4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஸ்த்ரிவிதரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயஂ விமாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

ஜநபதோத்த்வஂஸநீயேऽவிஶேஷேண ஸர்வேऽபி ரோகா உக்தாஃ, தேஷாஂ விஶேஷோ யதா ஜ்ஞாதவ்யஸ்ததுபதேஷ்டுஂ த்ரிவிதரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயோऽபிதீயதே||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

த்ரிவிதஂ கலு ரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநஂ பவதி; தத்யதா ஆப்தோபதேஶஃ, ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநஂ சேதி||௩||

ரோகாணாஂ விஶேஷோ யதா வக்ஷ்யமாணோ விஜ்ஞாயதே யேந தத்ரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநம், உபதேஶப்ரத்யக்ஷாநுமாநரூபஂ ப்ரமாணத்ரயம்| அத்ர து யுக்தேரநுமாநாந்தர்கதத்வாதேவ ந பதக்கரணம்| ஏதச்ச ப்ரமாணத்ரயஂ க்வசித்ரோகே மிலிதஂ, க்வசித்த்வயஂ, க்வசிதேகஂ பரீக்ஷாயாஂ வர்ததே; யேந, நாந்தரே வஹ்நிமாந்த்யாதௌ ப்ரத்யக்ஷமவஶ்யஂ வ்யாப்ரியதே||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தத்ராப்தோபதேஶோ நாமாப்தவசநம்| ஆப்தா ஹ்யவிதர்கஸ்மதிவிபாகவிதோ நிஷ்ப்ரீத்யுபதாபதர்ஶிநஶ்ச| தேஷாமேவங்குணயோகாத்யத்வசநஂ தத் ப்ரமாணம்| அப்ரமாணஂ புநர்மத்தோந்மத்தமூர்கரக்ததுஷ்டாதுஷ்டவசநமிதி ; ப்ரத்யக்ஷஂ து கலு தத்யத் ஸ்வயமிந்த்ரியைர்மநஸா சோபலப்யதே| அநுமாநஂ கலு தர்கோ யுக்த்யபேக்ஷஃ||௪||

திஸ்ரைஷணீயே ப்ரதமமநுமாநாதிலக்ஷணாந்யுக்தாநி, புநரிஹ ‘தத்ரோபதேஶோ நாம’ இத்யாதிநாऽऽப்தோபதேஶாதிலக்ஷணாபிதாநஂ ப்ரகரணாகதத்வாத் க்ரியதே, ப்ராகரணிகோ ஹ்யர்தோऽநுச்யமாநோ ந்யூநோ பவதி| அவிதர்கேத்யாதி|- விதர்கஃ கதந்தா அநிஶ்சிதஜ்ஞாநமிதி யாவத், ஸ்மதிஃ ஸ்மரணஜ்ஞாநஂ, விபாக ஏகதேஶஃ; ஏதத்விபர்யயாந்நிஶ்சயேநாநுபவேந ச கார்த்ஸ்ந்யேந ச யே பாவாந் ஜாநதே, தேऽவிதர்கஸ்மதிவிபாகவிதஃ| விதர்காதிவேதீ து நாப்தஃ, ப்ரதிபாத்யவஸ்த்வஶேஷவிஶேஷாவிஜ்ஞாநாத்| ஸ்மதிஜ்ஞாநஂ ச யத்யபி ப்ரமாணமூலமேவ, ததாऽபி வர்தமாநக்ஷணே ஸ்மதிஜ்ஞாநவிஷயார்தஸ்ய நாவஶ்யவித்யமாநதேதி ந தத் ப்ரமாணமிதி பாவஃ; கிஂவா, ஸ்மதிஜ்ஞாநஂ ஸ்மதிஶாஸ்த்ரஜஂ ஜ்ஞாநஂ கணிதஜ்ஞாநஂ ச; ஏதச்ச ஜ்ஞாநத்வயஂ ஸாக்ஷாதர்தாதர்ஶகஂ துரவபோதேந மித்யாஜ்ஞாநத்வஸம்பவாதப்ரமாணமபீதி நோபாதேயம்| அத ஸம்யக்ஜ்ஞாநவந்தோऽபி ராகாதிவஶாதந்யதா வ்யாஹரந்தீத்யாஹ- நிஷ்ப்ரீத்யுபதாபதர்ஶிந இதி|- நிஷ்ப்ரீத்யா நிருபதாபேந ச த்ரஷ்டுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தே ததா| ஏதேந யதார்ததர்ஶீ நிர்தோஷஶ்சாப்தோ பவதீத்யுக்தஂ பவதி| ஏவம்பூதஂ சாப்தத்வஂ கஸ்யசித்ப்ரஹ்மாதேஃ ஸர்வத்ரைவ பவதி, லௌகிகஸ்ய து யஸ்மிந்நேவ விஷயே விதர்காதி ந பவதி தத்ரைவோபதேஶஃ ப்ரமாணமிதி ஜ்ஞேயம்| அப்ரமாணமிதி நாவஶ்யஂ ப்ரமாணதயாऽவதார்யதே, ராகாதிதுஷ்டத்வாதித்யர்தஃ| துஷ்டஶ்சாஸாவதுஷ்டஶ்சேதி துஷ்டாதுஷ்டஃ, தேந பிதா ஹி புத்ரஸ்ய துஷ்டோऽப்யதுஷ்டத்வாதாப்த ஏவ பவதி; கிஂவா துஷ்டோ வஞ்சகஃ| ஸ்வயமிந்த்ரியைர்மநஸா சேத்யநேந யதாத்மநேந்த்ரியைஶ்சக்ஷுராதிபிரவ்யவதாநேந கஹ்யதே ரூபாதி தத் ப்ரத்யக்ஷமிதி பாஹ்யஂ ப்ரத்யக்ஷஂ கஹ்ணாதி; மநஸா சேத்யநேந ச மநஸாऽவ்யவதாநேந யதுபலப்யதே ஸுகாதி, தச்ச மாநஸஂ ப்ரத்யக்ஷஂ கஹ்ணாதி| தர்கோऽத்ராப்ரத்யக்ஷஂ ஜ்ஞாநம்| யுக்திஃ ஸம்பந்தோऽவிநாபாவ இத்யர்தஃ; தேநாவிநாபாவஜஂ பரோக்ஷஜ்ஞாநமநுமாநமித்யர்தஃ||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

த்ரிவிதேந கல்வநேந ஜ்ஞாநஸமுதாயேந பூர்வஂ பரீக்ஷ்ய ரோகஂ ஸர்வதா ஸர்வமதோத்தரகாலமத்யவஸாநமதோஷஂ பவதி, ந ஹி ஜ்ஞாநாவயவேந கத்ஸ்நே ஜ்ஞேயே ஜ்ஞாநமுத்பத்யதே| த்ரிவிதே த்வஸ்மிந் ஜ்ஞாநஸமுதயே பூர்வமாப்தோபதேஶாஜ்ஜ்ஞாநஂ, ததஃ ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாஂ பரீக்ஷோபபத்யதே| கிஂ ஹ்யநுபதிஷ்டஂ பூர்வஂ யத்தத் ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாஂ பரீக்ஷமாணோ வித்யாத்| தஸ்மாத்த்விவிதா பரீக்ஷா ஜ்ஞாநவதாஂ ப்ரத்யக்ஷம், அநுமாநஂ ச; த்ரிவிதா வா ஸஹோபதேஶேந||௫||

ஜ்ஞாநஸமுதாயேநேதி ஜ்ஞாநஸமுதாயஃ ப்ரமாணஸங்காதஃ; தேந ஸமுதாயேந ‘அயமேவஂ ரோகஃ’ இத்யேவம்பூதநிஶ்சயோऽத்யவஸாநம்| த்ரிவிதே த்வித்யாதி| ஜ்ஞாயதேऽநேநேதி ஜ்ஞாநஂ ப்ரமாணம்| ப்ரதமாப்தோபதேஶோ வ்யாதிஂ போதயதி, ததஶ்சாப்தோபதிஷ்டஂ வ்யாதிஂ ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாஂ யதோக்தலிங்காதிபரீக்ஷயா நிஶ்சிநோதி; ஆகமாநுபதிஷ்டே ச வ்யாதௌ அவைத்ய இவ ந ப்ரத்யக்ஷேணாநுமாநேந ச வ்யாதிமுபலபத இத்யாஹ- கிஂ ஹ்யநுபதிஷ்டமித்யாதி| ஏவஂ மந்யதே- வ்யாதிவிஶேஷாஸ்தாவத்துரதிகமநீயாஃ, நோபதேஶமந்தரேண ஶக்யா விஜ்ஞாதுஂ, யேऽதிகதவைத்யகஶாஸ்த்ராஸ்தே ப்ரதிபாதயந்த்யேவ வ்யாதிவிஶேஷாந்; தஸ்மாதாகமேந யே வ்யாதீநாஂ ஹேத்வாதிவிஶேஷாஃ ப்ரதிபாதிதாஸ்தாந் ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாமுபலபமாநோ வ்யாதிஂ நிஶ்சிநோதி; அநுபதேஶவாஂஸ்தாநுபலபமாநோऽபி ஹேத்வாதிவிஶேஷாநஶிக்ஷிதரத்நபரீக்ஷோ யதா ரத்நாநாஂ விஶேஷஂ பஶ்யந்நபி நாவதாரயதி ரத்நவிஶேஷஂ, ததா நாவதாரயதி வ்யாதிவிஶேஷமிதி பாவஃ| ஜ்ஞாநவதாமிதி ஆப்தோபதேஶவதாம்| த்ரிவிதா வேத்யநேந வ்யாதிபரீக்ஷாஸமயே ஹ்யாப்தோபதேஶோऽபி வ்யாப்ரியதே க்ரஹணீமார்தவஸ்வப்நதர்ஶநாதிப்ரதிபத்தௌ, ததா துரதிகமஸ்தாநஸஂஶ்ரயாதிப்ரதிபத்தௌ, ததா கோஷ்டமதுதாருணத்வாதிபரீக்ஷாயாஂ சாதுரவசநரூபாப்தோபதேஶோऽபி வ்யாப்ரியத இதி தர்ஶயதி||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

தத்ரேதமுபதிஶந்தி புத்திமந்தஃ- ரோகமேகைகமேவம்ப்ரகோபணமேவஂயோநிமேவமுத்தாநமேவமாத்மாநமேவமதிஷ்டாநமேவஂவேதநமேவஂ ஸஂஸ்தாநமேவஂஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தமேவமுபத்ரவமேவஂவத்திஸ்தாநக்ஷயஸமந்விதமேவமுதர்க மேவந்நாமாநமேவஂயோகஂ வித்யாத்; தஸ்மிந்நியஂ ப்ரதீகாரார்தா ப்ரவத்திரதவா நிவத்திரித்யுபதேஶாஜ்ஜ்ஞாயதே||௬||

தத்ரேத்யாதிநாऽऽப்தோபதேஶகம்யமாஹ| ப்ரகோபணஂ வாயோ ரூக்ஷத்வாதிஹேதுஃ| யோநிஃ வாதாதயஃ| ஆத்மா ஸ்வபாவஃ; யதா- ரோஹிண்யா தாருணத்வஂ, ஸந்ந்யாஸஸ்ய ஶீக்ரோபக்ரமணீயத்வாதி| அதிஷ்டாநஂ ஶரீரமவயவா மநஶ்ச| இயஂ ப்ரதீகாரார்தா ப்ரவத்திஃ, யதா- ஜ்வரே லங்கநபாசநாத்யர்தா ப்ரவத்திஃ| நிவத்திஶ்ச ப்ரதீகாரார்தா யதா- நவஜ்வரே திவாஸ்வப்நஸ்நாநாதௌ நிவத்திரித்யாதி மந்தவ்யம்||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ப்ரத்யக்ஷதஸ்து கலு ரோகதத்த்வஂ புபுத்ஸுஃ ஸர்வைரிந்த்ரியைஃ ஸர்வாநிந்த்ரியார்தாநாதுரஶரீரகதாந் பரீக்ஷேத, அந்யத்ர ரஸஜ்ஞாநாத்; தத்யதா- அந்த்ரகூஜநஂ, ஸந்திஸ்புடநமங்குலீபர்வணாஂ ச, ஸ்வரவிஶேஷாஂஶ்ச, யே சாந்யேऽபி கேசிச்சரீரோபகதாஃ ஶப்தாஃ ஸ்யுஸ்தாஞ்ச்ரோத்ரேண பரீக்ஷேத; வர்ணஸஂஸ்தாநப்ரமாணச்சாயாஃ , ஶரீரப்ரகதிவிகாரௌ, சக்ஷுர்வைஷயிகாணி யாநி சாந்யாந்யநுக்தாநி தாநி சக்ஷுஷா பரீக்ஷேத; ரஸஂ து கல்வாதுரஶரீரகதமிந்த்ரியவைஷயிகமப்யநுமாநாதவகச்சேத், ந ஹ்யஸ்ய ப்ரத்யக்ஷேண க்ரஹணமுபபத்யதே, தஸ்மாதாதுரபரிப்ரஶ்நேநைவாதுரமுகரஸஂ வித்யாத், யூகாபஸர்பணேந த்வஸ்ய ஶரீரவைரஸ்யஂ, மக்ஷிகோபஸர்பணேந ஶரீரமாதுர்யஂ, லோஹிதபித்தஸந்தேஹே து கிஂ தாரிலோஹிதஂ லோஹிதபித்தஂ வேதி ஶ்வகாகபக்ஷணாத்தாரிலோஹிதமபக்ஷணால்லோஹிதபித்தமித்யநுமாதவ்யம், ஏவமந்யாநப்யாதுரஶரீரகதாந் ரஸாநநுமிமீத; கந்தாஂஸ்து கலு ஸர்வஶரீரகதாநாதுரஸ்ய ப்ரகதிவைகாரிகாந் க்ராணேந பரீக்ஷேத; ஸ்பர்ஶஂ ச பாணிநா ப்ரகதிவிகதியுக்தம்| இதி ப்ரத்யக்ஷதோऽநுமாநாதுபதேஶதஶ்ச பரீக்ஷணமுக்தம்||௭||

அங்குலீபர்வணாஂ ச ஸ்புடநமிதி ஸம்பந்தஃ| அந்யேऽபி சேதி காஸஹிக்காஶப்தாதயஃ| யாநி சாந்யாநீத்யநேந லக்ஷணப்ரபாதீநி கஹ்யந்தே| யூகாபஸர்பணேந ஶரீரவைரஸ்யமிதி விரஸாத்தி ஶரீராத்யூகா அபஸர்பந்தி; ஏவஂ யூகாத்யநபஸர்பணேந ப்ராகதரஸயுக்தஂ ஶரீரமநுமாதவ்யம்| தாரிலோஹிதமிதி ஜீவஶோணிதமித்யர்தஃ; ஶ்வகாகபக்ஷணாதிஜ்ஞேயஂ யத்தாரி ரக்தஂ தத் பித்தாதுஷ்டத்வேநாவிரஸஂ ஶ்வாதயோ பக்ஷயந்தி, நது பித்ததுஷ்டஂ ரக்தபித்தமிதி பாவஃ| அத்ர ஏவஂஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தமித்யுபதேஶஂ கத்வா ஶப்தாநந்தரஂ சக்ஷுர்க்ராஹ்யஂ ரூபஂ தர்ஶயஞ் ஶப்தாதிபரீக்ஷாயாஶ்ச க்ரமநியமாபாவஂ ஸூசயதி||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

இமே து கல்வந்யேऽப்யேவமேவ பூயோऽநுமாநஜ்ஞேயா பவந்தி பாவாஃ| தத்யதா- அக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா பரீக்ஷேத, பலஂ வ்யாயாமஶக்த்யா, ஶ்ரோத்ராதீநி ஶப்தாத்யர்தக்ரஹணேந, மநோऽர்தாவ்யபிசரணேந, விஜ்ஞாநஂ வ்யவஸாயேந, ரஜஃஸங்கேந, மோஹமவிஜ்ஞாநேந, க்ரோதமபித்ரோஹேண, ஶோகஂ தைந்யேந, ஹர்ஷமாமோதேந, ப்ரீதிஂ தோஷேண, பயஂ விஷாதேந, தைர்யமவிஷாதேந, வீர்யமுத்தாநேந , அவஸ்தாநமவிப்ரமேண, ஶ்ரத்தாமபிப்ராயேண, மேதாஂ க்ரஹணேந, ஸஞ்ஜ்ஞாஂ நாமக்ரஹணேந, ஸ்மதிஂ ஸ்மரணேந, ஹ்ரியமபத்ரபணேந, ஶீலமநுஶீலநேந, த்வேஷஂ ப்ரதிஷேதேந, உபதிமநுபந்தேந , ததிமலௌல்யேந, வஶ்யதாஂ விதேயதயா, வயோபக்திஸாத்ம்யவ்யாதிஸமுத்தாநாநி காலதேஶோபஶயவேதநாவிஶேஷேண, கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாநுபஶயாப்யாஂ, தோஷப்ரமாணவிஶேஷமபசாரவிஶேஷேண, ஆயுஷஃ க்ஷயமரிஷ்டைஃ, உபஸ்திதஶ்ரேயஸ்த்வஂ கல்யாணாபிநிவேஶேந, அமலஂ ஸத்த்வமவிகாரேண, க்ரஹண்யாஸ்து மதுதாருணத்வஂ ஸ்வப்நதர்ஶநமபிப்ராயஂ த்விஷ்டேஷ்டஸுகதுஃகாநி சாதுரபரிப்ரஶ்நேநைவ வித்யாதிதி||௮||

பூயோऽநுமாநஜ்ஞேயா இத்யநேநாநுமாநகம்யதயா வக்ஷ்யமாணா கேசிதக்நிபலாதய ஆதுரோபதேஶகம்யா அபி பவந்தீதி ஸூசயதி| மநோऽர்தாவ்யபிசரணேநேதி ஸதீந்த்ரியாணாமர்தஸம்பந்தே யதிதஂ கதாசிச்சப்தஂ ப்ரத்யேதி, கதாசித்ரஸமித்யாத்யயௌகபத்யேந ஸர்வார்தாந் ப்ரத்யேதி, தேநாஸ்தி காரணாநந்தரமிந்த்ரியார்தக்ராஹகஂ மந இத்யநுமீயதே| ஜ்ஞாநஂ வ்யவஸாயேநேதி வ்யவஸாயஃ ப்ரவத்திஃ, யதா- பேயஜலே பாநார்தா ப்ரவத்திஃ; தேநாநுமீயதே ஜலஜ்ஞாநமஸ்ய ஜாதஂ, கதமந்யதா ஜ்ஞாநகார்யார்தக்ரியாயாஂ ப்ரவர்தத இதி| ரஜஃ ஸங்கேநேதி நார்யாதிஸங்கேந தத்காரணஂ ரஜோऽநுமீயதே| அபித்ரோஹஃ பரபீடார்தா ப்ரவத்திஃ| தைந்யஂ ரோதநாதி| ஆமோதஃ நத்யகீதவாதித்ராத்யுத்ஸவகரணம்| தோஷஃ முகநயநப்ரஸாதாதிஃ; ஏதேந ப்ரீதிஸ்தோஷமாத்ரஂ, ஹர்ஷஸ்து ப்ரீதிவிஶேஷோ மந-உத்ரேககாரக இத்யுக்தஂ பவதி| தைர்யஂ விபத்யபி மநஸோऽதைந்யம்| வீர்யம் ஆரப்ததுஷ்கரகார்யேஷ்வவ்யாவத்திர்மநஸஃ| உத்தாநேநேதி க்ரியாரம்பேண| அவஸ்தாநஂ ஸ்திரமதித்வம்| அவிப்ரமேணேதி அப்ராந்த்யா| ஶ்ரத்தாம் இச்சாம்| அபிப்ராயேணேதி அப்யர்தநேந| க்ரஹணேநேதி க்ரந்தாதிதாரணேந| ஸ்மதிமிதி ஸ்மதிஜநகஂ ஸஂஸ்காரஂ; ஸ்மரணேந ஹி தத்காரணஂ ஸஂஸ்காரோऽநுமீயதே| ஹ்ரியமிதி லஜ்ஜாம்| அபத்ரபேணேதி லஜ்ஜிதாகாரேண| ஶீலமிதி ஸஹஜஂ வஸ்துஷு ராகம்| அநுஶீலநேநேதி அநுஶீலநஂ ஸந்ததஶீலநஂ தேந; ஸததஂ யமர்தஂ ஸேவதே தச்சீலோऽயமித்யநுமீயதே| ப்ரதிஷேதேநேதி வ்யாவத்த்யா| உபேத்ய தீயதே இதி உபதிஃ சத்ம இத்யர்தஃ, தமநுபந்தேநேத்யுத்தரகாலீநபலேந; உத்தரகாலஂ ஹி ப்ராத்ராதிவதேந பலேந ஜ்ஞாயதே- யதயமுந்மத்தச்சத்மப்ரசாரீ சந்த்ரகுப்த இதி| விதேயதயேதி விதேயப்ரசாரேண| வயஃப்ரபதீநி வ்யாதிஸமுத்தாநாந்தாநி சத்வாரி யதாஸங்க்யஂ காலாதிவிஶேஷேண ஜ்ஞாயந்தே| தத்ர காலவிஶேஷேண ஷோடஶவர்ஷாதிநா வயோ பால்யாதி ஜ்ஞாயதே; தேஶேந து பக்திரிச்சா ஜ்ஞாயதே, யதா ஹி- அயஂ மத்யதேஶீயஸ்தேநாஸ்ய கோதூமமாஷாதிஷ்விச்சாऽநுமீயதே; யஸ்மாச்சேதமஸ்யோபஶேதே தேநேதமஸ்ய ஸாத்ம்யமிதி ஜ்ஞாயதே; வேதநாவிஶேஷேண வ்யாதிஸமுத்தாநஂ ஜ்ஞாயதே, யதா- யஸ்மாதயஂ ஸந்தாபவேதநாவாந் தஸ்மாதஸ்ய ஜ்வரவ்யாதிஸமுத்தாநஂ பூதமித்யாதி ஜ்ஞேயம்| கூடலிங்கமிதிவிஶேஷணேநாகூடலிங்கே வ்யாதௌ லிங்கைரேவாவதாரிதே நோபஶயாநுபஶயாப்யாஂ பரீக்ஷா கரணீயேதி தர்ஶயதி| அபசாரவிஶேஷேணேதி மஹதாऽபசாரேண பூரிதோஷோ பவதி, ஸ்வல்பேண ஸ்வல்ப இதி| கல்யாணாபிநிவேஶேநேதி ஶ்ரேயஸ்கரமார்காநுஷ்டாநேந; ஏதத்தி அசிரபாவிஶ்ரேயஸாமேவ பவதி| ஸத்த்வமிதி ஸத்த்வகுணோத்ரேகம்| அவிகாரேணேதி ராகத்வேஷவிகாராபாவேந| பரிப்ரஶ்நேநைவேதிவசநேந யத்யபி க்ரஹணீமார்தவாத்யநுமாநாதபி பார்யதே ஜ்ஞாதுஂ, ததாऽப்யநுமாநஸ்ய புத்திப்ரயாஸபஹுத்வேநாதுரபச்சயைவ ஸுகோபசாரரூபயா வித்யாத் க்ரஹணீமார்தவாதீநீதி தர்ஶயதி| அபிப்ராயஃ போஜநாதீச்சா| த்விஷ்டேஷ்டஶப்தேந து த்விஷ்டேப்ஸிதப்ரேஷ்யாதிக்ரஹணம்||௮||

Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14

பவந்தி சாத்ர- ஆப்ததஶ்சோபதேஶேந ப்ரத்யக்ஷகரணேந ச| அநுமாநேந ச வ்யாதீந் ஸம்யக்வித்யாத்விசக்ஷணஃ||௯|| ஸர்வதா ஸர்வமாலோச்ய யதாஸம்பவமர்தவித்| அதாத்யவஸ்யேத்தத்த்வே ச கார்யே ச ததநந்தரம்||௧௦|| கார்யதத்த்வவிஶேஷஜ்ஞஃ ப்ரதிபத்தௌ ந முஹ்யதி| அமூடஃ பலமாப்நோதி யதமோஹநிமித்தஜம்||௧௧|| ஜ்ஞாநபுத்திப்ரதீபேந யோ நாவிஶதி தத்த்வவித் | ஆதுரஸ்யாந்தராத்மாநஂ ந ஸ ரோகாஂஶ்சிகித்ஸதி||௧௨|| தத்ர ஶ்லோகௌ- ஸர்வரோகவிஶேஷாணாஂ த்ரிவிதஂ ஜ்ஞாநஸங்க்ரஹம்| யதா சோபதிஶந்த்யாப்தாஃ ப்ரத்யக்ஷஂ கஹ்யதே யதா||௧௩|| யே யதா சாநுமாநேந ஜ்ஞேயாஸ்தாஂஶ்சாப்யுதாரதீஃ| பாவாஂஸ்த்ரிரோகவிஜ்ஞாநே விமாநே முநிருக்தவாந்||௧௪||

யதாஸம்பவமித்யநேந ஸர்வத்ர பரீக்ஷணீயே ஸர்வப்ரமாணாஸம்பவ இதி தர்ஶயதி| அதேத்யாதி அத ப்ரத்யேகஶப்தாதிவிஷயபரீக்ஷாநந்தரம்| தத்த்வே வ்யாதிதத்த்வே, ததா கார்யே ச தத்ர ஸாத்யே வ்யாதௌ கர்தவ்யலக்ஷணே, ததநந்தரமத்யவஸ்யேத்; யத்யுக்தஂ தத்த்வஂ பவதி, யச்ச கார்யமுக்தஂ, தத்ராத்யவஸாயஂ நிஶ்சயஂ குர்யாதித்யர்தஃ| அநந்தரமிதி அவித்யமாநாந்தரயோக்யமித்யர்தஃ| கார்யதத்த்வவிஶேஷாத்யவஸாயபலமாஹ- கார்யேத்யாதி| ப்ரதிபத்திஃ கர்மணாஂ யதார்ஹதயாऽநுஷ்டாநம்| அமூட இதி ப்ரதிபத்தாவமூட இத்யர்தஃ| ஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஂ, தத்கதா புத்திஃ ஜ்ஞாநபுத்திஃ| ஆவிஶதி புத்த்யாऽவகாஹத இத்யர்தஃ| அந்தராத்மாநமிதி வைத்யபக்ஷே அந்தஃஶரீரம்||௯-௧௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே விமாநஸ்தாநே த்ரிவிதரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயஂ விமாநஂ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ விமாநஸ்தாநே த்ரிவிதரோகவிஶேஷவிஜ்ஞாநீயஂ விமாநஂ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||