Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વ્યાધિતરૂપીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो व्याधितरूपीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયે વ્યાધિં પ્રતિપાદ્ય વ્યાધિતસ્ય પુરુષસ્ય ભેદં ચિકિત્સોપયોગિતયા પ્રતિપાદયિતું તથા તત્પ્રસઙ્ગાચ્ચ ક્રિમીન્ પ્રતિપાદયિતું વ્યાધિતરૂપીયોઽભિધીયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ઇહ ખલુ દ્વૌ પુરુષૌ વ્યાધિતરૂપૌ ભવતઃ- ગુરુવ્યાધિતઃ, લઘુવ્યાધિતશ્ચ| તત્ર- ગુરુવ્યાધિત એકઃ સત્ત્વબલશરીરસમ્પદુપેતત્વાલ્લઘુવ્યાધિત ઇવ દૃશ્યતે, લઘુવ્યાધિતોઽપરઃ સત્ત્વાદીનામધમત્વાદ્ગુરુવ્યાધિત ઇવ દૃશ્યતે| તયોરકુશલાઃ કેવલં ચક્ષુષૈવ રૂપં દૃષ્ટ્વાઽધ્યવસ્યન્તો વ્યાધિગુરુલાઘવે વિપ્રતિપદ્યન્તે||૩||
इह खलु द्वौ पुरुषौ व्याधितरूपौ भवतः- गुरुव्याधितः, लघुव्याधितश्च| तत्र- गुरुव्याधित एकः सत्त्वबलशरीरसम्पदुपेतत्वाल्लघुव्याधित इव दृश्यते, लघुव्याधितोऽपरः सत्त्वादीनामधमत्वाद्गुरुव्याधित इव दृश्यते| तयोरकुशलाः केवलं चक्षुषैव रूपं दृष्ट्वाऽध्यवस्यन्तो व्याधिगुरुलाघवे विप्रतिपद्यन्ते||३||
🔊 Audio coming soon
દ્વાવિત્યાદૌ વ્યાધિઃ જાતો યસ્ય સ વ્યાધિતઃ, તસ્યેવ રૂપં યયોસ્તૌ વ્યાધિતરૂપૌ; વ્યાધિતસદૃશાવિત્યર્થઃ| તેન, વ્યાધિતરૂપાવિત્યનેન ગુરુલઘુવ્યાધિયુક્તસદૃશૌ બોદ્ધવ્યૌ| યો હિ ગુરુવ્યાધિઃ સમ્પન્નસત્ત્વાદિના લઘુવ્યાધિર્દૃશ્યતે, નાસાવપિ લઘુના વ્યાધિના વ્યાધિતઃ, કિં તુ ગુરુવ્યાધિત એવાસૌ| સ તુ ગુરુણૈવ વ્યાધિના વ્યાધિતો ગુરુવ્યાધિરદૂરદર્શિના લઘુવ્યાધિરિવ દૃશ્યતે, એવં વિપર્યાસાલ્લઘુવ્યાધિતોઽપર ઇત્યાદાવપિ વ્યાખ્યેયમ્| અધમત્વાદિતિ હ્યવરત્વાદિત્યર્થઃ| ચક્ષુષૈવેતિ ઇતરજ્ઞાનસાધનોપલક્ષણં; તેન સ્પર્શાદિનાઽપિ વિશેષાનવગાહકેનેતિ બોદ્ધવ્યમ્| રૂપમિતિ વિરૂપમ્| અધ્યવસ્યન્ત ઇતિ નિશ્ચયં કુર્વન્તઃ| ગુરુલાઘવે વિપ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ગુરુલઘુત્વે ન પ્રતિપદ્યન્તે||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
નહિ જ્ઞાનાવયવેન કૃત્સ્ને જ્ઞેયે વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે| વિપ્રતિપન્નાસ્તુ ખલુ રોગજ્ઞાને ઉપક્રમયુક્તિજ્ઞાને ચાપિ વિપ્રતિપદ્યન્તે| તે યદા ગુરુવ્યાધિતં લઘુવ્યાધિતરૂપમાસાદયન્તિ, તદા તમલ્પદોષં મત્વા સંશોધનકાલેઽસ્મૈ મૃદુ સંશોધનં પ્રયચ્છન્તો ભૂય એવાસ્ય દોષાનુદીરયન્તિ| યદા તુ લઘુવ્યાધિતં ગુરુવ્યાધિતરૂપમાસાદયન્તિ, તદા તં મહાદોષં મત્વા સંશોધનકાલેઽસ્મૈ તીક્ષ્ણં સંશોધનં પ્રયચ્છન્તો દોષાનતિનિર્હૃત્ય શરીરમસ્ય ક્ષિણ્વન્તિ| એવમવયવેન જ્ઞાનસ્ય કૃત્સ્ને જ્ઞેયે જ્ઞાનમભિમન્યમાનાઃ પરિસ્ખલન્તિ| વિદિતવેદિતવ્યાસ્તુ ભિષજઃ સર્વં સર્વથા યથાસમ્ભવં પરીક્ષ્યં પરીક્ષ્યાધ્યવસ્યન્તો ન ક્વચિદપિ વિપ્રતિપદ્યન્તે, યથેષ્ટમર્થમભિનિર્વર્તયન્તિ ચેતિ||૪||
नहि ज्ञानावयवेन कृत्स्ने ज्ञेये विज्ञानमुत्पद्यते| विप्रतिपन्नास्तु खलु रोगज्ञाने उपक्रमयुक्तिज्ञाने चापि विप्रतिपद्यन्ते| ते यदा गुरुव्याधितं लघुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तमल्पदोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै मृदु संशोधनं प्रयच्छन्तो भूय एवास्य दोषानुदीरयन्ति| यदा तु लघुव्याधितं गुरुव्याधितरूपमासादयन्ति, तदा तं महादोषं मत्वा संशोधनकालेऽस्मै तीक्ष्णं संशोधनं प्रयच्छन्तो दोषानतिनिर्हृत्य शरीरमस्य क्षिण्वन्ति| एवमवयवेन ज्ञानस्य कृत्स्ने ज्ञेये ज्ञानमभिमन्यमानाः परिस्खलन्ति| विदितवेदितव्यास्तु भिषजः सर्वं सर्वथा यथासम्भवं परीक्ष्यं परीक्ष्याध्यवस्यन्तो न क्वचिदपि विप्रतिपद्यन्ते, यथेष्टमर्थमभिनिर्वर्तयन्ति चेति||४||
🔊 Audio coming soon
અત્રૈવ વિરુદ્ધપ્રતિપત્તૌ હેતુમાહ- નહીત્યાદિ| જ્ઞાનાવયવેનેતિ એકદેશજ્ઞાનેન| વિપ્રતિપત્તિફલમાહ- વિપ્રતિપન્નાસ્ત્વિત્યાદિ| ઉપક્રમસ્ય ભેષજપ્રયોગસ્ય વિકારેણ સમં યોજના ઉપક્રમયુક્તિઃ, તસ્યા જ્ઞાને વિરુદ્ધપ્રતિપત્તિમન્તો ભવન્તિ| એતદેવ વ્યાકરોતિ- તે યદેત્યાદિ| આસાદયન્તીતિ બુધ્યન્તે| ઉદીરયન્તીતિ પ્રકોપયન્ત્યેવ પરં, નત્વલ્પબલત્વાદ્ધરન્તીત્યર્થઃ| અતિનિર્હૃત્યેતિ અતિયોગેન હૃત્વેત્યર્થઃ| જ્ઞાનસ્યેતિ જ્ઞાનસાધનસ્ય| યથાસમ્ભવમિતિ યાનિ યત્ર જ્ઞાનસાધનાનિ ભવન્તિ, તૈસ્તત્ર| પરીક્ષ્યં સત્ત્વાદિ| ન ક્વચિદપીતિ ગૌરવલાઘવાદૌ||૪||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
ભવન્તિ ચાત્ર- સત્ત્વાદીનાં વિકલ્પેન વ્યાધિરૂપમથાતુરે | દૃષ્ટ્વા વિપ્રતિપદ્યન્તે બાલા વ્યાધિબલાબલે||૫|| તે ભેષજમયોગેન કુર્વન્ત્યજ્ઞાનમોહિતાઃ| વ્યાધિતાનાં વિનાશાય ક્લેશાય મહતેઽપિ વા||૬|| પ્રાજ્ઞાસ્તુ સર્વમાજ્ઞાય પરીક્ષ્યમિહ સર્વથા| ન સ્ખલન્તિ પ્રયોગેષુ ભેષજાનાં કદાચન||૭||
भवन्ति चात्र- सत्त्वादीनां विकल्पेन व्याधिरूपमथातुरे | दृष्ट्वा विप्रतिपद्यन्ते बाला व्याधिबलाबले||५|| ते भेषजमयोगेन कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः| व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||६|| प्राज्ञास्तु सर्वमाज्ञाय परीक्ष्यमिह सर्वथा| न स्खलन्ति प्रयोगेषु भेषजानां कदाचन||७||
🔊 Audio coming soon
એતદેવ સુખગ્રહણાર્થં શ્લોકેનાહ- સત્ત્વેત્યાદિ| વ્યાધિરૂપમિતિ વ્યાધેર્ગતિરૂપમિત્યર્થઃ| ‘વ્યાધિતરૂપમ્’ ઇતિ તુ પાઠઃ સુગમઃ| બાલા ઇતિ અલ્પજ્ઞાઃ| અતિયોગેનેતિ અસમ્યગ્યોગેન; તેનાતિયોગમિથ્યાયોગયોર્ગ્રહણં ભવતિ||૫-૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ઇતિ વ્યાધિતરૂપાધિકારે વ્યાધિતરૂપસઙ્ખ્યાગ્રસમ્ભવં વ્યાધિતરૂપહેતુવિપ્રતિપત્તૌ કારણં સાપવાદં સમ્પ્રતિપત્તિકારણં ચાનપવાદં નિશમ્ય, ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશોઽતઃ પરં સર્વક્રિમીણાં પુરીષસંશ્રયાણાં સમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનવર્ણનામપ્રભાવચિકિત્સિતવિશેષાન્ પપ્રચ્છોપસઙ્ગૃહ્ય પાદૌ||૮||
इति व्याधितरूपाधिकारे व्याधितरूपसङ्ख्याग्रसम्भवं व्याधितरूपहेतुविप्रतिपत्तौ कारणं सापवादं सम्प्रतिपत्तिकारणं चानपवादं निशम्य, भगवन्तमात्रेयमग्निवेशोऽतः परं सर्वक्रिमीणां पुरीषसंश्रयाणां समुत्थानस्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषान् पप्रच्छोपसङ्गृह्य पादौ||८||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ વ્યાધિગુરુલાઘવસ્ય દુર્જ્ઞેયતાપ્રસઙ્ગેન દુર્જ્ઞેયક્રિમિખ્યાપકમપિ પ્રકરણમારભતે- ઇતિ વ્યાધિતેત્યાદિ| સઙ્ખ્યાગ્રસમ્ભવમિતિ સઙ્ખ્યાપ્રમાણસમ્ભવમિત્યર્થઃ; અગ્રશબ્દો હિ પરિમાણવાચી| વ્યાધિતરૂપસ્ય હેતુઃ સત્ત્વાદિબલવત્ત્વાબલવત્ત્વે, તત્કૃતો વિપ્રતિપત્તિર્વ્યાધિતરૂપહેતુવિપ્રતિપત્તિઃ, તત્ર| કારણમ્ એકદેશેન જ્ઞાનમ્| સાપવાદમિતિ સદોષમ્| સમ્યક્ પ્રતિપત્તિઃ સમ્પ્રતિપત્તિઃ||૮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
અથાસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- ઇહ ખલ્વગ્નિવેશ! વિંશતિવિધાઃ ક્રિમયઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટા નાનાવિધેન પ્રવિભાગેનાન્યત્ર સહજેભ્યઃ; તે પુનઃ પ્રકૃતિભિર્વિભજ્યમાનાશ્ચતુર્વિધા ભવન્તિ; તદ્યથા- પુરીષજાઃ, શ્લેષ્મજાઃ, શોણિતજા, મલજાશ્ચેતિ||૯||
अथास्मै प्रोवाच भगवानात्रेयः- इह खल्वग्निवेश! विंशतिविधाः क्रिमयः पूर्वमुद्दिष्टा नानाविधेन प्रविभागेनान्यत्र सहजेभ्यः; ते पुनः प्रकृतिभिर्विभज्यमानाश्चतुर्विधा भवन्ति; तद्यथा- पुरीषजाः, श्लेष्मजाः, शोणितजा, मलजाश्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વમુદ્દિષ્ટા ઇતિ અષ્ટોદરીયે સઞ્જ્ઞામાત્રકથિતાઃ| અન્યત્ર સહજેભ્ય ઇત્યનેન શરીરસહજાસ્ત્વવૈકારિકાઃ ક્રિમયો વિંશતેરપ્યધિકા ભવન્તીતિ દર્શયતિ| પ્રકૃતિભિરિતિ કારણૈઃ| મલજા ઇતિ બાહ્યમલજાઃ||૯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
તત્ર મલો બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરશ્ચ| તત્ર બાહ્યમલજાતાન્ મલજાન્ સઞ્ચક્ષ્મહે | તેષાં સમુત્થાનં- મૃજાવર્જનં; સ્થાનં- કેશશ્મશ્રુલોમપક્ષ્મવાસાંસિ; સંસ્થાનમ્- અણવસ્તિલાકૃતયો બહુપાદાશ્ચ; વર્ણઃ- કૃષ્ણઃ, શુક્લશ્ચ; નામાનિ- યૂકાઃ, પિપીલિકાશ્ચ; પ્રભાવઃ- કણ્ડૂજનનં, કોઠપિડકાભિનિર્વર્તનં ચ; ચિકિત્સિતં તુ ખલ્વેષામપકર્ષણં, મલોપઘાતઃ, મલકરાણાં ચ ભાવાનામનુપસેવનમિતિ||૧૦||
तत्र मलो बाह्यश्चाभ्यन्तरश्च| तत्र बाह्यमलजातान् मलजान् सञ्चक्ष्महे | तेषां समुत्थानं- मृजावर्जनं; स्थानं- केशश्मश्रुलोमपक्ष्मवासांसि; संस्थानम्- अणवस्तिलाकृतयो बहुपादाश्च; वर्णः- कृष्णः, शुक्लश्च; नामानि- यूकाः, पिपीलिकाश्च; प्रभावः- कण्डूजननं, कोठपिडकाभिनिर्वर्तनं च; चिकित्सितं तु खल्वेषामपकर्षणं, मलोपघातः, मलकराणां च भावानामनुपसेवनमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
પિપીલિકાં લિક્ષાં કેચિદાહુઃ| ક્રિમીણાં સઞ્જ્ઞા સ્વશાસ્ત્રવ્યવહારસિદ્ધા દેશાન્તરપ્રસિદ્ધા ચ બોદ્ધવ્યા| પ્રભાવ ઇતિ સ્વશક્તિસમ્પાદ્યમિત્યર્થઃ||૧૦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
