Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയം വിമാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातस्त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ത്രിവിധം ഖലു രോഗവിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ ആപ്തോപദേശഃ, പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം ചേതി||൩||
View original
त्रिविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രാപ്തോപദേശോ നാമാപ്തവചനമ്| ആപ്താ ഹ്യവിതര്കസ്മൃതിവിഭാഗവിദോ നിഷ്പ്രീത്യുപതാപദര്ശിനശ്ച| തേഷാമേവങ്ഗുണയോഗാദ്യദ്വചനം തത് പ്രമാണമ്| അപ്രമാണം പുനര്മത്തോന്മത്തമൂര്ഖരക്തദുഷ്ടാദുഷ്ടവചനമിതി ; പ്രത്യക്ഷം തു ഖലു തദ്യത് സ്വയമിന്ദ്രിയൈര്മനസാ ചോപലഭ്യതേ| അനുമാനം ഖലു തര്കോ യുക്ത്യപേക്ഷഃ||൪||
View original
तत्राप्तोपदेशो नामाप्तवचनम्| आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्रीत्युपतापदर्शिनश्च| तेषामेवङ्गुणयोगाद्यद्वचनं तत् प्रमाणम्| अप्रमाणं पुनर्मत्तोन्मत्तमूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ; प्रत्यक्षं तु खलु तद्यत् स्वयमिन्द्रियैर्मनसा चोपलभ्यते| अनुमानं खलु तर्को युक्त्यपेक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ത്രിവിധേന ഖല്വനേന ജ്ഞാനസമുദായേന പൂര്വം പരീക്ഷ്യ രോഗം സര്വഥാ സര്വമഥോത്തരകാലമധ്യവസാനമദോഷം ഭവതി, ന ഹി ജ്ഞാനാവയവേന കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനമുത്പദ്യതേ| ത്രിവിധേ ത്വസ്മിന് ജ്ഞാനസമുദയേ പൂര്വമാപ്തോപദേശാജ്ജ്ഞാനം, തതഃ പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം പരീക്ഷോപപദ്യതേ| കിം ഹ്യനുപദിഷ്ടം പൂര്വം യത്തത് പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം പരീക്ഷമാണോ വിദ്യാത്| തസ്മാദ്ദ്വിവിധാ പരീക്ഷാ ജ്ഞാനവതാം പ്രത്യക്ഷമ്, അനുമാനം ച; ത്രിവിധാ വാ സഹോപദേശേന||൫||
View original
त्रिविधेन खल्वनेन ज्ञानसमुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वमथोत्तरकालमध्यवसानमदोषं भवति, न हि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमुत्पद्यते| त्रिविधे त्वस्मिन् ज्ञानसमुदये पूर्वमाप्तोपदेशाज्ज्ञानं, ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षोपपद्यते| किं ह्यनुपदिष्टं पूर्वं यत्तत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षमाणो विद्यात्| तस्माद्द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम्, अनुमानं च; त्रिविधा वा सहोपदेशेन||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്രേദമുപദിശന്തി ബുദ്ധിമന്തഃ- രോഗമേകൈകമേവമ്പ്രകോപണമേവംയോനിമേവമുത്ഥാനമേവമാത്മാനമേവമധിഷ്ഠാനമേവംവേദനമേവം സംസ്ഥാനമേവംശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധമേവമുപദ്രവമേവംവൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയസമന്വിതമേവമുദര്ക മേവന്നാമാനമേവംയോഗം വിദ്യാത്; തസ്മിന്നിയം പ്രതീകാരാര്ഥാ പ്രവൃത്തിരഥവാ നിവൃത്തിരിത്യുപദേശാജ്ജ്ഞായതേ||൬||
View original
तत्रेदमुपदिशन्ति बुद्धिमन्तः- रोगमेकैकमेवम्प्रकोपणमेवंयोनिमेवमुत्थानमेवमात्मानमेवमधिष्ठानमेवंवेदनमेवं संस्थानमेवंशब्दस्पर्शरूपरसगन्धमेवमुपद्रवमेवंवृद्धिस्थानक्षयसमन्वितमेवमुदर्क मेवन्नामानमेवंयोगं विद्यात्; तस्मिन्नियं प्रतीकारार्था प्रवृत्तिरथवा निवृत्तिरित्युपदेशाज्ज्ञायते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
പ്രത്യക്ഷതസ്തു ഖലു രോഗതത്ത്വം ബുഭുത്സുഃ സര്വൈരിന്ദ്രിയൈഃ സര്വാനിന്ദ്രിയാര്ഥാനാതുരശരീരഗതാന് പരീക്ഷേത, അന്യത്ര രസജ്ഞാനാത്; തദ്യഥാ- അന്ത്രകൂജനം, സന്ധിസ്ഫുടനമങ്ഗുലീപര്വണാം ച, സ്വരവിശേഷാംശ്ച, യേ ചാന്യേऽപി കേചിച്ഛരീരോപഗതാഃ ശബ്ദാഃ സ്യുസ്താഞ്ഛ്രോത്രേണ പരീക്ഷേത; വര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണച്ഛായാഃ , ശരീരപ്രകൃതിവികാരൌ, ചക്ഷുര്വൈഷയികാണി യാനി ചാന്യാന്യനുക്താനി താനി ചക്ഷുഷാ പരീക്ഷേത; രസം തു ഖല്വാതുരശരീരഗതമിന്ദ്രിയവൈഷയികമപ്യനുമാനാദവഗച്ഛേത്, ന ഹ്യസ്യ പ്രത്യക്ഷേണ ഗ്രഹണമുപപദ്യതേ, തസ്മാദാതുരപരിപ്രശ്നേനൈവാതുരമുഖരസം വിദ്യാത്, യൂകാപസര്പണേന ത്വസ്യ ശരീരവൈരസ്യം, മക്ഷികോപസര്പണേന ശരീരമാധുര്യം, ലോഹിതപിത്തസന്ദേഹേ തു കിം ധാരിലോഹിതം ലോഹിതപിത്തം വേതി ശ്വകാകഭക്ഷണാദ്ധാരിലോഹിതമഭക്ഷണാല്ലോഹിതപിത്തമിത്യനുമാതവ്യമ്, ഏവമന്യാനപ്യാതുരശരീരഗതാന് രസാനനുമിമീത; ഗന്ധാംസ്തു ഖലു സര്വശരീരഗതാനാതുരസ്യ പ്രകൃതിവൈകാരികാന് ഘ്രാണേന പരീക്ഷേത; സ്പര്ശം ച പാണിനാ പ്രകൃതിവികൃതിയുക്തമ്| ഇതി പ്രത്യക്ഷതോऽനുമാനാദുപദേശതശ്ച പരീക്ഷണമുക്തമ്||൭||
View original
प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्वं बुभुत्सुः सर्वैरिन्द्रियैः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरशरीरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रसज्ञानात्; तद्यथा- अन्त्रकूजनं, सन्धिस्फुटनमङ्गुलीपर्वणां च, स्वरविशेषांश्च, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरोपगताः शब्दाः स्युस्ताञ्छ्रोत्रेण परीक्षेत; वर्णसंस्थानप्रमाणच्छायाः , शरीरप्रकृतिविकारौ, चक्षुर्वैषयिकाणि यानि चान्यान्यनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत; रसं तु खल्वातुरशरीरगतमिन्द्रियवैषयिकमप्यनुमानादवगच्छेत्, न ह्यस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमुपपद्यते, तस्मादातुरपरिप्रश्नेनैवातुरमुखरसं विद्यात्, यूकापसर्पणेन त्वस्य शरीरवैरस्यं, मक्षिकोपसर्पणेन शरीरमाधुर्यं, लोहितपित्तसन्देहे तु किं धारिलोहितं लोहितपित्तं वेति श्वकाकभक्षणाद्धारिलोहितमभक्षणाल्लोहितपित्तमित्यनुमातव्यम्, एवमन्यानप्यातुरशरीरगतान् रसाननुमिमीत; गन्धांस्तु खलु सर्वशरीरगतानातुरस्य प्रकृतिवैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत; स्पर्शं च पाणिना प्रकृतिविकृतियुक्तम्| इति प्रत्यक्षतोऽनुमानादुपदेशतश्च परीक्षणमुक्तम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ഇമേ തു ഖല്വന്യേऽപ്യേവമേവ ഭൂയോऽനുമാനജ്ഞേയാ ഭവന്തി ഭാവാഃ| തദ്യഥാ- അഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ പരീക്ഷേത, ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ, ശ്രോത്രാദീനി ശബ്ദാദ്യര്ഥഗ്രഹണേന, മനോऽര്ഥാവ്യഭിചരണേന, വിജ്ഞാനം വ്യവസായേന, രജഃസങ്ഗേന, മോഹമവിജ്ഞാനേന, ക്രോധമഭിദ്രോഹേണ, ശോകം ദൈന്യേന, ഹര്ഷമാമോദേന, പ്രീതിം തോഷേണ, ഭയം വിഷാദേന, ധൈര്യമവിഷാദേന, വീര്യമുത്ഥാനേന , അവസ്ഥാനമവിഭ്രമേണ, ശ്രദ്ധാമഭിപ്രായേണ, മേധാം ഗ്രഹണേന, സഞ്ജ്ഞാം നാമഗ്രഹണേന, സ്മൃതിം സ്മരണേന, ഹ്രിയമപത്രപണേന, ശീലമനുശീലനേന, ദ്വേഷം പ്രതിഷേധേന, ഉപധിമനുബന്ധേന , ധൃതിമലൌല്യേന, വശ്യതാം വിധേയതയാ, വയോഭക്തിസാത്മ്യവ്യാധിസമുത്ഥാനാനി കാലദേശോപശയവേദനാവിശേഷേണ, ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം, ദോഷപ്രമാണവിശേഷമപചാരവിശേഷേണ, ആയുഷഃ ക്ഷയമരിഷ്ടൈഃ, ഉപസ്ഥിതശ്രേയസ്ത്വം കല്യാണാഭിനിവേശേന, അമലം സത്ത്വമവികാരേണ, ഗ്രഹണ്യാസ്തു മൃദുദാരുണത്വം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ചാതുരപരിപ്രശ്നേനൈവ വിദ്യാദിതി||൮||
View original
इमे तु खल्वन्येऽप्येवमेव भूयोऽनुमानज्ञेया भवन्ति भावाः| तद्यथा- अग्निं जरणशक्त्या परीक्षेत, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दाद्यर्थग्रहणेन, मनोऽर्थाव्यभिचरणेन, विज्ञानं व्यवसायेन, रजःसङ्गेन, मोहमविज्ञानेन, क्रोधमभिद्रोहेण, शोकं दैन्येन, हर्षमामोदेन, प्रीतिं तोषेण, भयं विषादेन, धैर्यमविषादेन, वीर्यमुत्थानेन , अवस्थानमविभ्रमेण, श्रद्धामभिप्रायेण, मेधां ग्रहणेन, सञ्ज्ञां नामग्रहणेन, स्मृतिं स्मरणेन, ह्रियमपत्रपणेन, शीलमनुशीलनेन, द्वेषं प्रतिषेधेन, उपधिमनुबन्धेन , धृतिमलौल्येन, वश्यतां विधेयतया, वयोभक्तिसात्म्यव्याधिसमुत्थानानि कालदेशोपशयवेदनाविशेषेण, गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां, दोषप्रमाणविशेषमपचारविशेषेण, आयुषः क्षयमरिष्टैः, उपस्थितश्रेयस्त्वं कल्याणाभिनिवेशेन, अमलं सत्त्वमविकारेण, ग्रहण्यास्तु मृदुदारुणत्वं स्वप्नदर्शनमभिप्रायं द्विष्टेष्टसुखदुःखानि चातुरपरिप्रश्नेनैव विद्यादिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14
ഭവന്തി ചാത്ര- ആപ്തതശ്ചോപദേശേന പ്രത്യക്ഷകരണേന ച| അനുമാനേന ച വ്യാധീന് സമ്യഗ്വിദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ||൯|| സര്വഥാ സര്വമാലോച്യ യഥാസമ്ഭവമര്ഥവിത്| അഥാധ്യവസ്യേത്തത്ത്വേ ച കാര്യേ ച തദനന്തരമ്||൧൦|| കാര്യതത്ത്വവിശേഷജ്ഞഃ പ്രതിപത്തൌ ന മുഹ്യതി| അമൂഢഃ ഫലമാപ്നോതി യദമോഹനിമിത്തജമ്||൧൧|| ജ്ഞാനബുദ്ധിപ്രദീപേന യോ നാവിശതി തത്ത്വവിത് | ആതുരസ്യാന്തരാത്മാനം ന സ രോഗാംശ്ചികിത്സതി||൧൨|| തത്ര ശ്ലോകൌ- സര്വരോഗവിശേഷാണാം ത്രിവിധം ജ്ഞാനസങ്ഗ്രഹമ്| യഥാ ചോപദിശന്ത്യാപ്താഃ പ്രത്യക്ഷം ഗൃഹ്യതേ യഥാ||൧൩|| യേ യഥാ ചാനുമാനേന ജ്ഞേയാസ്താംശ്ചാപ്യുദാരധീഃ| ഭാവാംസ്ത്രിരോഗവിജ്ഞാനേ വിമാനേ മുനിരുക്തവാന്||൧൪||
View original
भवन्ति चात्र- आप्ततश्चोपदेशेन प्रत्यक्षकरणेन च| अनुमानेन च व्याधीन् सम्यग्विद्याद्विचक्षणः||९|| सर्वथा सर्वमालोच्य यथासम्भवमर्थवित्| अथाध्यवस्येत्तत्त्वे च कार्ये च तदनन्तरम्||१०|| कार्यतत्त्वविशेषज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति| अमूढः फलमाप्नोति यदमोहनिमित्तजम्||११|| ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति तत्त्ववित् | आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||१२|| तत्र श्लोकौ- सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसङ्ग्रहम्| यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा||१३|| ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः| भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ വിമാനസ്ഥാനേ ത്രിവിധരോഗവിശേഷവിജ്ഞാനീയം വിമാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon