Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతస్త్రివిధరోగవిశేషవిజ్ఞానీయం విమానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातस्त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
4. trividharōgaviśēṣavijñānīyavimānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
త్రివిధం ఖలు రోగవిశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా ఆప్తోపదేశః, ప్రత్యక్షం, అనుమానం చేతి||3||
View original
त्रिविधं खलु रोगविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा आप्तोपदेशः, प्रत्यक्षम्, अनुमानं चेति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రాప్తోపదేశో నామాప్తవచనం| ఆప్తా హ్యవితర్కస్మృతివిభాగవిదో నిష్ప్రీత్యుపతాపదర్శినశ్చ| తేషామేవంగుణయోగాద్యద్వచనం తత్ ప్రమాణం| అప్రమాణం పునర్మత్తోన్మత్తమూర్ఖరక్తదుష్టాదుష్టవచనమితి ; ప్రత్యక్షం తు ఖలు తద్యత్ స్వయమింద్రియైర్మనసా చోపలభ్యతే| అనుమానం ఖలు తర్కో యుక్త్యపేక్షః||4||
View original
तत्राप्तोपदेशो नामाप्तवचनम्| आप्ता ह्यवितर्कस्मृतिविभागविदो निष्प्रीत्युपतापदर्शिनश्च| तेषामेवङ्गुणयोगाद्यद्वचनं तत् प्रमाणम्| अप्रमाणं पुनर्मत्तोन्मत्तमूर्खरक्तदुष्टादुष्टवचनमिति ; प्रत्यक्षं तु खलु तद्यत् स्वयमिन्द्रियैर्मनसा चोपलभ्यते| अनुमानं खलु तर्को युक्त्यपेक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
త్రివిధేన ఖల్వనేన జ్ఞానసముదాయేన పూర్వం పరీక్ష్య రోగం సర్వథా సర్వమథోత్తరకాలమధ్యవసానమదోషం భవతి, న హి జ్ఞానావయవేన కృత్స్నే జ్ఞేయే జ్ఞానముత్పద్యతే| త్రివిధే త్వస్మిన్ జ్ఞానసముదయే పూర్వమాప్తోపదేశాజ్జ్ఞానం, తతః ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాం పరీక్షోపపద్యతే| కిం హ్యనుపదిష్టం పూర్వం యత్తత్ ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాం పరీక్షమాణో విద్యాత్| తస్మాద్ద్వివిధా పరీక్షా జ్ఞానవతాం ప్రత్యక్షం, అనుమానం చ; త్రివిధా వా సహోపదేశేన||5||
View original
त्रिविधेन खल्वनेन ज्ञानसमुदायेन पूर्वं परीक्ष्य रोगं सर्वथा सर्वमथोत्तरकालमध्यवसानमदोषं भवति, न हि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमुत्पद्यते| त्रिविधे त्वस्मिन् ज्ञानसमुदये पूर्वमाप्तोपदेशाज्ज्ञानं, ततः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षोपपद्यते| किं ह्यनुपदिष्टं पूर्वं यत्तत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां परीक्षमाणो विद्यात्| तस्माद्द्विविधा परीक्षा ज्ञानवतां प्रत्यक्षम्, अनुमानं च; त्रिविधा वा सहोपदेशेन||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్రేదముపదిశంతి బుద్ధిమంతః- రోగమేకైకమేవంప్రకోపణమేవంయోనిమేవముత్థానమేవమాత్మానమేవమధిష్ఠానమేవంవేదనమేవం సంస్థానమేవంశబ్దస్పర్శరూపరసగంధమేవముపద్రవమేవంవృద్ధిస్థానక్షయసమన్వితమేవముదర్క మేవన్నామానమేవంయోగం విద్యాత్; తస్మిన్నియం ప్రతీకారార్థా ప్రవృత్తిరథవా నివృత్తిరిత్యుపదేశాజ్జ్ఞాయతే||6||
View original
तत्रेदमुपदिशन्ति बुद्धिमन्तः- रोगमेकैकमेवम्प्रकोपणमेवंयोनिमेवमुत्थानमेवमात्मानमेवमधिष्ठानमेवंवेदनमेवं संस्थानमेवंशब्दस्पर्शरूपरसगन्धमेवमुपद्रवमेवंवृद्धिस्थानक्षयसमन्वितमेवमुदर्क मेवन्नामानमेवंयोगं विद्यात्; तस्मिन्नियं प्रतीकारार्था प्रवृत्तिरथवा निवृत्तिरित्युपदेशाज्ज्ञायते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ప్రత్యక్షతస్తు ఖలు రోగతత్త్వం బుభుత్సుః సర్వైరింద్రియైః సర్వానింద్రియార్థానాతురశరీరగతాన్ పరీక్షేత, అన్యత్ర రసజ్ఞానాత్; తద్యథా- అంత్రకూజనం, సంధిస్ఫుటనమంగులీపర్వణాం చ, స్వరవిశేషాంశ్చ, యే చాన్యేఽపి కేచిచ్ఛరీరోపగతాః శబ్దాః స్యుస్తాంఛ్రోత్రేణ పరీక్షేత; వర్ణసంస్థానప్రమాణచ్ఛాయాః , శరీరప్రకృతివికారౌ, చక్షుర్వైషయికాణి యాని చాన్యాన్యనుక్తాని తాని చక్షుషా పరీక్షేత; రసం తు ఖల్వాతురశరీరగతమింద్రియవైషయికమప్యనుమానాదవగచ్ఛేత్, న హ్యస్య ప్రత్యక్షేణ గ్రహణముపపద్యతే, తస్మాదాతురపరిప్రశ్నేనైవాతురముఖరసం విద్యాత్, యూకాపసర్పణేన త్వస్య శరీరవైరస్యం, మక్షికోపసర్పణేన శరీరమాధుర్యం, లోహితపిత్తసందేహే తు కిం ధారిలోహితం లోహితపిత్తం వేతి శ్వకాకభక్షణాద్ధారిలోహితమభక్షణాల్లోహితపిత్తమిత్యనుమాతవ్యం, ఏవమన్యానప్యాతురశరీరగతాన్ రసాననుమిమీత; గంధాంస్తు ఖలు సర్వశరీరగతానాతురస్య ప్రకృతివైకారికాన్ ఘ్రాణేన పరీక్షేత; స్పర్శం చ పాణినా ప్రకృతివికృతియుక్తం| ఇతి ప్రత్యక్షతోఽనుమానాదుపదేశతశ్చ పరీక్షణముక్తం||7||
View original
प्रत्यक्षतस्तु खलु रोगतत्त्वं बुभुत्सुः सर्वैरिन्द्रियैः सर्वानिन्द्रियार्थानातुरशरीरगतान् परीक्षेत, अन्यत्र रसज्ञानात्; तद्यथा- अन्त्रकूजनं, सन्धिस्फुटनमङ्गुलीपर्वणां च, स्वरविशेषांश्च, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरोपगताः शब्दाः स्युस्ताञ्छ्रोत्रेण परीक्षेत; वर्णसंस्थानप्रमाणच्छायाः , शरीरप्रकृतिविकारौ, चक्षुर्वैषयिकाणि यानि चान्यान्यनुक्तानि तानि चक्षुषा परीक्षेत; रसं तु खल्वातुरशरीरगतमिन्द्रियवैषयिकमप्यनुमानादवगच्छेत्, न ह्यस्य प्रत्यक्षेण ग्रहणमुपपद्यते, तस्मादातुरपरिप्रश्नेनैवातुरमुखरसं विद्यात्, यूकापसर्पणेन त्वस्य शरीरवैरस्यं, मक्षिकोपसर्पणेन शरीरमाधुर्यं, लोहितपित्तसन्देहे तु किं धारिलोहितं लोहितपित्तं वेति श्वकाकभक्षणाद्धारिलोहितमभक्षणाल्लोहितपित्तमित्यनुमातव्यम्, एवमन्यानप्यातुरशरीरगतान् रसाननुमिमीत; गन्धांस्तु खलु सर्वशरीरगतानातुरस्य प्रकृतिवैकारिकान् घ्राणेन परीक्षेत; स्पर्शं च पाणिना प्रकृतिविकृतियुक्तम्| इति प्रत्यक्षतोऽनुमानादुपदेशतश्च परीक्षणमुक्तम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ఇమే తు ఖల్వన్యేఽప్యేవమేవ భూయోఽనుమానజ్ఞేయా భవంతి భావాః| తద్యథా- అగ్నిం జరణశక్త్యా పరీక్షేత, బలం వ్యాయామశక్త్యా, శ్రోత్రాదీని శబ్దాద్యర్థగ్రహణేన, మనోఽర్థావ్యభిచరణేన, విజ్ఞానం వ్యవసాయేన, రజఃసంగేన, మోహమవిజ్ఞానేన, క్రోధమభిద్రోహేణ, శోకం దైన్యేన, హర్షమామోదేన, ప్రీతిం తోషేణ, భయం విషాదేన, ధైర్యమవిషాదేన, వీర్యముత్థానేన , అవస్థానమవిభ్రమేణ, శ్రద్ధామభిప్రాయేణ, మేధాం గ్రహణేన, సంజ్ఞాం నామగ్రహణేన, స్మృతిం స్మరణేన, హ్రియమపత్రపణేన, శీలమనుశీలనేన, ద్వేషం ప్రతిషేధేన, ఉపధిమనుబంధేన , ధృతిమలౌల్యేన, వశ్యతాం విధేయతయా, వయోభక్తిసాత్మ్యవ్యాధిసముత్థానాని కాలదేశోపశయవేదనావిశేషేణ, గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం, దోషప్రమాణవిశేషమపచారవిశేషేణ, ఆయుషః క్షయమరిష్టైః, ఉపస్థితశ్రేయస్త్వం కల్యాణాభినివేశేన, అమలం సత్త్వమవికారేణ, గ్రహణ్యాస్తు మృదుదారుణత్వం స్వప్నదర్శనమభిప్రాయం ద్విష్టేష్టసుఖదుఃఖాని చాతురపరిప్రశ్నేనైవ విద్యాదితి||8||