શોણિતજાનાં તુ ખલુ કુષ્ઠૈઃ સમાનં સમુત્થાનં; સ્થાનં- રક્તવાહિન્યો ધમન્યઃ; સંસ્થાનમ્- અણવો વૃત્તાશ્ચાપાદાશ્ચ, સૂક્ષ્મત્વાચ્ચૈકે ભવન્ત્યદૃશ્યાઃ; વર્ણઃ- તામ્રઃ; નામાનિ- કેશાદા, લોમાદા, લોમદ્વીપાઃ, સૌરસા, ઔડુમ્બરા, જન્તુમાતરશ્ચેતિ; પ્રભાવઃ- કેશશ્મશ્રુનખલોમપક્ષ્માપધ્વંસઃ, વ્રણગતાનાં ચ હર્ષકણ્ડૂતોદસંસર્પણાનિ, અતિવૃદ્ધાનાં ચ ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસતરુણાસ્થિભક્ષણમિતિ; ચિકિત્સિતમપ્યેષાં કુષ્ઠૈઃ સમાનં, તદુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૧||
शोणितजानां तु खलु कुष्ठैः समानं समुत्थानं; स्थानं- रक्तवाहिन्यो धमन्यः; संस्थानम्- अणवो वृत्ताश्चापादाश्च, सूक्ष्मत्वाच्चैके भवन्त्यदृश्याः; वर्णः- ताम्रः; नामानि- केशादा, लोमादा, लोमद्वीपाः, सौरसा, औडुम्बरा, जन्तुमातरश्चेति; प्रभावः- केशश्मश्रुनखलोमपक्ष्मापध्वंसः, व्रणगतानां च हर्षकण्डूतोदसंसर्पणानि, अतिवृद्धानां च त्वक्सिरास्नायुमांसतरुणास्थिभक्षणमिति; चिकित्सितमप्येषां कुष्ठैः समानं, तदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||११||
🔊 Audio coming soon
હર્ષકણ્ડ્વાદયો વ્રણદેશ એવ જ્ઞેયાઃ||૧૧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
શ્લેષ્મજાઃ ક્ષીરગુડતિલમત્સ્યાનૂપમાંસપિષ્ટાન્નપરમાન્નકુસુમ્ભસ્નેહાજીર્ણપૂતિક્લિન્નસઙ્કીર્ણવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનસમુત્થાનાઃ; તેષામામાશયઃ સ્થાનં, તે પ્રવર્ધમાનાસ્તૂર્ધ્વમધો વા વિસર્પન્ત્યુભયતો વા; સંસ્થાનવર્ણવિશેષાસ્તુ- શ્વેતાઃ પૃથુબ્રધ્નસંસ્થાનાઃ કેચિત્, કેચિદ્વૃત્તપરિણાહા ગણ્ડૂપદાકૃતયઃ શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ, કેચિદણવો દીર્ઘાસ્તન્ત્વાકૃતયઃ શ્વેતાઃ; તેષાં ત્રિવિધાનાં શ્લેષ્મનિમિત્તાનાં ક્રિમીણાં નામાનિ- અન્ત્રાદાઃ, ઉદરાદાઃ, હૃદયચરાઃ , ચુરવઃ, દર્ભપુષ્પાઃ, સૌગન્ધિકાઃ, મહાગુદાશ્ચેતિ; પ્રભાવો- હૃલ્લાસઃ, આસ્યસંસ્રવણમ્, અરોચકાવિપાકૌ, જ્વરઃ, મૂર્ચ્છા, જૃમ્ભા, ક્ષવથુઃ, આનાહઃ, અઙ્ગમર્દઃ, છર્દિઃ કાર્શ્યં, પારુષ્યં, ચેતિ||૧૨||
श्लेष्मजाः क्षीरगुडतिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहाजीर्णपूतिक्लिन्नसङ्कीर्णविरुद्धासात्म्यभोजनसमुत्थानाः; तेषामामाशयः स्थानं, ते प्रवर्धमानास्तूर्ध्वमधो वा विसर्पन्त्युभयतो वा; संस्थानवर्णविशेषास्तु- श्वेताः पृथुब्रध्नसंस्थानाः केचित्, केचिद्वृत्तपरिणाहा गण्डूपदाकृतयः श्वेतास्ताम्रावभासाश्च, केचिदणवो दीर्घास्तन्त्वाकृतयः श्वेताः; तेषां त्रिविधानां श्लेष्मनिमित्तानां क्रिमीणां नामानि- अन्त्रादाः, उदरादाः, हृदयचराः , चुरवः, दर्भपुष्पाः, सौगन्धिकाः, महागुदाश्चेति; प्रभावो- हृल्लासः, आस्यसंस्रवणम्, अरोचकाविपाकौ, ज्वरः, मूर्च्छा, जृम्भा, क्षवथुः, आनाहः, अङ्गमर्दः, छर्दिः कार्श्यं, पारुष्यं, चेति||१२||
🔊 Audio coming soon
પરમાન્નં પાયસમ્| સઙ્કીર્ણભોજનં ઘૃણાવિષયમલાદિમિશ્રિતવ્યઞ્જનાદિભોજનમ્| બ્રધ્નઃ ચર્મલતા||૧૨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
પુરીષજાસ્તુલ્યસમુત્થાનાઃ શ્લેષ્મજૈઃ; તેષાં સ્થાનં પક્વાશયઃ, તે પ્રવર્ધમાનાસ્ત્વધો વિસર્પન્તિ, યસ્ય પુનરામાશયાભિમુખાઃ સ્યુર્યદન્તરં તદન્તરં તસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસાઃ પુરીષગન્ધિનઃ સ્યુઃ; સંસ્થાનવર્ણવિશેષાસ્તુ- સૂક્ષ્મવૃત્તપરીણાહાઃ શ્વેતા દીર્ઘા ઊર્ણાંશુસઙ્કાશાઃ કેચિત્, કેચિત્ પુનઃ સ્થૂલવૃત્તપરીણાહાઃ શ્યાવનીલહરિતપીતાઃ; તેષાં નામાનિ કકેરુકાઃ, મકેરુકાઃ, લેલિહાઃ; સશૂલકાઃ, સૌસુરાદાશ્ચેતિ; પ્રભાવઃ- પુરીષભેદઃ, કાર્શ્યં, પારુષ્યં, લોમહર્ષાભિનિર્વર્તનં ચ, ત એવ ચાસ્ય ગુદમુખં પરિતુદન્તઃ કણ્ડૂં ચોપજનયન્તો ગુદમુખં પર્યાસતે, ત એવ જાતહર્ષા ગુદનિષ્ક્રમણમતિવેલં કુર્વન્તિ; ઇત્યેષ શ્લેષ્મજાનાં પુરીષજાનાં ચ ક્રિમીણાં સમુત્થાનાદિવિશેષઃ||૧૩||
पुरीषजास्तुल्यसमुत्थानाः श्लेष्मजैः; तेषां स्थानं पक्वाशयः, ते प्रवर्धमानास्त्वधो विसर्पन्ति, यस्य पुनरामाशयाभिमुखाः स्युर्यदन्तरं तदन्तरं तस्योद्गारनिःश्वासाः पुरीषगन्धिनः स्युः; संस्थानवर्णविशेषास्तु- सूक्ष्मवृत्तपरीणाहाः श्वेता दीर्घा ऊर्णांशुसङ्काशाः केचित्, केचित् पुनः स्थूलवृत्तपरीणाहाः श्यावनीलहरितपीताः; तेषां नामानि ककेरुकाः, मकेरुकाः, लेलिहाः; सशूलकाः, सौसुरादाश्चेति; प्रभावः- पुरीषभेदः, कार्श्यं, पारुष्यं, लोमहर्षाभिनिर्वर्तनं च, त एव चास्य गुदमुखं परितुदन्तः कण्डूं चोपजनयन्तो गुदमुखं पर्यासते, त एव जातहर्षा गुदनिष्क्रमणमतिवेलं कुर्वन्ति; इत्येष श्लेष्मजानां पुरीषजानां च क्रिमीणां समुत्थानादिविशेषः||१३||
🔊 Audio coming soon
યદન્તરમિતિ યસ્મિન્ કાલે, તદન્તરં તત્કાલમેવ| ઊર્ણાંશુસઙ્કાશા ઇતિ મેષલોમતુલ્યાઃ| પર્યાસત ઇતિ ક્ષિપન્તિ, કિંવા ગુદં પરિવાર્યાસતે| અતિવેલમિતિ પુનઃ પુનઃ||૧૩||
Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15
ચિકિત્સિતં તુ ખલ્વેષાં સમાસેનોપદિશ્ય પશ્ચાદ્વિસ્તરેણોપદેક્ષ્યામઃ| તત્ર સર્વક્રિમીણામપકર્ષણમેવાદિતઃ કાર્યં, તતઃ પ્રકૃતિવિઘાતઃ, અનન્તરં નિદાનોક્તાનાં ભાવાનામનુપસેવનમિતિ||૧૪|| તત્રાપકર્ષણં- હસ્તેનાભિગૃહ્ય વિમૃશ્યોપકરણવતાઽપનયનમનુપકરણેન વા; સ્થાનગતાનાં તુ ક્રિમીણાં ભેષજેનાપકર્ષણં ન્યાયતઃ, તચ્ચતુર્વિધં; તદ્યથા- શિરોવિરેચનં, વમનં, વિરેચનમ્, આસ્થાપનં ચ; ઇત્યપકર્ષણવિધિઃ| પ્રકૃતિવિઘાતસ્ત્વેષાં કટુતિક્તકષાયક્ષારોષ્ણાનાં દ્રવ્યાણામુપયોગઃ, યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિચ્છ્લેષ્મપુરીષપ્રત્યનીકભૂતં તત્ સ્યાત્; હતિ પ્રકૃતિવિઘાતઃ| અનન્તરં નિદાનોક્તાનાં ભાવાનામનુપસેવનં- યદુક્તં નિદાનવિધૌ તસ્ય વિવર્જનં તથાપ્રાયાણાં ચાપરેષાં દ્રવ્યાણામ્| ઇતિ લક્ષણતશ્ચિકિત્સિતમનુવ્યાખ્યાતમ્| એતદેવ પુનર્વિસ્તરેણોપદેક્ષ્યતે||૧૫||
चिकित्सितं तु खल्वेषां समासेनोपदिश्य पश्चाद्विस्तरेणोपदेक्ष्यामः| तत्र सर्वक्रिमीणामपकर्षणमेवादितः कार्यं, ततः प्रकृतिविघातः, अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनमिति||१४|| तत्रापकर्षणं- हस्तेनाभिगृह्य विमृश्योपकरणवताऽपनयनमनुपकरणेन वा; स्थानगतानां तु क्रिमीणां भेषजेनापकर्षणं न्यायतः, तच्चतुर्विधं; तद्यथा- शिरोविरेचनं, वमनं, विरेचनम्, आस्थापनं च; इत्यपकर्षणविधिः| प्रकृतिविघातस्त्वेषां कटुतिक्तकषायक्षारोष्णानां द्रव्याणामुपयोगः, यच्चान्यदपि किञ्चिच्छ्लेष्मपुरीषप्रत्यनीकभूतं तत् स्यात्; हति प्रकृतिविघातः| अनन्तरं निदानोक्तानां भावानामनुपसेवनं- यदुक्तं निदानविधौ तस्य विवर्जनं तथाप्रायाणां चापरेषां द्रव्याणाम्| इति लक्षणतश्चिकित्सितमनुव्याख्यातम्| एतदेव पुनर्विस्तरेणोपदेक्ष्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
અપકર્ષણં હસ્તાદિ સંશોધનાનિ ચ| પ્રકૃતેઃ કારણસ્ય શ્લેષ્માદિરૂપસ્ય વિઘાતઃ પ્રકૃતિવિઘાત ઇત્યર્થઃ| ઉપકરણવતેતિ સન્દંશાદ્યુપકરણયુક્તેન| તત્ સ્યાદિતિ વિઘાતઃ સ્યાદિતિ યોજના| નિદાનોક્તાનાં ભાવાનામનુપસેવનમિતિ વિવરણાનુવાદઃ| અસ્ય વિવરણં- યદુક્તમિત્યાદિ| તથાપ્રાયાણામિતિ શ્લેષ્મજપુરીષજક્રિમિનિદાનસદૃશાનામિત્યર્થઃ| લક્ષણત ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ; સઙ્ક્ષેપો હિ વિસ્તરસ્ય ગ્રાહકં લક્ષણં ભવતિ||૧૪-૧૫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
અથૈનં ક્રિમિકોષ્ઠમાતુરમગ્રે ષડ્રાત્રં સપ્તરાત્રં વા સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્ય શ્વોભૂતે એનં સંશોધનં પાયયિતાઽસ્મીતિ ક્ષીરગુડદધિતિલમત્સ્યાનૂપમાંસપિષ્ટાન્નપરમાન્નકુસુમ્ભસ્નેહસમ્પ્રયુક્તૈર્ભોજ્યૈઃ સાયં પ્રાતશ્ચોપપાદયેત્ સમુદીરણાર્થં ક્રિમીણાં કોષ્ઠાભિસરણાર્થં ચ ભિષક્| અથ વ્યુષ્ટાયાં રાત્ર્યાં સુખોષિતં સુપ્રજીર્ણભક્તં ચ વિજ્ઞાયાસ્થાપનવમનવિરેચનૈસ્તદહરેવોપપાદયેદુપપાદનીયશ્ચેત્ સ્યાત્ સર્વાન્ પરીક્ષ્યવિશેષાન્ પરીક્ષ્ય સમ્યક્||૧૬||
अथैनं क्रिमिकोष्ठमातुरमग्रे षड्रात्रं सप्तरात्रं वा स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वोभूते एनं संशोधनं पाययिताऽस्मीति क्षीरगुडदधितिलमत्स्यानूपमांसपिष्टान्नपरमान्नकुसुम्भस्नेहसम्प्रयुक्तैर्भोज्यैः सायं प्रातश्चोपपादयेत् समुदीरणार्थं क्रिमीणां कोष्ठाभिसरणार्थं च भिषक्| अथ व्युष्टायां रात्र्यां सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं च विज्ञायास्थापनवमनविरेचनैस्तदहरेवोपपादयेदुपपादनीयश्चेत् स्यात् सर्वान् परीक्ष्यविशेषान् परीक्ष्य सम्यक्||१६||
🔊 Audio coming soon
કોષ્ઠાભિસરણાર્થમિતિ ક્ષીરગુડાદિલોભેન દેશાન્તરં પરિત્યજ્ય કોષ્ઠગમનાર્થમ્| તદહરેવેતિ એકસ્મિન્ દિને; એતચ્ચૈકદિન એવ ભૂરિકર્મકરણં વ્યાધિપ્રભાવાદ્બોદ્ધવ્યમ્| એતચ્ચૈકાહેન સર્વકરણં યદિ શરીરબલાદિસમ્પદ્યુક્તઃ પુરુષો ભવતિ તદૈવ પરં કર્તવ્યં, નાન્યથેત્યાહ- ઉપપાદનીયશ્ચેત્ સ્યાદિત્યાદિના||૧૬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
અથાહરેતિ બ્રૂયાત્- મૂલકસર્ષપલશુનકરઞ્જશિગ્રુમધુશિગ્રુખરપુષ્પાભૂસ્તૃણસુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકાનિ સર્વાણ્યથવા યથાલાભં; તાન્યાહૃતાન્યભિસમીક્ષ્ય ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેન સુપ્રક્ષાલિતાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય ગોમૂત્રેણાર્ધોદકેનાભિષિચ્ય સાધયેત્ સતતમવઘટ્ટયન્ દર્વ્યા, તમુપયુક્તભૂયિષ્ઠેઽમ્ભસિ ગતરસેષ્વૌષધેષુ સ્થાલીમવતાર્ય સુપરિપૂતં કષાયં સુખોષ્ણં મદનફલપિપ્પલીવિડઙ્ગકલ્કતૈલોપહિતં સ્વર્જિકાલવણિતમભ્યાસિચ્ય બસ્તૌ વિધિવદાસ્થાપયેદેનં; તથાઽર્કાલર્કકુટજાઢકીકુષ્ઠકૈડર્યકષાયેણ વા, તથા શિગ્રુપીલુકુસ્તુમ્બુરુકટુકાસર્ષપકષાયેણ, તથાઽઽમલકશૃઙ્ગવેરદારુહરિદ્રાપિચુમર્દકષાયેણ મદનફલાદિસંયોગસમ્પાદિતેન, ત્રિવારં સપ્તરાત્રં વાઽઽસ્થાપયેત્||૧૭||
अथाहरेति ब्रूयात्- मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखरपुष्पाभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकानि सर्वाण्यथवा यथालाभं; तान्याहृतान्यभिसमीक्ष्य खण्डशश्छेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य गोमूत्रेणार्धोदकेनाभिषिच्य साधयेत् सततमवघट्टयन् दर्व्या, तमुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु स्थालीमवतार्य सुपरिपूतं कषायं सुखोष्णं मदनफलपिप्पलीविडङ्गकल्कतैलोपहितं स्वर्जिकालवणितमभ्यासिच्य बस्तौ विधिवदास्थापयेदेनं; तथाऽर्कालर्ककुटजाढकीकुष्ठकैडर्यकषायेण वा, तथा शिग्रुपीलुकुस्तुम्बुरुकटुकासर्षपकषायेण, तथाऽऽमलकशृङ्गवेरदारुहरिद्रापिचुमर्दकषायेण मदनफलादिसंयोगसम्पादितेन, त्रिवारं सप्तरात्रं वाऽऽस्थापयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
મધુશિગ્રુઃ શોભાઞ્જનઃ| અત્ર ક્વાથ્યદ્રવ્યજલાદિમાનં ક્વાથપરિભાષયા કર્તવ્યમ્| ઉપયુક્તભૂયિષ્ઠે પ્રક્ષીણભૂયિષ્ઠ ઇત્યર્થઃ| ગતરસેષ્વૌષધેષ્વિતિ જલે સઙ્ક્રાન્તરસેષુ| અનેન કષાયસિદ્ધિલક્ષણેન યાવતા જલેન પાકેન ચૌષધાનિ ગતરસાનિ ભવન્તિ, તાવદેવ જલં દેયં, તાવાંશ્ચ પાકઃ કર્તવ્યઃ, નાવશ્યં પરિભાષયા સર્વત્રેતિ ક્રમં દર્શયતિ| સુપરિપૂતમિતિ વસ્ત્રગાલિતમ્| બસ્તૌ કષાયાદિમાનં સિદ્ધૌ વક્ષ્યમાણેન જ્ઞેયમ્| અલર્કઃ મન્દારઃ||૧૭||
Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19
પ્રત્યાગતે ચ પશ્ચિમે બસ્તૌ પ્રત્યાશ્વસ્તં તદહરેવોભયતોભાગહરં સંશોધનં પાયયેદ્યુક્ત્યા; તસ્ય વિધિરુપદેક્ષ્યતે- મદનફલપિપ્પલીકષાયસ્યાર્ધાઞ્જલિમાત્રેણ ત્રિવૃત્કલ્કાક્ષમાત્રમાલોડ્ય પાતુમસ્મૈ પ્રયચ્છેત્, તદસ્ય દોષમુભયતો નિર્હરતિ સાધુ; એવમેવ કલ્પોક્તાનિ વમનવિરેચનાનિ પ્રતિસંસૃજ્ય પાયયેદેનં બુદ્ધ્યા સર્વવિશેષાનવેક્ષમાણો ભિષક્||૧૮|| અથૈનં સમ્યગ્વિરિક્તં વિજ્ઞાયાપરાહ્ણે શૈખરિકકષાયેણ સુખોષ્ણેન પરિષેચયેત્| તેનૈવ ચ કષાયેણ બાહ્યાભ્યન્તરાન્ સર્વોદકાર્થાન્ કારયેચ્છશ્વત્; તદભાવે કટુતિક્તકષાયાણામૌષધાનાં ક્વાથૈર્મૂત્રક્ષારૈર્વા પરિષેચયેત્| પરિષિક્તં ચૈનં નિવાતમાગારમનુપ્રવેશ્ય પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરસિદ્ધેન યવાગ્વાદિના ક્રમેણોપાચરેત્, વિલેપીક્રમાગતં ચૈનમનુવાસયેદ્વિડઙ્ગતૈલેનૈકાન્તરં દ્વિસ્ત્રિર્વા||૧૯||
प्रत्यागते च पश्चिमे बस्तौ प्रत्याश्वस्तं तदहरेवोभयतोभागहरं संशोधनं पाययेद्युक्त्या; तस्य विधिरुपदेक्ष्यते- मदनफलपिप्पलीकषायस्यार्धाञ्जलिमात्रेण त्रिवृत्कल्काक्षमात्रमालोड्य पातुमस्मै प्रयच्छेत्, तदस्य दोषमुभयतो निर्हरति साधु; एवमेव कल्पोक्तानि वमनविरेचनानि प्रतिसंसृज्य पाययेदेनं बुद्ध्या सर्वविशेषानवेक्षमाणो भिषक्||१८|| अथैनं सम्यग्विरिक्तं विज्ञायापराह्णे शैखरिककषायेण सुखोष्णेन परिषेचयेत्| तेनैव च कषायेण बाह्याभ्यन्तरान् सर्वोदकार्थान् कारयेच्छश्वत्; तदभावे कटुतिक्तकषायाणामौषधानां क्वाथैर्मूत्रक्षारैर्वा परिषेचयेत्| परिषिक्तं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसिद्धेन यवाग्वादिना क्रमेणोपाचरेत्, विलेपीक्रमागतं चैनमनुवासयेद्विडङ्गतैलेनैकान्तरं द्विस्त्रिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
પશ્ચિમે તૃતીયપુટકે| સંસૃજ્યેતિ મિશ્રીકૃત્ય| શૈખરિકકષાયેણેતિ વિડઙ્ગકષાયેણ, વિડઙ્ગકષાયો હિ વૈદ્યકવ્યવહારાત્ શૈખરિકકષાય ઉચ્યતે| વિલેપ્યાઃ ક્રમાગતમિતિ કૃતયવાગ્વાદિક્રમમિત્યર્થઃ||૧૮-૧૯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
યદિ પુનરસ્યાતિપ્રવૃદ્ધાઞ્છીર્ષાદાન્ ક્રિમીન્ મન્યેત શિરસ્યૈવાભિસર્પતઃ કદાચિત્, તતઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યામસ્ય શિર ઉપપાદ્ય વિરેચયેદપામાર્ગતણ્ડુલાદિના શિરોવિરેચનેન||૨૦||
यदि पुनरस्यातिप्रवृद्धाञ्छीर्षादान् क्रिमीन् मन्येत शिरस्यैवाभिसर्पतः कदाचित्, ततः स्नेहस्वेदाभ्यामस्य शिर उपपाद्य विरेचयेदपामार्गतण्डुलादिना शिरोविरेचनेन||२०||
🔊 Audio coming soon
અપામાર્ગતણ્ડુલાદિનેતિ અપામાર્ગતણ્ડુલીયોક્તેન||૨૦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
યસ્ત્વભ્યવહાર્યવિધિઃ પ્રકૃતિવિઘાતાયોક્તઃ ક્રિમીણામથ તમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- મૂલકપર્ણીં સમૂલાગ્રપ્રતાનામાહૃત્ય ખણ્ડશશ્છેદયિત્વોલૂ(દૂ)ખલે ક્ષોદયિત્વા પાણિભ્યાં પીડયિત્વા રસં ગૃહ્ણીયાત્, તેન રસેન લોહિતશાલિતણ્ડુલપિષ્ટં સમાલોડ્ય પૂપલિકાં કૃત્વા વિધૂમેષ્વઙ્ગારેષૂપકુડ્ય વિડઙ્ગતૈલલવણોપહિતાં ક્રિમિકોષ્ઠાય ભક્ષયિતું પ્રયચ્છેત્, અનન્તરં ચામ્લકાઞ્જિકમુદશ્વિદ્વા પિપ્પલ્યાદિપઞ્ચવર્ગસંસૃષ્ટં સલવણમનુપાયયેત્| અનેન કલ્પેન માર્કવાર્કસહચરનીપનિર્ગુણ્ડીસુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝક- બકુલકુટજસુવર્ણક્ષીરીસ્વરસાનામન્યતમસ્મિન્ કારયેત્ પૂપલિકાઃ; તથા કિણિહીકિરાતતિક્તકસુવહામલકહરીતકીબિભીતકસ્વરસેષુ કારયેત્ પૂપલિકાઃ; સ્વરસાંશ્ચૈતેષામેકૈકશો દ્વન્દ્વશઃ સર્વશો વા મધુવિલુલિતાન્ પ્રાતરનન્નાય પાતું પ્રયચ્છેત્||૨૧||
यस्त्वभ्यवहार्यविधिः प्रकृतिविघातायोक्तः क्रिमीणामथ तमनुव्याख्यास्यामः- मूलकपर्णीं समूलाग्रप्रतानामाहृत्य खण्डशश्छेदयित्वोलू(दू)खले क्षोदयित्वा पाणिभ्यां पीडयित्वा रसं गृह्णीयात्, तेन रसेन लोहितशालितण्डुलपिष्टं समालोड्य पूपलिकां कृत्वा विधूमेष्वङ्गारेषूपकुड्य विडङ्गतैललवणोपहितां क्रिमिकोष्ठाय भक्षयितुं प्रयच्छेत्, अनन्तरं चाम्लकाञ्जिकमुदश्विद्वा पिप्पल्यादिपञ्चवर्गसंसृष्टं सलवणमनुपाययेत्| अनेन कल्पेन मार्कवार्कसहचरनीपनिर्गुण्डीसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झक- बकुलकुटजसुवर्णक्षीरीस्वरसानामन्यतमस्मिन् कारयेत् पूपलिकाः; तथा किणिहीकिराततिक्तकसुवहामलकहरीतकीबिभीतकस्वरसेषु कारयेत् पूपलिकाः; स्वरसांश्चैतेषामेकैकशो द्वन्द्वशः सर्वशो वा मधुविलुलितान् प्रातरनन्नाय पातुं प्रयच्छेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
મૂલકપર્ણી શોભાઞ્જનઃ| ઉપકુડ્યેતિ પાચયિત્વા, ‘કુડ દાહે’, ઇતિ ધાતુઃ પઠ્યતે| પિપ્પલ્યાદિપઞ્ચવર્ગોઽત્રૈવ પેયાદિક્રમોક્તપઞ્ચકોલમ્| સહચરઃ ઝિણ્ટિકા| મધુવિલુલિતાનિતિ મધુનાઽઽલોડિતાન્||૨૧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
અથાશ્વશકૃદાહૃત્ય મહતિ કિલિઞ્જકે પ્રસ્તીર્યાતપે શોષયિત્વોદૂખલે ક્ષોદયિત્વા દૃષદિ પુનઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયિત્વા વિડઙ્ગકષાયેણ ત્રિફલાકષાયેણ વાઽષ્ટકૃત્વો દશકૃત્વો વાઽઽતપે સુપરિભાવિતાનિ ભાવયિત્વા દૃષદિ પુનઃ સૂક્ષ્માણિ ચૂર્ણાનિ કારયિત્વા નવે કલશે સમાવાપ્યાનુગુપ્તં નિધાપયેત્| તેષાં તુ ખલુ ચૂર્ણાનાં પાણિતલં યાવદ્વા સાધુ મન્યેત તત્ ક્ષૌદ્રેણ સંસૃજ્ય ક્રિમિકોષ્ઠિને લેઢું પ્રયચ્છેત્||૨૨||
अथाश्वशकृदाहृत्य महति किलिञ्जके प्रस्तीर्यातपे शोषयित्वोदूखले क्षोदयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्मचूर्णानि कारयित्वा विडङ्गकषायेण त्रिफलाकषायेण वाऽष्टकृत्वो दशकृत्वो वाऽऽतपे सुपरिभावितानि भावयित्वा दृषदि पुनः सूक्ष्माणि चूर्णानि कारयित्वा नवे कलशे समावाप्यानुगुप्तं निधापयेत्| तेषां तु खलु चूर्णानां पाणितलं यावद्वा साधु मन्येत तत् क्षौद्रेण संसृज्य क्रिमिकोष्ठिने लेढुं प्रयच्छेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
સુપરીત્યાદિ યથા સુપરિભાવિતાનિ ભવન્તિ તથા ભાવયિત્વેત્યર્થઃ| અનુગુપ્તમિતિ વાતાદ્યનનુગમનીયં કૃતરક્ષં ચ યથા ભવતિ||૨૨||
Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24
તથા ભલ્લાતકાસ્થીન્યાહૃત્ય કલશપ્રમાણેન ચાપોથ્ય સ્નેહભાવિતે દૃઢે કલશે સૂક્ષ્માનેકચ્છિદ્રબ્રધ્ને શરીરમુપવેષ્ટ્ય મૃદાવલિપ્તે સમાવાપ્યોડુપેન પિધાય ભૂમાવાકણ્ઠં નિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્યૈવાન્યસ્ય દૃઢસ્ય કુમ્ભસ્યોપરિ સમારોપ્ય સમન્તાદ્ગોમયૈરુપચિત્ય દાહયેત્, સ યદા જાનીયાત્ સાધુ દગ્ધાનિ ગોમયાનિ વિગતસ્નેહાનિ ચ ભલ્લાતકાસ્થીનીતિ તતસ્તં કુમ્ભમુદ્ધરેત્| અથ તસ્માદ્દ્વિતીયાત્ કુમ્ભાત્ સ્નેહમાદાય વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણૈઃ સ્નેહાર્ધમાત્રૈઃ પ્રતિસંસૃજ્યાતપે સર્વમહઃ સ્થાપયિત્વા તતોઽસ્મૈ માત્રાં પ્રયચ્છેત્ પાનાય; તેન સાધુ વિરિચ્યતે, વિરિક્તસ્ય ચાનુપૂર્વી યથોક્તા| એવમેવ ભદ્રદારુસરલકાષ્ઠસ્નેહાનુપકલ્પ્ય પાતું પ્રયચ્છેત્||૨૩|| અનુવાસયેચ્ચૈનમનુવાસનકાલે ||૨૪||
तथा भल्लातकास्थीन्याहृत्य कलशप्रमाणेन चापोथ्य स्नेहभाविते दृढे कलशे सूक्ष्मानेकच्छिद्रब्रध्ने शरीरमुपवेष्ट्य मृदावलिप्ते समावाप्योडुपेन पिधाय भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्यैवान्यस्य दृढस्य कुम्भस्योपरि समारोप्य समन्ताद्गोमयैरुपचित्य दाहयेत्, स यदा जानीयात् साधु दग्धानि गोमयानि विगतस्नेहानि च भल्लातकास्थीनीति ततस्तं कुम्भमुद्धरेत्| अथ तस्माद्द्वितीयात् कुम्भात् स्नेहमादाय विडङ्गतण्डुलचूर्णैः स्नेहार्धमात्रैः प्रतिसंसृज्यातपे सर्वमहः स्थापयित्वा ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय; तेन साधु विरिच्यते, विरिक्तस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| एवमेव भद्रदारुसरलकाष्ठस्नेहानुपकल्प्य पातुं प्रयच्छेत्||२३|| अनुवासयेच्चैनमनुवासनकाले ||२४||
🔊 Audio coming soon
બ્રધ્નઃ ગુદઃ, ઇહ તુ કલશાધોભાગઃ| શરીરમુપવેષ્ટ્યેતિ વેષ્ટયિત્વા| ઉડુપઃ પિધાનમ્| સ ઇતિ ભલ્લાતકસ્નેહસાધકઃ| દ્વિતીયાદિતિ અધઃસ્થાદ્ઘટાત્||૨૩-૨૪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
અથાહરેતિ બ્રૂયાત્- શારદાન્નવાંસ્તિલાન્ સમ્પદુપેતાન્; તાનાહૃત્ય સુનિષ્પૂતાન્નિષ્પૂય, સુશુદ્ધાન્ શોધયિત્વા , વિડઙ્ગકષાયે સુખોષ્ણે પ્રક્ષિપ્ય નિર્વાપયેદાદોષગમનાત્, ગતદોષાનભિસમીક્ષ્ય, સુપ્રલૂનાન્ પ્રલુઞ્ચ્ય, પુનરેવ સુનિષ્પૂતાન્ નિષ્પૂય, સુશુદ્ધાન્ શોધયિત્વા, વિડઙ્ગકષાયેણ ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ સુપરિભાવિતાન્ ભાવયિત્વા, આતપે શોષયિત્વા, ઉલૂ(દૂ)ખલે સઙ્ક્ષુદ્ય, દૃષદિ પુનઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાન્ કારયિત્વા, દ્રોણ્યામભ્યવધાય, વિડઙ્ગકષાયેણ મુહુર્મુહુરવસિઞ્ચન્ પાણિમર્દમેવ મર્દયેત્; તસ્મિંસ્તુ ખલુ પ્રપીડ્યમાને યત્તૈલમુદિયાત્તત્ પાણિભ્યાં પર્યાદાય, શુચૌ દૃઢે કલશે ન્યસ્યાનુગુપ્તં નિધાપયેત્||૨૫||
अथाहरेति ब्रूयात्- शारदान्नवांस्तिलान् सम्पदुपेतान्; तानाहृत्य सुनिष्पूतान्निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा , विडङ्गकषाये सुखोष्णे प्रक्षिप्य निर्वापयेदादोषगमनात्, गतदोषानभिसमीक्ष्य, सुप्रलूनान् प्रलुञ्च्य, पुनरेव सुनिष्पूतान् निष्पूय, सुशुद्धान् शोधयित्वा, विडङ्गकषायेण त्रिःसप्तकृत्वः सुपरिभावितान् भावयित्वा, आतपे शोषयित्वा, उलू(दू)खले सङ्क्षुद्य, दृषदि पुनः श्लक्ष्णपिष्टान् कारयित्वा, द्रोण्यामभ्यवधाय, विडङ्गकषायेण मुहुर्मुहुरवसिञ्चन् पाणिमर्दमेव मर्दयेत्; तस्मिंस्तु खलु प्रपीड्यमाने यत्तैलमुदियात्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय, शुचौ दृढे कलशे न्यस्यानुगुप्तं निधापयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
નિષ્પૂયેતિ મૃત્તિકાદ્યવકરાન્નિચિત્ય| શોધયિત્વેતિ પ્રક્ષાલ્ય| આદોષગમનાદિત્યત્ર તિલદોષગમનં તિલત્વગ્લગ્નમલાદિગમનં જ્ઞેયમ્| પ્રલુઞ્ચ્ય નિસ્તુષીકૃત્ય| અભ્યવધાયેતિ આરોપ્ય| પાણિભ્યાં પર્યાદાયેતિ પાણિલગ્નં પુનઃ પુનઃ પુનર્ગૃહીત્વા||૨૫||
Adhikarana 20 (26-27) · Śloka 27
અથાહરેતિ બ્રૂયાત્- તિલ્વકોદ્દાલકયોર્દ્વૌ બિલ્વમાત્રૌ પિણ્ડૌ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૌ વિડઙ્ગકષાયેણ, તદર્ધમાત્રૌ શ્યામાત્રિવૃતયોઃ, અતોઽર્ધમાત્રૌ દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ, અતોઽર્ધમાત્રૌ ચ ચવ્યચિત્રકયોરિતિ| એતં સમ્ભારં વિડઙ્ગકષાયસ્યાર્ધાઢકમાત્રેણ પ્રતિસંસૃજ્ય, તત્તૈલપ્રસ્થં સમાવાપ્ય, સર્વમાલોડ્ય, મહતિ પર્યોગે સમાસિચ્યાગ્નાવધિશ્રિત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સ્નેહમવલોકયન્નજસ્રં મૃદ્વગ્નિના સાધયેદ્દર્વ્યા સતતમવઘટ્ટયન્| સ યદા જાનીયાદ્વિરમતિ શબ્દઃ, પ્રશામ્યતિ ચ ફેનઃ, પ્રસાદમાપદ્યતે સ્નેહઃ, યથાસ્વં ચ ગન્ધવર્ણરસોત્પત્તિઃ, સંવર્તતે ચ ભૈષજ્યમઙ્ગુલિભ્યાં મૃદ્યમાનમનતિમૃદ્વનતિદારુણમનઙ્ગુલિગ્રાહિ ચેતિ, સ કાલસ્તસ્યાવતારણાય| તતસ્તમવતાર્ય શીતીભૂતમહતેન વાસસા પરિપૂય, શુચૌ દૃઢે કલશે સમાસિચ્ય, પિધાનેન પિધાય, શુક્લેન વસ્ત્રપટ્ટેનાવચ્છાદ્ય, સૂત્રેણ સુબદ્ધં સુનિગુપ્તં નિધાપયેત્| તતોઽસ્મૈ માત્રાં પ્રયચ્છેત્ પાનાય, તેન સાધુ વિરિચ્યતે; સમ્યગપહૃતદોષસ્ય ચાનુપૂર્વી યથોક્તા| તતશ્ચૈનમનુવાસયેદનુવાસનકાલે| એતેનૈવ ચ પાકવિધિના સર્ષપાતસીકરઞ્જકોષાતકીસ્નેહાનુપકલ્પ્ય પાયયેત્ સર્વવિશેષાનવેક્ષમાણઃ| તેનાગદો ભવતિ||૨૬|| એવં દ્વયાનાં શ્લેષ્મપુરીષસમ્ભવાનાં ક્રિમીણાં સમુત્થાનસંસ્થાનવર્ણનામપ્રભાવચિકિત્સિતવિશેષા વ્યાખ્યાતાઃ સામાન્યતઃ| વિશેષતસ્તુ સ્વલ્પમાત્રમાસ્થાપનાનુવાસનાનુલોમહરણભૂયિષ્ઠં તેષ્વેવૌષધેષુ પુરીષજાનાં ક્રિમીણાં ચિકિત્સિતં કર્તવ્યં, માત્રાધિકં પુનઃ શિરોવિરેચનવમનોપશમનભૂયિષ્ઠં તેષ્વેવૌષધેષુ શ્લેષ્મજાનાં ક્રિમીણાં ચિકિત્સિતં કાર્યમ્; ઇત્યેષ ક્રિમિઘ્નો ભેષજવિધિરનુવ્યાખ્યાતો ભવતિ| તમનુતિષ્ઠતા યથાસ્વં હેતુવર્જને પ્રયતિતવ્યમ્| યથોદ્દેશમેવમિદં ક્રિમિકોષ્ઠચિકિત્સિતં યથાવદનુવ્યાખ્યાતં ભવતિ||૨૭||
अथाहरेति ब्रूयात्- तिल्वकोद्दालकयोर्द्वौ बिल्वमात्रौ पिण्डौ श्लक्ष्णपिष्टौ विडङ्गकषायेण, तदर्धमात्रौ श्यामात्रिवृतयोः, अतोऽर्धमात्रौ दन्तीद्रवन्त्योः, अतोऽर्धमात्रौ च चव्यचित्रकयोरिति| एतं सम्भारं विडङ्गकषायस्यार्धाढकमात्रेण प्रतिसंसृज्य, तत्तैलप्रस्थं समावाप्य, सर्वमालोड्य, महति पर्योगे समासिच्याग्नावधिश्रित्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः स्नेहमवलोकयन्नजस्रं मृद्वग्निना साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्| स यदा जानीयाद्विरमति शब्दः, प्रशाम्यति च फेनः, प्रसादमापद्यते स्नेहः, यथास्वं च गन्धवर्णरसोत्पत्तिः, संवर्तते च भैषज्यमङ्गुलिभ्यां मृद्यमानमनतिमृद्वनतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि चेति, स कालस्तस्यावतारणाय| ततस्तमवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय, शुचौ दृढे कलशे समासिच्य, पिधानेन पिधाय, शुक्लेन वस्त्रपट्टेनावच्छाद्य, सूत्रेण सुबद्धं सुनिगुप्तं निधापयेत्| ततोऽस्मै मात्रां प्रयच्छेत् पानाय, तेन साधु विरिच्यते; सम्यगपहृतदोषस्य चानुपूर्वी यथोक्ता| ततश्चैनमनुवासयेदनुवासनकाले| एतेनैव च पाकविधिना सर्षपातसीकरञ्जकोषातकीस्नेहानुपकल्प्य पाययेत् सर्वविशेषानवेक्षमाणः| तेनागदो भवति||२६|| एवं द्वयानां श्लेष्मपुरीषसम्भवानां क्रिमीणां समुत्थानसंस्थानवर्णनामप्रभावचिकित्सितविशेषा व्याख्याताः सामान्यतः| विशेषतस्तु स्वल्पमात्रमास्थापनानुवासनानुलोमहरणभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु पुरीषजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कर्तव्यं, मात्राधिकं पुनः शिरोविरेचनवमनोपशमनभूयिष्ठं तेष्वेवौषधेषु श्लेष्मजानां क्रिमीणां चिकित्सितं कार्यम्; इत्येष क्रिमिघ्नो भेषजविधिरनुव्याख्यातो भवति| तमनुतिष्ठता यथास्वं हेतुवर्जने प्रयतितव्यम्| यथोद्देशमेवमिदं क्रिमिकोष्ठचिकित्सितं यथावदनुव्याख्यातं भवति||२७||
🔊 Audio coming soon
ઉદ્દાલકઃ બહુવારઃ| બિલ્વમાત્રૌ પલપ્રમાણૌ| પર્યોગઃ કટાહઃ| યથાસ્વમિતિ યાવન્માત્રં યદ્દ્રવ્યં તૈલસંસ્કારકં, તદાનુરૂપ્યેણ વર્ણાદિસમ્પત્તિરિત્યર્થઃ| સંવર્તતે ઇતિ વર્તિવદ્ભવતિ| અલ્પમાત્રમિતિ આસ્થાપનાનુલોમહરણદ્રવ્યાતિરિક્તં ભેષજમલ્પમાત્રં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૨૬-૨૭||
Adhikarana 21 (28-32) · Śloka 32
ભવન્તિ ચાત્ર- અપકર્ષણમેવાદૌ ક્રિમીણાં ભેષજં સ્મૃતમ્| તતો વિઘાતઃ પ્રકૃતેર્નિદાનસ્ય ચ વર્જનમ્||૨૮|| અયમેવ વિકારાણાં સર્વેષામપિ નિગ્રહે| વિધિર્દૃષ્ટસ્ત્રિધા યોઽયં ક્રિમીનુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ||૨૯|| સંશોધનં સંશમનં નિદાનસ્ય ચ વર્જનમ્| એતાવદ્ભિષજા કાર્યં રોગે રોગે યથાવિધિ||૩૦|| તત્ર શ્લોકૌ- વ્યાધિતૌ પુરુષૌ જ્ઞાજ્ઞૌ ભિષજૌ સપ્રયોજનૌ| વિંશતિઃ ક્રિમયસ્તેષાં હેત્વાદિઃ સપ્તકો ગણઃ||૩૧|| ઉક્તો વ્યાધિતરૂપીયે વિમાને પરમર્ષિણા| શિષ્યસમ્બોધનાર્થાય વ્યાધિપ્રશમનાય ચ||૩૨||
भवन्ति चात्र- अपकर्षणमेवादौ क्रिमीणां भेषजं स्मृतम्| ततो विघातः प्रकृतेर्निदानस्य च वर्जनम्||२८|| अयमेव विकाराणां सर्वेषामपि निग्रहे| विधिर्दृष्टस्त्रिधा योऽयं क्रिमीनुद्दिश्य कीर्तितः||२९|| संशोधनं संशमनं निदानस्य च वर्जनम्| एतावद्भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि||३०|| तत्र श्लोकौ- व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ| विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः||३१|| उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा| शिष्यसम्बोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च||३२||
🔊 Audio coming soon
એતદેવાપકર્ષણાદિત્રયં રોગાન્તરે શબ્દાન્તરેણોચ્યત ઇત્યાહ- અયમેવેત્યાદિ| અત્ર સંશોધનમપહરણં, સંશમનં વિઘાતઃ, નિદાનવર્જનં તુ શબ્દેનાપિ સમાનમ્||૨૮-૩૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને વ્યાધિતરૂપીયવિમાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने व्याधितरूपीयविमानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને વ્યાધિતરૂપીયં વિમાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||