേശേനേതി ശ്രേയസ്കരമാര്ഗാനുഷ്ഠാനേന; ഏതദ്ധി അചിരഭാവിശ്രേയസാമേവ ഭവതി| സത്ത്വമിതി സത്ത്വഗുണോദ്രേകമ്| അവികാരേണേതി രാഗദ്വേഷവികാരാഭാവേന| പരിപ്രശ്നേനൈവേതിവചനേന യദ്യപി ഗ്രഹണീമാര്ദവാദ്യനുമാനാദപി പാര്യതേ ജ്ഞാതും, തഥാऽപ്യനുമാനസ്യ ബുദ്ധിപ്രയാസബഹുത്വേനാതുരപൃച്ഛയൈവ സുഖോപചാരരൂപയാ വിദ്യാദ് ഗ്രഹണീമാര്ദവാദീനീതി ദര്ശയതി| അഭിപ്രായഃ ഭോജനാദീച്ഛാ| ദ്വിഷ്ടേഷ്ടശബ്ദേന തു ദ്വിഷ്ടേപ്സിതപ്രേഷ്യാദിഗ്രഹണമ്||൮||
Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14
ഭവന്തി ചാത്ര- ആപ്തതശ്ചോപദേശേന പ്രത്യക്ഷകരണേന ച| അനുമാനേന ച വ്യാധീന് സമ്യഗ്വിദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ||൯|| സര്വഥാ സര്വമാലോച്യ യഥാസമ്ഭവമര്ഥവിത്| അഥാധ്യവസ്യേത്തത്ത്വേ ച കാര്യേ ച തദനന്തരമ്||൧൦|| കാര്യതത്ത്വവിശേഷജ്ഞഃ പ്രതിപത്തൌ ന മുഹ്യതി| അമൂഢഃ ഫലമാപ്നോതി യദമോഹനിമിത്തജമ്||൧൧|| ജ്ഞാനബുദ്ധിപ്രദീപേന യോ നാവിശതി തത്ത്വവിത് | ആതുരസ്യാന്തരാത്മാനം ന സ രോഗാംശ്ചികിത്സതി||൧൨|| തത്ര ശ്ലോകൌ- സര്വരോഗവിശേഷാണാം ത്രിവിധം ജ്ഞാനസങ്ഗ്രഹമ്| യഥാ ചോപദിശന്ത്യാപ്താഃ പ്രത്യക്ഷം ഗൃഹ്യതേ യഥാ||൧൩|| യേ യഥാ ചാനുമാനേന ജ്ഞേയാസ്താംശ്ചാപ്യുദാരധീഃ| ഭാവാംസ്ത്രിരോഗവിജ്ഞാനേ വിമാനേ മുനിരുക്തവാന്||൧൪||
भवन्ति चात्र- आप्ततश्चोपदेशेन प्रत्यक्षकरणेन च| अनुमानेन च व्याधीन् सम्यग्विद्याद्विचक्षणः||९|| सर्वथा सर्वमालोच्य यथासम्भवमर्थवित्| अथाध्यवस्येत्तत्त्वे च कार्ये च तदनन्तरम्||१०|| कार्यतत्त्वविशेषज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति| अमूढः फलमाप्नोति यदमोहनिमित्तजम्||११|| ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति तत्त्ववित् | आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||१२|| तत्र श्लोकौ- सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसङ्ग्रहम्| यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा||१३|| ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः| भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्||१४||
🔊 Audio coming soon
യഥാസമ്ഭവമിത്യനേന സര്വത്ര പരീക്ഷണീയേ സര്വപ്രമാണാസമ്ഭവ ഇതി ദര്ശയതി| അഥേത്യാദി അഥ പ്രത്യേകശബ്ദാദിവിഷയപരീക്ഷാനന്തരമ്| തത്ത്വേ വ്യാധിതത്ത്വേ, തഥാ കാര്യേ ച തത്ര സാധ്യേ വ്യാധൌ കര്തവ്യലക്ഷണേ, തദനന്തരമധ്യവസ്യേത്; യദ്യുക്തം തത്ത്വം ഭവതി, യച്ച കാര്യമുക്തം, തത്രാധ്യവസായം നിശ്ചയം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അനന്തരമിതി അവിദ്യമാനാന്തരയോഗ്യമിത്യര്ഥഃ| കാര്യതത്ത്വവിശേഷാധ്യവസായഫലമാഹ- കാര്യേത്യാദി| പ്രതിപത്തിഃ കര്മണാം യഥാര്ഹതയാऽനുഷ്ഠാനമ്| അമൂഢ ഇതി പ്രതിപത്താവമൂഢ ഇത്യര്ഥഃ| ജ്ഞാനം ശാസ്ത്രം, തത്കൃതാ ബുദ്ധിഃ ജ്ഞാനബുദ്ധിഃ| ആവിശതി ബുദ്ധ്യാऽവഗാഹത ഇത്യര്ഥഃ| അന്തരാത്മാനമിതി വൈദ്യപക്ഷേ അന്തഃശരീരമ്||൯-൧൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയം വിമാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം വിമാനസ്ഥാനേ ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയം വിമാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||