Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్త్రివిధరోగవిశేషవిజ్ఞానీయం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातस्त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
జనపదోద్ధ్వంసనీయేఽవిశేషేణ సర్వేఽపి రోగా ఉక్తాః, తేషాం విశేషో యథా జ్ఞాతవ్యస్తదుపదేష్టుం త్రివిధరోగవిశేషవిజ్ఞానీయోఽభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
త్రివిధం ఖలు రోగవిశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా ఆప్తోపదేశః, ప్రత్యక్షం, అనుమానం చేతి||3||
त्रिविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति||३||
🔊 Audio coming soon
రోగాణాం విశేషో యథా వక్ష్యమాణో విజ్ఞాయతే యేన తద్రోగవిశేషవిజ్ఞానం, ఉపదేశప్రత్యక్షానుమానరూపం ప్రమాణత్రయం| అత్ర తు యుక్తేరనుమానాంతర్గతత్వాదేవ న పృథక్కరణం| ఏతచ్చ ప్రమాణత్రయం క్వచిద్రోగే మిలితం, క్వచిద్ద్వయం, క్వచిదేకం పరీక్షాయాం వర్తతే; యేన, నాంతరే వహ్నిమాంద్యాదౌ ప్రత్యక్షమవశ్యం వ్యాప్రియతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాప్తోపదేశో నామాప్తవచనం| ఆప్తా హ్యవితర్కస్మృతివిభాగవిదో నిష్ప్రీత్యుపతాపదర్శినశ్చ| తేషామేవంగుణయోగాద్యద్వచనం తత్ ప్రమాణం| అప్రమాణం పునర్మత్తోన్మత్తమూర్ఖరక్తదుష్టాదుష్టవచనమితి ; ప్రత్యక్షం తు ఖలు తద్యత్ స్వయమింద్రియైర్మనసా చోపలభ్యతే| అనుమానం ఖలు తర్కో యుక్త్యపేక్షః||4||
तत्राप्तोपदेशो नामाप्तवचनम्| आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्रीत्युपतापदर्शिनश्च| तेषामेवङ्गुणयोगाद्यद्वचनं तत् प्रमाणम्| अप्रमाणं पुनर्मत्तोन्मत्तमूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ; प्रत्यक्षं तु खलु तद्यत् स्वयमिन्द्रियैर्मनसा चोपलभ्यते| अनुमानं खलु तर्को युक्त्यपेक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
తిస్రైషణీయే ప్రథమమనుమానాదిలక్షణాన్యుక్తాని, పునరిహ ‘తత్రోపదేశో నామ’ ఇత్యాదినాఽఽప్తోపదేశాదిలక్షణాభిధానం ప్రకరణాగతత్వాత్ క్రియతే, ప్రాకరణికో హ్యర్థోఽనుచ్యమానో న్యూనో భవతి| అవితర్కేత్యాది|- వితర్కః కథంతా అనిశ్చితజ్ఞానమితి యావత్, స్మృతిః స్మరణజ్ఞానం, విభాగ ఏకదేశః; ఏతద్విపర్యయాన్నిశ్చయేనానుభవేన చ కార్త్స్న్యేన చ యే భావాన్ జానతే, తేఽవితర్కస్మృతివిభాగవిదః| వితర్కాదివేదీ తు నాప్తః, ప్రతిపాద్యవస్త్వశేషవిశేషావిజ్ఞానాత్| స్మృతిజ్ఞానం చ యద్యపి ప్రమాణమూలమేవ, తథాఽపి వర్తమానక్షణే స్మృతిజ్ఞానవిషయార్థస్య నావశ్యవిద్యమానతేతి న తత్ ప్రమాణమితి భావః; కింవా, స్మృతిజ్ఞానం స్మృతిశాస్త్రజం జ్ఞానం గణితజ్ఞానం చ; ఏతచ్చ జ్ఞానద్వయం సాక్షాదర్థాదర్శకం దురవబోధేన మిథ్యాజ్ఞానత్వసంభవాదప్రమాణమపీతి నోపాదేయం| అథ సమ్యగ్జ్ఞానవంతోఽపి రాగాదివశాదన్యథా వ్యాహరంతీత్యాహ- నిష్ప్రీత్యుపతాపదర్శిన ఇతి|- నిష్ప్రీత్యా నిరుపతాపేన చ ద్రష్టుం శీలం యేషాం తే తథా| ఏతేన యథార్థదర్శీ నిర్దోషశ్చాప్తో భవతీత్యుక్తం భవతి| ఏవంభూతం చాప్తత్వం కస్యచిద్బ్రహ్మాదేః సర్వత్రైవ భవతి, లౌకికస్య తు యస్మిన్నేవ విషయే వితర్కాది న భవతి తత్రైవోపదేశః ప్రమాణమితి జ్ఞేయం| అప్రమాణమితి నావశ్యం ప్రమాణతయాఽవధార్యతే, రాగాదిదుష్టత్వాదిత్యర్థః| దుష్టశ్చాసావదుష్టశ్చేతి దుష్టాదుష్టః, తేన పితా హి పుత్రస్య దుష్టోఽప్యదుష్టత్వాదాప్త ఏవ భవతి; కింవా దుష్టో వంచకః| స్వయమింద్రియైర్మనసా చేత్యనేన యదాత్మనేంద్రియైశ్చక్షురాదిభిరవ్యవధానేన గృహ్యతే రూపాది తత్ ప్రత్యక్షమితి బాహ్యం ప్రత్యక్షం గృహ్ణాతి; మనసా చేత్యనేన చ మనసాఽవ్యవధానేన యదుపలభ్యతే సుఖాది, తచ్చ మానసం ప్రత్యక్షం గృహ్ణాతి| తర్కోఽత్రాప్రత్యక్షం జ్ఞానం| యుక్తిః సంబంధోఽవినాభావ ఇత్యర్థః; తేనావినాభావజం పరోక్షజ్ఞానమనుమానమిత్యర్థః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
త్రివిధేన ఖల్వనేన జ్ఞానసముదాయేన పూర్వం పరీక్ష్య రోగం సర్వథా సర్వమథోత్తరకాలమధ్యవసానమదోషం భవతి, న హి జ్ఞానావయవేన కృత్స్నే జ్ఞేయే జ్ఞానముత్పద్యతే| త్రివిధే త్వస్మిన్ జ్ఞానసముదయే పూర్వమాప్తోపదేశాజ్జ్ఞానం, తతః ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాం పరీక్షోపపద్యతే| కిం హ్యనుపదిష్టం పూర్వం యత్తత్ ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాం పరీక్షమాణో విద్యాత్| తస్మాద్ద్వివిధా పరీక్షా జ్ఞానవతాం ప్రత్యక్షం, అనుమానం చ; త్రివిధా వా సహోపదేశేన||5||
त्रिविधेन खल्वनेन ज्ञानसमुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वमथोत्तरकालमध्यवसानमदोषं भवति, न हि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमुत्पद्यते| त्रिविधे त्वस्मिन् ज्ञानसमुदये पूर्वमाप्तोपदेशाज्ज्ञानं, ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षोपपद्यते| किं ह्यनुपदिष्टं पूर्वं यत्तत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षमाणो विद्यात्| तस्माद्द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम्, अनुमानं च; त्रिविधा वा सहोपदेशेन||५||
🔊 Audio coming soon
జ్ఞానసముదాయేనేతి జ్ఞానసముదాయః ప్రమాణసంఘాతః; తేన సముదాయేన ‘అయమేవం రోగః’ ఇత్యేవంభూతనిశ్చయోఽధ్యవసానం| త్రివిధే త్విత్యాది| జ్ఞాయతేఽనేనేతి జ్ఞానం ప్రమాణం| ప్రథమాప్తోపదేశో వ్యాధిం బోధయతి, తతశ్చాప్తోపదిష్టం వ్యాధిం ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాం యథోక్తలింగాదిపరీక్షయా నిశ్చినోతి; ఆగమానుపదిష్టే చ వ్యాధౌ అవైద్య ఇవ న ప్రత్యక్షేణానుమానేన చ వ్యాధిముపలభత ఇత్యాహ- కిం హ్యనుపదిష్టమిత్యాది| ఏవం మన్యతే- వ్యాధివిశేషాస్తావద్దురధిగమనీయాః, నోపదేశమంతరేణ శక్యా విజ్ఞాతుం, యేఽధిగతవైద్యకశాస్త్రాస్తే ప్రతిపాదయంత్యేవ వ్యాధివిశేషాన్; తస్మాదాగమేన యే వ్యాధీనాం హేత్వాదివిశేషాః ప్రతిపాదితాస్తాన్ ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాముపలభమానో వ్యాధిం నిశ్చినోతి; అనుపదేశవాంస్తానుపలభమానోఽపి హేత్వాదివిశేషానశిక్షితరత్నపరీక్షో యథా రత్నానాం విశేషం పశ్యన్నపి నావధారయతి రత్నవిశేషం, తథా నావధారయతి వ్యాధివిశేషమితి భావః| జ్ఞానవతామితి ఆప్తోపదేశవతాం| త్రివిధా వేత్యనేన వ్యాధిపరీక్షాసమయే హ్యాప్తోపదేశోఽపి వ్యాప్రియతే గ్రహణీమార్దవస్వప్నదర్శనాదిప్రతిపత్తౌ, తథా దురధిగమస్థానసంశ్రయాదిప్రతిపత్తౌ, తథా కోష్ఠమృదుదారుణత్వాదిపరీక్షాయాం చాతురవచనరూపాప్తోపదేశోఽపి వ్యాప్రియత ఇతి దర్శయతి||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్రేదముపదిశంతి బుద్ధిమంతః- రోగమేకైకమేవంప్రకోపణమేవంయోనిమేవముత్థానమేవమాత్మానమేవమధిష్ఠానమేవంవేదనమేవం సంస్థానమేవంశబ్దస్పర్శరూపరసగంధమేవముపద్రవమేవంవృద్ధిస్థానక్షయసమన్వితమేవముదర్క మేవన్నామానమేవంయోగం విద్యాత్; తస్మిన్నియం ప్రతీకారార్థా ప్రవృత్తిరథవా నివృత్తిరిత్యుపదేశాజ్జ్ఞాయతే||6||
तत्रेदमुपदिशन्ति बुद्धिमन्तः- रोगमेकैकमेवम्प्रकोपणमेवंयोनिमेवमुत्थानमेवमात्मानमेवमधिष्ठानमेवंवेदनमेवं संस्थानमेवंशब्दस्पर्शरूपरसगन्धमेवमुपद्रवमेवंवृद्धिस्थानक्षयसमन्वितमेवमुदर्क मेवन्नामानमेवंयोगं विद्यात्; तस्मिन्नियं प्रतीकारार्था प्रवृत्तिरथवा निवृत्तिरित्युपदेशाज्ज्ञायते||६||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినాఽఽప్తోపదేశగమ్యమాహ| ప్రకోపణం వాయో రూక్షత్వాదిహేతుః| యోనిః వాతాదయః| ఆత్మా స్వభావః; యథా- రోహిణ్యా దారుణత్వం, సన్న్యాసస్య శీఘ్రోపక్రమణీయత్వాది| అధిష్ఠానం శరీరమవయవా మనశ్చ| ఇయం ప్రతీకారార్థా ప్రవృత్తిః, యథా- జ్వరే లంఘనపాచనాద్యర్థా ప్రవృత్తిః| నివృత్తిశ్చ ప్రతీకారార్థా యథా- నవజ్వరే దివాస్వప్నస్నానాదౌ నివృత్తిరిత్యాది మంతవ్యం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ప్రత్యక్షతస్తు ఖలు రోగతత్త్వం బుభుత్సుః సర్వైరింద్రియైః సర్వానింద్రియార్థానాతురశరీరగతాన్ పరీక్షేత, అన్యత్ర రసజ్ఞానాత్; తద్యథా- అంత్రకూజనం, సంధిస్ఫుటనమంగులీపర్వణాం చ, స్వరవిశేషాంశ్చ, యే చాన్యేఽపి కేచిచ్ఛరీరోపగతాః శబ్దాః స్యుస్తాంఛ్రోత్రేణ పరీక్షేత; వర్ణసంస్థానప్రమాణచ్ఛాయాః , శరీరప్రకృతివికారౌ, చక్షుర్వైషయికాణి యాని చాన్యాన్యనుక్తాని తాని చక్షుషా పరీక్షేత; రసం తు ఖల్వాతురశరీరగతమింద్రియవైషయికమప్యనుమానాదవగచ్ఛేత్, న హ్యస్య ప్రత్యక్షేణ గ్రహణముపపద్యతే, తస్మాదాతురపరిప్రశ్నేనైవాతురముఖరసం విద్యాత్, యూకాపసర్పణేన త్వస్య శరీరవైరస్యం, మక్షికోపసర్పణేన శరీరమాధుర్యం, లోహితపిత్తసందేహే తు కిం ధారిలోహితం లోహితపిత్తం వేతి శ్వకాకభక్షణాద్ధారిలోహితమభక్షణాల్లోహితపిత్తమిత్యనుమాతవ్యం, ఏవమన్యానప్యాతురశరీరగతాన్ రసాననుమిమీత; గంధాంస్తు ఖలు సర్వశరీరగతానాతురస్య ప్రకృతివైకారికాన్ ఘ్రాణేన పరీక్షేత; స్పర్శం చ పాణినా ప్రకృతివికృతియుక్తం| ఇతి ప్రత్యక్షతోఽనుమానాదుపదేశతశ్చ పరీక్షణముక్తం||7||
प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्वं बुभुत्सुः सर्वैरिन्द्रियैः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरशरीरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रसज्ञानात्; तद्यथा- अन्त्रकूजनं, सन्धिस्फुटनमङ्गुलीपर्वणां च, स्वरविशेषांश्च, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरोपगताः शब्दाः स्युस्ताञ्छ्रोत्रेण परीक्षेत; वर्णसंस्थानप्रमाणच्छायाः , शरीरप्रकृतिविकारौ, चक्षुर्वैषयिकाणि यानि चान्यान्यनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत; रसं तु खल्वातुरशरीरगतमिन्द्रियवैषयिकमप्यनुमानादवगच्छेत्, न ह्यस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमुपपद्यते, तस्मादातुरपरिप्रश्नेनैवातुरमुखरसं विद्यात्, यूकापसर्पणेन त्वस्य शरीरवैरस्यं, मक्षिकोपसर्पणेन शरीरमाधुर्यं, लोहितपित्तसन्देहे तु किं धारिलोहितं लोहितपित्तं वेति श्वकाकभक्षणाद्धारिलोहितमभक्षणाल्लोहितपित्तमित्यनुमातव्यम्, एवमन्यानप्यातुरशरीरगतान् रसाननुमिमीत; गन्धांस्तु खलु सर्वशरीरगतानातुरस्य प्रकृतिवैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत; स्पर्शं च पाणिना प्रकृतिविकृतियुक्तम्| इति प्रत्यक्षतोऽनुमानादुपदेशतश्च परीक्षणमुक्तम्||७||
🔊 Audio coming soon
అంగులీపర్వణాం చ స్ఫుటనమితి సంబంధః| అన్యేఽపి చేతి కాసహిక్కాశబ్దాదయః| యాని చాన్యానీత్యనేన లక్షణప్రభాదీని గృహ్యంతే| యూకాపసర్పణేన శరీరవైరస్యమితి విరసాద్ధి శరీరాద్యూకా అపసర్పంతి; ఏవం యూకాద్యనపసర్పణేన ప్రాకృతరసయుక్తం శరీరమనుమాతవ్యం| ధారిలోహితమితి జీవశోణితమిత్యర్థః; శ్వకాకభక్షణాదిజ్ఞేయం యద్ధారి రక్తం తత్ పిత్తాదుష్టత్వేనావిరసం శ్వాదయో భక్షయంతి, నతు పిత్తదుష్టం రక్తపిత్తమితి భావః| అత్ర ఏవంశబ్దస్పర్శరూపరసగంధమిత్యుపదేశం కృత్వా శబ్దానంతరం చక్షుర్గ్రాహ్యం రూపం దర్శయఞ్ శబ్దాదిపరీక్షాయాశ్చ క్రమనియమాభావం సూచయతి||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ఇమే తు ఖల్వన్యేఽప్యేవమేవ భూయోఽనుమానజ్ఞేయా భవంతి భావాః| తద్యథా- అగ్నిం జరణశక్త్యా పరీక్షేత, బలం వ్యాయామశక్త్యా, శ్రోత్రాదీని శబ్దాద్యర్థగ్రహణేన, మనోఽర్థావ్యభిచరణేన, విజ్ఞానం వ్యవసాయేన, రజఃసంగేన, మోహమవిజ్ఞానేన, క్రోధమభిద్రోహేణ, శోకం దైన్యేన, హర్షమామోదేన, ప్రీతిం తోషేణ, భయం విషాదేన, ధైర్యమవిషాదేన, వీర్యముత్థానేన , అవస్థానమవిభ్రమేణ, శ్రద్ధామభిప్రాయేణ, మేధాం గ్రహణేన, సంజ్ఞాం నామగ్రహణేన, స్మృతిం స్మరణేన, హ్రియమపత్రపణేన, శీలమనుశీలనేన, ద్వేషం ప్రతిషేధేన, ఉపధిమనుబంధేన , ధృతిమలౌల్యేన, వశ్యతాం విధేయతయా, వయోభక్తిసాత్మ్యవ్యాధిసముత్థానాని కాలదేశోపశయవేదనావిశేషేణ, గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం, దోషప్రమాణవిశేషమపచారవిశేషేణ, ఆయుషః క్షయమరిష్టైః, ఉపస్థితశ్రేయస్త్వం కల్యాణాభినివేశేన, అమలం సత్త్వమవికారేణ, గ్రహణ్యాస్తు మృదుదారుణత్వం స్వప్నదర్శనమభిప్రాయం ద్విష్టేష్టసుఖదుఃఖాని చాతురపరిప్రశ్నేనైవ విద్యాదితి||8||
इमे तु खल्वन्येऽप्येवमेव भूयोऽनुमानज्ञेया भवन्ति भावाः| तद्यथा- अग्निं जरणशक्त्या परीक्षेत, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दाद्यर्थग्रहणेन, मनोऽर्थाव्यभिचरणेन, विज्ञानं व्यवसायेन, रजःसङ्गेन, मोहमविज्ञानेन, क्रोधमभिद्रोहेण, शोकं दैन्येन, हर्षमामोदेन, प्रीतिं तोषेण, भयं विषादेन, धैर्यमविषादेन, वीर्यमुत्थानेन , अवस्थानमविभ्रमेण, श्रद्धामभिप्रायेण, मेधां ग्रहणेन, सञ्ज्ञां नामग्रहणेन, स्मृतिं स्मरणेन, ह्रियमपत्रपणेन, शीलमनुशीलनेन, द्वेषं प्रतिषेधेन, उपधिमनुबन्धेन , धृतिमलौल्येन, वश्यतां विधेयतया, वयोभक्तिसात्म्यव्याधिसमुत्थानानि कालदेशोपशयवेदनाविशेषेण, गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां, दोषप्रमाणविशेषमपचारविशेषेण, आयुषः क्षयमरिष्टैः, उपस्थितश्रेयस्त्वं कल्याणाभिनिवेशेन, अमलं सत्त्वमविकारेण, ग्रहण्यास्तु मृदुदारुणत्वं स्वप्नदर्शनमभिप्रायं द्विष्टेष्टसुखदुःखानि चातुरपरिप्रश्नेनैव विद्यादिति||८||
🔊 Audio coming soon
భూయోఽనుమానజ్ఞేయా ఇత్యనేనానుమానగమ్యతయా వక్ష్యమాణా కేచిదగ్నిబలాదయ ఆతురోపదేశగమ్యా అపి భవంతీతి సూచయతి| మనోఽర్థావ్యభిచరణేనేతి సతీంద్రియాణామర్థసంబంధే యదిదం కదాచిచ్ఛబ్దం ప్రత్యేతి, కదాచిద్రసమిత్యాద్యయౌగపద్యేన సర్వార్థాన్ ప్రత్యేతి, తేనాస్తి కారణానంతరమింద్రియార్థగ్రాహకం మన ఇత్యనుమీయతే| జ్ఞానం వ్యవసాయేనేతి వ్యవసాయః ప్రవృత్తిః, యథా- పేయజలే పానార్థా ప్రవృత్తిః; తేనానుమీయతే జలజ్ఞానమస్య జాతం, కథమన్యథా జ్ఞానకార్యార్థక్రియాయాం ప్రవర్తత ఇతి| రజః సంగేనేతి నార్యాదిసంగేన తత్కారణం రజోఽనుమీయతే| అభిద్రోహః పరపీడార్థా ప్రవృత్తిః| దైన్యం రోదనాది| ఆమోదః నృత్యగీతవాదిత్రాద్యుత్సవకరణం| తోషః ముఖనయనప్రసాదాదిః; ఏతేన ప్రీతిస్తోషమాత్రం, హర్షస్తు ప్రీతివిశేషో మన-ఉద్రేకకారక ఇత్యుక్తం భవతి| ధైర్యం విపద్యపి మనసోఽదైన్యం| వీర్యం ఆరబ్ధదుష్కరకార్యేష్వవ్యావృత్తిర్మనసః| ఉత్థానేనేతి క్రియారంభేణ| అవస్థానం స్థిరమతిత్వం| అవిభ్రమేణేతి అభ్రాంత్యా| శ్రద్ధాం ఇచ్ఛాం| అభిప్రాయేణేతి అభ్యర్థనేన| గ్రహణేనేతి గ్రంథాదిధారణేన| స్మృతిమితి స్మృతిజనకం సంస్కారం; స్మరణేన హి తత్కారణం సంస్కారోఽనుమీయతే| హ్రియమితి లజ్జాం| అపత్రపేణేతి లజ్జితాకారేణ| శీలమితి సహజం వస్తుషు రాగం| అనుశీలనేనేతి అనుశీలనం సంతతశీలనం తేన; సతతం యమర్థం సేవతే తచ్ఛీలోఽయమిత్యనుమీయతే| ప్రతిషేధేనేతి వ్యావృత్త్యా| ఉపేత్య ధీయతే ఇతి ఉపధిః ఛద్మ ఇత్యర్థః, తమనుబంధేనేత్యుత్తరకాలీనఫలేన; ఉత్తరకాలం హి భ్రాత్రాదివధేన ఫలేన జ్ఞాయతే- యదయమున్మత్తచ్ఛద్మప్రచారీ చంద్రగుప్త ఇతి| విధేయతయేతి విధేయప్రచారేణ| వయఃప్రభృతీని వ్యాధిసముత్థానాంతాని చత్వారి యథాసంఖ్యం కాలాదివిశేషేణ జ్ఞాయంతే| తత్ర కాలవిశేషేణ షోడశవర్షాదినా వయో బాల్యాది జ్ఞాయతే; దేశేన తు భక్తిరిచ్ఛా జ్ఞాయతే, యథా హి- అయం మధ్యదేశీయస్తేనాస్య గోధూమమాషాదిష్విచ్ఛాఽనుమీయతే; యస్మాచ్చేదమస్యోపశేతే తేనేదమస్య సాత్మ్యమితి జ్ఞాయతే; వేదనావిశేషేణ వ్యాధిసముత్థానం జ్ఞాయతే, యథా- యస్మాదయం సంతాపవేదనావాన్ తస్మాదస్య జ్వరవ్యాధిసముత్థానం భూతమిత్యాది జ్ఞేయం| గూఢలింగమితివిశేషణేనాగూఢలింగే వ్యాధౌ లింగైరేవావధారితే నోపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షా కరణీయేతి దర్శయతి| అపచారవిశేషేణేతి మహతాఽపచారేణ భూరిదోషో భవతి, స్వల్పేణ స్వల్ప ఇతి| కల్యాణాభినివేశేనేతి శ్రేయస్కరమార్గానుష్ఠానేన; ఏతద్ధి అచిరభావిశ్రేయసామేవ భవతి| సత్త్వమితి సత్త్వగుణోద్రేకం| అవికారేణేతి రాగద్వేషవికారాభావేన| పరిప్రశ్నేనైవేతివచనేన యద్యపి గ్రహణీమార్దవాద్యనుమానాదపి పార్యతే జ్ఞాతుం, తథాఽప్యనుమానస్య బుద్ధిప్రయాసబహుత్వేనాతురపృచ్ఛయైవ సుఖోపచారరూపయా విద్యాద్ గ్రహణీమార్దవాదీనీతి దర్శయతి| అభిప్రాయః భోజనాదీచ్ఛా| ద్విష్టేష్టశబ్దేన తు ద్విష్టేప్సితప్రేష్యాదిగ్రహణం||8||
Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14
భవంతి చాత్ర- ఆప్తతశ్చోపదేశేన ప్రత్యక్షకరణేన చ| అనుమానేన చ వ్యాధీన్ సమ్యగ్విద్యాద్విచక్షణః||9|| సర్వథా సర్వమాలోచ్య యథాసంభవమర్థవిత్| అథాధ్యవస్యేత్తత్త్వే చ కార్యే చ తదనంతరం||10|| కార్యతత్త్వవిశేషజ్ఞః ప్రతిపత్తౌ న ముహ్యతి| అమూఢః ఫలమాప్నోతి యదమోహనిమిత్తజం||11|| జ్ఞానబుద్ధిప్రదీపేన యో నావిశతి తత్త్వవిత్ | ఆతురస్యాంతరాత్మానం న స రోగాంశ్చికిత్సతి||12|| తత్ర శ్లోకౌ- సర్వరోగవిశేషాణాం త్రివిధం జ్ఞానసంగ్రహం| యథా చోపదిశంత్యాప్తాః ప్రత్యక్షం గృహ్యతే యథా||13|| యే యథా చానుమానేన జ్ఞేయాస్తాంశ్చాప్యుదారధీః| భావాంస్త్రిరోగవిజ్ఞానే విమానే మునిరుక్తవాన్||14||
भवन्ति चात्र- आप्ततश्चोपदेशेन प्रत्यक्षकरणेन च| अनुमानेन च व्याधीन् सम्यग्विद्याद्विचक्षणः||९|| सर्वथा सर्वमालोच्य यथासम्भवमर्थवित्| अथाध्यवस्येत्तत्त्वे च कार्ये च तदनन्तरम्||१०|| कार्यतत्त्वविशेषज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति| अमूढः फलमाप्नोति यदमोहनिमित्तजम्||११|| ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति तत्त्ववित् | आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||१२|| तत्र श्लोकौ- सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसङ्ग्रहम्| यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा||१३|| ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः| भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्||१४||
🔊 Audio coming soon
యథాసంభవమిత్యనేన సర్వత్ర పరీక్షణీయే సర్వప్రమాణాసంభవ ఇతి దర్శయతి| అథేత్యాది అథ ప్రత్యేకశబ్దాదివిషయపరీక్షానంతరం| తత్త్వే వ్యాధితత్త్వే, తథా కార్యే చ తత్ర సాధ్యే వ్యాధౌ కర్తవ్యలక్షణే, తదనంతరమధ్యవస్యేత్; యద్యుక్తం తత్త్వం భవతి, యచ్చ కార్యముక్తం, తత్రాధ్యవసాయం నిశ్చయం కుర్యాదిత్యర్థః| అనంతరమితి అవిద్యమానాంతరయోగ్యమిత్యర్థః| కార్యతత్త్వవిశేషాధ్యవసాయఫలమాహ- కార్యేత్యాది| ప్రతిపత్తిః కర్మణాం యథార్హతయాఽనుష్ఠానం| అమూఢ ఇతి ప్రతిపత్తావమూఢ ఇత్యర్థః| జ్ఞానం శాస్త్రం, తత్కృతా బుద్ధిః జ్ఞానబుద్ధిః| ఆవిశతి బుద్ధ్యాఽవగాహత ఇత్యర్థః| అంతరాత్మానమితి వైద్యపక్షే అంతఃశరీరం||9-14||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే త్రివిధరోగవిశేషవిజ్ఞానీయం విమానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం విమానస్థానే త్రివిధరోగవిశేషవిజ్ఞానీయం విమానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||