View original
इमे तु खल्वन्येऽप्येवमेव भूयोऽनुमानज्ञेया भवन्ति भावाः| तद्यथा- अग्निं जरणशक्त्या परीक्षेत, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दाद्यर्थग्रहणेन, मनोऽर्थाव्यभिचरणेन, विज्ञानं व्यवसायेन, रजःसङ्गेन, मोहमविज्ञानेन, क्रोधमभिद्रोहेण, शोकं दैन्येन, हर्षमामोदेन, प्रीतिं तोषेण, भयं विषादेन, धैर्यमविषादेन, वीर्यमुत्थानेन , अवस्थानमविभ्रमेण, श्रद्धामभिप्रायेण, मेधां ग्रहणेन, सञ्ज्ञां नामग्रहणेन, स्मृतिं स्मरणेन, ह्रियमपत्रपणेन, शीलमनुशीलनेन, द्वेषं प्रतिषेधेन, उपधिमनुबन्धेन , धृतिमलौल्येन, वश्यतां विधेयतया, वयोभक्तिसात्म्यव्याधिसमुत्थानानि कालदेशोपशयवेदनाविशेषेण, गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां, दोषप्रमाणविशेषमपचारविशेषेण, आयुषः क्षयमरिष्टैः, उपस्थितश्रेयस्त्वं कल्याणाभिनिवेशेन, अमलं सत्त्वमविकारेण, ग्रहण्यास्तु मृदुदारुणत्वं स्वप्नदर्शनमभिप्रायं द्विष्टेष्टसुखदुःखानि चातुरपरिप्रश्नेनैव विद्यादिति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-14) · Śloka 14
భవంతి చాత్ర- ఆప్తతశ్చోపదేశేన ప్రత్యక్షకరణేన చ| అనుమానేన చ వ్యాధీన్ సమ్యగ్విద్యాద్విచక్షణః||9|| సర్వథా సర్వమాలోచ్య యథాసంభవమర్థవిత్| అథాధ్యవస్యేత్తత్త్వే చ కార్యే చ తదనంతరం||10|| కార్యతత్త్వవిశేషజ్ఞః ప్రతిపత్తౌ న ముహ్యతి| అమూఢః ఫలమాప్నోతి యదమోహనిమిత్తజం||11|| జ్ఞానబుద్ధిప్రదీపేన యో నావిశతి తత్త్వవిత్ | ఆతురస్యాంతరాత్మానం న స రోగాంశ్చికిత్సతి||12|| తత్ర శ్లోకౌ- సర్వరోగవిశేషాణాం త్రివిధం జ్ఞానసంగ్రహం| యథా చోపదిశంత్యాప్తాః ప్రత్యక్షం గృహ్యతే యథా||13|| యే యథా చానుమానేన జ్ఞేయాస్తాంశ్చాప్యుదారధీః| భావాంస్త్రిరోగవిజ్ఞానే విమానే మునిరుక్తవాన్||14||
View original
भवन्ति चात्र- आप्ततश्चोपदेशेन प्रत्यक्षकरणेन च| अनुमानेन च व्याधीन् सम्यग्विद्याद्विचक्षणः||९|| सर्वथा सर्वमालोच्य यथासम्भवमर्थवित्| अथाध्यवस्येत्तत्त्वे च कार्ये च तदनन्तरम्||१०|| कार्यतत्त्वविशेषज्ञः प्रतिपत्तौ न मुह्यति| अमूढः फलमाप्नोति यदमोहनिमित्तजम्||११|| ज्ञानबुद्धिप्रदीपेन यो नाविशति तत्त्ववित् | आतुरस्यान्तरात्मानं न स रोगांश्चिकित्सति||१२|| तत्र श्लोकौ- सर्वरोगविशेषाणां त्रिविधं ज्ञानसङ्ग्रहम्| यथा चोपदिशन्त्याप्ताः प्रत्यक्षं गृह्यते यथा||१३|| ये यथा चानुमानेन ज्ञेयास्तांश्चाप्युदारधीः| भावांस्त्रिरोगविज्ञाने विमाने मुनिरुक्तवान्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే విమానస్థానే త్రివిధరోగవిశేషవిజ్ఞానీయం విమానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने त्रिविधरोगविशेषविज्ञानीयं विमानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon