7. vyādhitarūpīyavimānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વ્યાધિતરૂપીયં વિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ દ્વૌ પુરુષૌ વ્યાધિતરૂપૌ ભવતઃ- ગુરુવ્યાધિતઃ, લઘુવ્યાધિતશ્ચ| તત્ર- ગુરુવ્યાધિત એકઃ સત્ત્વબલશરીરસમ્પદુપેતત્વાલ્લઘુવ્યાધિત ઇવ દૃશ્યતે, લઘુવ્યાધિતોઽપરઃ સત્ત્વાદીનામધમત્વાદ્ગુરુવ્યાધિત ઇવ દૃશ્યતે| તયોરકુશલાઃ કેવલં ચક્ષુષૈવ રૂપં દૃષ્ટ્વાઽધ્યવસ્યન્તો વ્યાધિગુરુલાઘવે વિપ્રતિપદ્યન્તે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

નહિ જ્ઞાનાવયવેન કૃત્સ્ને જ્ઞેયે વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે| વિપ્રતિપન્નાસ્તુ ખલુ રોગજ્ઞાને ઉપક્રમયુક્તિજ્ઞાને ચાપિ વિપ્રતિપદ્યન્તે| તે યદા ગુરુવ્યાધિતં લઘુવ્યાધિતરૂપમાસાદયન્તિ, તદા તમલ્પદોષં મત્વા સંશોધનકાલેઽસ્મૈ મૃદુ સંશોધનં પ્રયચ્છન્તો ભૂય એવાસ્ય દોષાનુદીરયન્તિ| યદા તુ લઘુવ્યાધિતં ગુરુવ્યાધિતરૂપમાસાદયન્તિ, તદા તં મહાદોષં મત્વા સંશોધનકાલેઽસ્મૈ તીક્ષ્ણં સંશોધનં પ્રયચ્છન્તો દોષાનતિનિર્હૃત્ય શરીરમસ્ય ક્ષિણ્વન્તિ| એવમવયવેન જ્ઞાનસ્ય કૃત્સ્ને જ્ઞેયે જ્ઞાનમભિમન્યમાનાઃ પરિસ્ખલન્તિ| વિદિતવેદિતવ્યાસ્તુ ભિષજઃ સર્વં સર્વથા યથાસમ્ભવં પરીક્ષ્યં પરીક્ષ્યાધ્યવસ્યન્તો ન ક્વચિદપિ વિપ્રતિપદ્યન્તે, યથેષ્ટમર્થમભિનિર્વર્તયન્તિ ચેતિ||૪||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

ભવન્તિ ચાત્ર- સત્ત્વાદીનાં વિકલ્પેન વ્યાધિરૂપમથાતુરે | દૃષ્ટ્વા વિપ્રતિપદ્યન્તે બાલા વ્યાધિબલાબલે||૫|| તે ભેષજમયોગેન કુર્વન્ત્યજ્ઞાનમોહિતાઃ| વ્યાધિતાનાં વિનાશાય ક્લેશાય મહતેઽપિ વા||૬|| પ્રાજ્ઞાસ્તુ સર્વમાજ્ઞાય પરીક્ષ્યમિહ સર્વથા| ન સ્ખલન્તિ પ્રયોગેષુ ભેષજાનાં કદાચન||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ઇતિ વ્યાધિતરૂપાધિકારે વ્યાધિતરૂપસઙ્ખ્યાગ્રસમ્ભવં વ્યાધિતરૂપહેતુવિપ્રતિપત્તૌ કારણં સાપવાદં સમ્પ્રતિપત્તિકારણં ચાનપવાદં નિશમ્ય, ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશોઽતઃ પરં સર્વક્રિમીણાં પુરીષસંશ્રયાણાં સમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનવર્ણનામપ્રભાવચિકિત્સિતવિશેષાન્ પપ્રચ્છોપસઙ્ગૃહ્ય પાદૌ||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

અથાસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- ઇહ ખલ્વગ્નિવેશ! વિંશતિવિધાઃ ક્રિમયઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટા નાનાવિધેન પ્રવિભાગેનાન્યત્ર સહજેભ્યઃ; તે પુનઃ પ્રકૃતિભિર્વિભજ્યમાનાશ્ચતુર્વિધા ભવન્તિ; તદ્યથા- પુરીષજાઃ, શ્લેષ્મજાઃ, શોણિતજા, મલજાશ્ચેતિ||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

તત્ર મલો બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરશ્ચ| તત્ર બાહ્યમલજાતાન્ મલજાન્ સઞ્ચક્ષ્મહે | તેષાં સમુત્થાનં- મૃજાવર્જનં; સ્થાનં- કેશશ્મશ્રુલોમપક્ષ્મવાસાંસિ; સંસ્થાનમ્- અણવસ્તિલાકૃતયો બહુપાદાશ્ચ; વર્ણઃ- કૃષ્ણઃ, શુક્લશ્ચ; નામાનિ- યૂકાઃ, પિપીલિકાશ્ચ; પ્રભાવઃ- કણ્ડૂજનનં, કોઠપિડકાભિનિર્વર્તનં ચ; ચિકિત્સિતં તુ ખલ્વેષામપકર્ષણં, મલોપઘાતઃ, મલકરાણાં ચ ભાવાનામનુપસેવનમિતિ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

શોણિતજાનાં તુ ખલુ કુષ્ઠૈઃ સમાનં સમુત્થાનં; સ્થાનં- રક્તવાહિન્યો ધમન્યઃ; સંસ્થાનમ્- અણવો વૃત્તાશ્ચાપાદાશ્ચ, સૂક્ષ્મત્વાચ્ચૈકે ભવન્ત્યદૃશ્યાઃ; વર્ણઃ- તામ્રઃ; નામાનિ- કેશાદા, લોમાદા, લોમદ્વીપાઃ, સૌરસા, ઔડુમ્બરા, જન્તુમાતરશ્ચેતિ; પ્રભાવઃ- કેશશ્મશ્રુનખલોમપક્ષ્માપધ્વંસઃ, વ્રણગતાનાં ચ હર્ષકણ્ડૂતોદસંસર્પણાનિ, અતિવૃદ્ધાનાં ચ ત્વક્સિરાસ્નાયુમાંસતરુણાસ્થિભક્ષણમિતિ; ચિકિત્સિતમપ્યેષાં કુષ્ઠૈઃ સમાનં, તદુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

શ્લેષ્મજાઃ ક્ષીરગુડતિલમત્સ્યાનૂપમાંસપિષ્ટાન્નપરમાન્નકુસુમ્ભસ્નેહાજીર્ણપૂતિક્લિન્નસઙ્કીર્ણવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનસમુત્થાનાઃ; તેષામામાશયઃ સ્થાનં, તે પ્રવર્ધમાનાસ્તૂર્ધ્વમધો વા વિસર્પન્ત્યુભયતો વા; સંસ્થાનવર્ણવિશેષાસ્તુ- શ્વેતાઃ પૃથુબ્રધ્નસંસ્થાનાઃ કેચિત્, કેચિદ્વૃત્તપરિણાહા ગણ્ડૂપદાકૃતયઃ શ્વેતાસ્તામ્રાવભાસાશ્ચ, કેચિદણવો દીર્ઘાસ્તન્ત્વાકૃતયઃ શ્વેતાઃ; તેષાં ત્રિવિધાનાં શ્લેષ્મનિમિત્તાનાં ક્રિમીણાં નામાનિ- અન્ત્રાદાઃ, ઉદરાદાઃ, હૃદયચરાઃ , ચુરવઃ, દર્ભપુષ્પાઃ, સૌગન્ધિકાઃ, મહાગુદાશ્ચેતિ; પ્રભાવો- હૃલ્લાસઃ, આસ્યસંસ્રવણમ્, અરોચકાવિપાકૌ, જ્વરઃ, મૂર્ચ્છા, જૃમ્ભા, ક્ષવથુઃ, આનાહઃ, અઙ્ગમર્દઃ, છર્દિઃ કાર્શ્યં, પારુષ્યં, ચેતિ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

પુરીષજાસ્તુલ્યસમુત્થાનાઃ શ્લેષ્મજૈઃ; તેષાં સ્થાનં પક્વાશયઃ, તે પ્રવર્ધમાનાસ્ત્વધો વિસર્પન્તિ, યસ્ય પુનરામાશયાભિમુખાઃ સ્યુર્યદન્તરં તદન્તરં તસ્યોદ્ગારનિઃશ્વાસાઃ પુરીષગન્ધિનઃ સ્યુઃ; સંસ્થાનવર્ણવિશેષાસ્તુ- સૂક્ષ્મવૃત્તપરીણાહાઃ શ્વેતા દીર્ઘા ઊર્ણાંશુસઙ્કાશાઃ કેચિત્, કેચિત્ પુનઃ સ્થૂલવૃત્તપરીણાહાઃ શ્યાવનીલહરિતપીતાઃ; તેષાં નામાનિ કકેરુકાઃ, મકેરુકાઃ, લેલિહાઃ; સશૂલકાઃ, સૌસુરાદાશ્ચેતિ; પ્રભાવઃ- પુરીષભેદઃ, કાર્શ્યં, પારુષ્યં, લોમહર્ષાભિનિર્વર્તનં ચ, ત એવ ચાસ્ય ગુદમુખં પરિતુદન્તઃ કણ્ડૂં ચોપજનયન્તો ગુદમુખં પર્યાસતે, ત એવ જાતહર્ષા ગુદનિષ્ક્રમણમતિવેલં કુર્વન્તિ; ઇત્યેષ શ્લેષ્મજાનાં પુરીષજાનાં ચ ક્રિમીણાં સમુત્થાનાદિવિશેષઃ||૧૩||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

ચિકિત્સિતં તુ ખલ્વેષાં સમાસેનોપદિશ્ય પશ્ચાદ્વિસ્તરેણોપદેક્ષ્યામઃ| તત્ર સર્વક્રિમીણામપકર્ષણમેવાદિતઃ કાર્યં, તતઃ પ્રકૃતિવિઘાતઃ, અનન્તરં નિદાનોક્તાનાં ભાવાનામનુપસેવનમિતિ||૧૪|| તત્રાપકર્ષણં- હસ્તેનાભિગૃહ્ય વિમૃશ્યોપકરણવતાઽપનયનમનુપકરણેન વા; સ્થાનગતાનાં તુ ક્રિમીણાં ભેષજેનાપકર્ષણં ન્યાયતઃ, તચ્ચતુર્વિધં; તદ્યથા- શિરોવિરેચનં, વમનં, વિરેચનમ્, આસ્થાપનં ચ; ઇત્યપકર્ષણવિધિઃ| પ્રકૃતિવિઘાતસ્ત્વેષાં કટુતિક્તકષાયક્ષારોષ્ણાનાં દ્રવ્યાણામુપયોગઃ, યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિચ્છ્લેષ્મપુરીષપ્રત્યનીકભૂતં તત્ સ્યાત્; હતિ પ્રકૃતિવિઘાતઃ| અનન્તરં નિદાનોક્તાનાં ભાવાનામનુપસેવનં- યદુક્તં નિદાનવિધૌ તસ્ય વિવર્જનં તથાપ્રાયાણાં ચાપરેષાં દ્રવ્યાણામ્| ઇતિ લક્ષણતશ્ચિકિત્સિતમનુવ્યાખ્યાતમ્| એતદેવ પુનર્વિસ્તરેણોપદેક્ષ્યતે||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

અથૈનં ક્રિમિકોષ્ઠમાતુરમગ્રે ષડ્રાત્રં સપ્તરાત્રં વા સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્ય શ્વોભૂતે એનં સંશોધનં પાયયિતાઽસ્મીતિ ક્ષીરગુડદધિતિલમત્સ્યાનૂપમાંસપિષ્ટાન્નપરમાન્નકુસુમ્ભસ્નેહસમ્પ્રયુક્તૈર્ભોજ્યૈઃ સાયં પ્રાતશ્ચોપપાદયેત્ સમુદીરણાર્થં ક્રિમીણાં કોષ્ઠાભિસરણાર્થં ચ ભિષક્| અથ વ્યુષ્ટાયાં રાત્ર્યાં સુખોષિતં સુપ્રજીર્ણભક્તં ચ વિજ્ઞાયાસ્થાપનવમનવિરેચનૈસ્તદહરેવોપપાદયેદુપપાદનીયશ્ચેત્ સ્યાત્ સર્વાન્ પરીક્ષ્યવિશેષાન્ પરીક્ષ્ય સમ્યક્||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

અથાહરેતિ બ્રૂયાત્- મૂલકસર્ષપલશુનકરઞ્જશિગ્રુમધુશિગ્રુખરપુષ્પાભૂસ્તૃણસુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકાનિ સર્વાણ્યથવા યથાલાભં; તાન્યાહૃતાન્યભિસમીક્ષ્ય ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્ય પાનીયેન સુપ્રક્ષાલિતાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય ગોમૂત્રેણાર્ધોદકેનાભિષિચ્ય સાધયેત્ સતતમવઘટ્ટયન્ દર્વ્યા, તમુપયુક્તભૂયિષ્ઠેઽમ્ભસિ ગતરસેષ્વૌષધેષુ સ્થાલીમવતાર્ય સુપરિપૂતં કષાયં સુખોષ્ણં મદનફલપિપ્પલીવિડઙ્ગકલ્કતૈલોપહિતં સ્વર્જિકાલવણિતમભ્યાસિચ્ય બસ્તૌ વિધિવદાસ્થાપયેદેનં; તથાઽર્કાલર્કકુટજાઢકીકુષ્ઠકૈડર્યકષાયેણ વા, તથા શિગ્રુપીલુકુસ્તુમ્બુરુકટુકાસર્ષપકષાયેણ, તથાઽઽમલકશૃઙ્ગવેરદારુહરિદ્રાપિચુમર્દકષાયેણ મદનફલાદિસંયોગસમ્પાદિતેન, ત્રિવારં સપ્તરાત્રં વાઽઽસ્થાપયેત્||૧૭||

Adhikarana 14 (18-19) · Śloka 19

પ્રત્યાગતે ચ પશ્ચિમે બસ્તૌ પ્રત્યાશ્વસ્તં તદહરેવોભયતોભાગહરં સંશોધનં પાયયેદ્યુક્ત્યા; તસ્ય વિધિરુપદેક્ષ્યતે- મદનફલપિપ્પલીકષાયસ્યાર્ધાઞ્જલિમાત્રેણ ત્રિવૃત્કલ્કાક્ષમાત્રમાલોડ્ય પાતુમસ્મૈ પ્રયચ્છેત્, તદસ્ય દોષમુભયતો નિર્હરતિ સાધુ; એવમેવ કલ્પોક્તાનિ વમનવિરેચનાનિ પ્રતિસંસૃજ્ય પાયયેદેનં બુદ્ધ્યા સર્વવિશેષાનવેક્ષમાણો ભિષક્||૧૮|| અથૈનં સમ્યગ્વિરિક્તં વિજ્ઞાયાપરાહ્ણે શૈખરિકકષાયેણ સુખોષ્ણેન પરિષેચયેત્| તેનૈવ ચ કષાયેણ બાહ્યાભ્યન્તરાન્ સર્વોદકાર્થાન્ કારયેચ્છશ્વત્; તદભાવે કટુતિક્તકષાયાણામૌષધાનાં ક્વાથૈર્મૂત્રક્ષારૈર્વા પરિષેચયેત્| પરિષિક્તં ચૈનં નિવાતમાગારમનુપ્રવેશ્ય પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરસિદ્ધેન યવાગ્વાદિના ક્રમેણોપાચરેત્, વિલેપીક્રમાગતં ચૈનમનુવાસયેદ્વિડઙ્ગતૈલેનૈકાન્તરં દ્વિસ્ત્રિર્વા||૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

યદિ પુનરસ્યાતિપ્રવૃદ્ધાઞ્છીર્ષાદાન્ ક્રિમીન્ મન્યેત શિરસ્યૈવાભિસર્પતઃ કદાચિત્, તતઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યામસ્ય શિર ઉપપાદ્ય વિરેચયેદપામાર્ગતણ્ડુલાદિના શિરોવિરેચનેન||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

યસ્ત્વભ્યવહાર્યવિધિઃ પ્રકૃતિવિઘાતાયોક્તઃ ક્રિમીણામથ તમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ- મૂલકપર્ણીં સમૂલાગ્રપ્રતાનામાહૃત્ય ખણ્ડશશ્છેદયિત્વોલૂ(દૂ)ખલે ક્ષોદયિત્વા પાણિભ્યાં પીડયિત્વા રસં ગૃહ્ણીયાત્, તેન રસેન લોહિતશાલિતણ્ડુલપિષ્ટં સમાલોડ્ય પૂપલિકાં કૃત્વા વિધૂમેષ્વઙ્ગારેષૂપકુડ્ય વિડઙ્ગતૈલલવણોપહિતાં ક્રિમિકોષ્ઠાય ભક્ષયિતું પ્રયચ્છેત્, અનન્તરં ચામ્લકાઞ્જિકમુદશ્વિદ્વા પિપ્પલ્યાદિપઞ્ચવર્ગસંસૃષ્ટં સલવણમનુપાયયેત્| અનેન કલ્પેન માર્કવાર્કસહચરનીપનિર્ગુણ્ડીસુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝક- બકુલકુટજસુવર્ણક્ષીરીસ્વરસાનામન્યતમસ્મિન્ કારયેત્ પૂપલિકાઃ; તથા કિણિહીકિરાતતિક્તકસુવહામલકહરીતકીબિભીતકસ્વરસેષુ કારયેત્ પૂપલિકાઃ; સ્વરસાંશ્ચૈતેષામેકૈકશો દ્વન્દ્વશઃ સર્વશો વા મધુવિલુલિતાન્ પ્રાતરનન્નાય પાતું પ્રયચ્છેત્||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

અથાશ્વશકૃદાહૃત્ય મહતિ કિલિઞ્જકે પ્રસ્તીર્યાતપે શોષયિત્વોદૂખલે ક્ષોદયિત્વા દૃષદિ પુનઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયિત્વા વિડઙ્ગકષાયેણ ત્રિફલાકષાયેણ વાઽષ્ટકૃત્વો દશકૃત્વો વાઽઽતપે સુપરિભાવિતાનિ ભાવયિત્વા દૃષદિ પુનઃ સૂક્ષ્માણિ ચૂર્ણાનિ કારયિત્વા નવે કલશે સમાવાપ્યાનુગુપ્તં નિધાપયેત્| તેષાં તુ ખલુ ચૂર્ણાનાં પાણિતલં યાવદ્વા સાધુ મન્યેત તત્ ક્ષૌદ્રેણ સંસૃજ્ય ક્રિમિકોષ્ઠિને લેઢું પ્રયચ્છેત્||૨૨||

Adhikarana 18 (23-24) · Śloka 24

તથા ભલ્લાતકાસ્થીન્યાહૃત્ય કલશપ્રમાણેન ચાપોથ્ય સ્નેહભાવિતે દૃઢે કલશે સૂક્ષ્માનેકચ્છિદ્રબ્રધ્ને શરીરમુપવેષ્ટ્ય મૃદાવલિપ્તે સમાવાપ્યોડુપેન પિધાય ભૂમાવાકણ્ઠં નિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્યૈવાન્યસ્ય દૃઢસ્ય કુમ્ભસ્યોપરિ સમારોપ્ય સમન્તાદ્ગોમયૈરુપચિત્ય દાહયેત્, સ યદા જાનીયાત્ સાધુ દગ્ધાનિ ગોમયાનિ વિગતસ્નેહાનિ ચ ભલ્લાતકાસ્થીનીતિ તતસ્તં કુમ્ભમુદ્ધરેત્| અથ તસ્માદ્દ્વિતીયાત્ કુમ્ભાત્ સ્નેહમાદાય વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણૈઃ સ્નેહાર્ધમાત્રૈઃ પ્રતિસંસૃજ્યાતપે સર્વમહઃ સ્થાપયિત્વા તતોઽસ્મૈ માત્રાં પ્રયચ્છેત્ પાનાય; તેન સાધુ વિરિચ્યતે, વિરિક્તસ્ય ચાનુપૂર્વી યથોક્તા| એવમેવ ભદ્રદારુસરલકાષ્ઠસ્નેહાનુપકલ્પ્ય પાતું પ્રયચ્છેત્||૨૩|| અનુવાસયેચ્ચૈનમનુવાસનકાલે ||૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

અથાહરેતિ બ્રૂયાત્- શારદાન્નવાંસ્તિલાન્ સમ્પદુપેતાન્; તાનાહૃત્ય સુનિષ્પૂતાન્નિષ્પૂય, સુશુદ્ધાન્ શોધયિત્વા , વિડઙ્ગકષાયે સુખોષ્ણે પ્રક્ષિપ્ય નિર્વાપયેદાદોષગમનાત્, ગતદોષાનભિસમીક્ષ્ય, સુપ્રલૂનાન્ પ્રલુઞ્ચ્ય, પુનરેવ સુનિષ્પૂતાન્ નિષ્પૂય, સુશુદ્ધાન્ શોધયિત્વા, વિડઙ્ગકષાયેણ ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ સુપરિભાવિતાન્ ભાવયિત્વા, આતપે શોષયિત્વા, ઉલૂ(દૂ)ખલે સઙ્ક્ષુદ્ય, દૃષદિ પુનઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાન્ કારયિત્વા, દ્રોણ્યામભ્યવધાય, વિડઙ્ગકષાયેણ મુહુર્મુહુરવસિઞ્ચન્ પાણિમર્દમેવ મર્દયેત્; તસ્મિંસ્તુ ખલુ પ્રપીડ્યમાને યત્તૈલમુદિયાત્તત્ પાણિભ્યાં પર્યાદાય, શુચૌ દૃઢે કલશે ન્યસ્યાનુગુપ્તં નિધાપયેત્||૨૫||

Adhikarana 20 (26-27) · Śloka 27

અથાહરેતિ બ્રૂયાત્- તિલ્વકોદ્દાલકયોર્દ્વૌ બિલ્વમાત્રૌ પિણ્ડૌ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૌ વિડઙ્ગકષાયેણ, તદર્ધમાત્રૌ શ્યામાત્રિવૃતયોઃ, અતોઽર્ધમાત્રૌ દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ, અતોઽર્ધમાત્રૌ ચ ચવ્યચિત્રકયોરિતિ| એતં સમ્ભારં વિડઙ્ગકષાયસ્યાર્ધાઢકમાત્રેણ પ્રતિસંસૃજ્ય, તત્તૈલપ્રસ્થં સમાવાપ્ય, સર્વમાલોડ્ય, મહતિ પર્યોગે સમાસિચ્યાગ્નાવધિશ્રિત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સ્નેહમવલોકયન્નજસ્રં મૃદ્વગ્નિના સાધયેદ્દર્વ્યા સતતમવઘટ્ટયન્| સ યદા જાનીયાદ્વિરમતિ શબ્દઃ, પ્રશામ્યતિ ચ ફેનઃ, પ્રસાદમાપદ્યતે સ્નેહઃ, યથાસ્વં ચ ગન્ધવર્ણરસોત્પત્તિઃ, સંવર્તતે ચ ભૈષજ્યમઙ્ગુલિભ્યાં મૃદ્યમાનમનતિમૃદ્વનતિદારુણમનઙ્ગુલિગ્રાહિ ચેતિ, સ કાલસ્તસ્યાવતારણાય| તતસ્તમવતાર્ય શીતીભૂતમહતેન વાસસા પરિપૂય, શુચૌ દૃઢે કલશે સમાસિચ્ય, પિધાનેન પિધાય, શુક્લેન વસ્ત્રપટ્ટેનાવચ્છાદ્ય, સૂત્રેણ સુબદ્ધં સુનિગુપ્તં નિધાપયેત્| તતોઽસ્મૈ માત્રાં પ્રયચ્છેત્ પાનાય, તેન સાધુ વિરિચ્યતે; સમ્યગપહૃતદોષસ્ય ચાનુપૂર્વી યથોક્તા| તતશ્ચૈનમનુવાસયેદનુવાસનકાલે| એતેનૈવ ચ પાકવિધિના સર્ષપાતસીકરઞ્જકોષાતકીસ્નેહાનુપકલ્પ્ય પાયયેત્ સર્વવિશેષાનવેક્ષમાણઃ| તેનાગદો ભવતિ||૨૬|| એવં દ્વયાનાં શ્લેષ્મપુરીષસમ્ભવાનાં ક્રિમીણાં સમુત્થાનસંસ્થાનવર્ણનામપ્રભાવચિકિત્સિતવિશેષા વ્યાખ્યાતાઃ સામાન્યતઃ| વિશેષતસ્તુ સ્વલ્પમાત્રમાસ્થાપનાનુવાસનાનુલોમહરણભૂયિષ્ઠં તેષ્વેવૌષધેષુ પુરીષજાનાં ક્રિમીણાં ચિકિત્સિતં કર્તવ્યં, માત્રાધિકં પુનઃ શિરોવિરેચનવમનોપશમનભૂયિષ્ઠં તેષ્વેવૌષધેષુ શ્લેષ્મજાનાં ક્રિમીણાં ચિકિત્સિતં કાર્યમ્; ઇત્યેષ ક્રિમિઘ્નો ભેષજવિધિરનુવ્યાખ્યાતો ભવતિ| તમનુતિષ્ઠતા યથાસ્વં હેતુવર્જને પ્રયતિતવ્યમ્| યથોદ્દેશમેવમિદં ક્રિમિકોષ્ઠચિકિત્સિતં યથાવદનુવ્યાખ્યાતં ભવતિ||૨૭||

Adhikarana 21 (28-32) · Śloka 32

ભવન્તિ ચાત્ર- અપકર્ષણમેવાદૌ ક્રિમીણાં ભેષજં સ્મૃતમ્| તતો વિઘાતઃ પ્રકૃતેર્નિદાનસ્ય ચ વર્જનમ્||૨૮|| અયમેવ વિકારાણાં સર્વેષામપિ નિગ્રહે| વિધિર્દૃષ્ટસ્ત્રિધા યોઽયં ક્રિમીનુદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ||૨૯|| સંશોધનં સંશમનં નિદાનસ્ય ચ વર્જનમ્| એતાવદ્ભિષજા કાર્યં રોગે રોગે યથાવિધિ||૩૦|| તત્ર શ્લોકૌ- વ્યાધિતૌ પુરુષૌ જ્ઞાજ્ઞૌ ભિષજૌ સપ્રયોજનૌ| વિંશતિઃ ક્રિમયસ્તેષાં હેત્વાદિઃ સપ્તકો ગણઃ||૩૧|| ઉક્તો વ્યાધિતરૂપીયે વિમાને પરમર્ષિણા| શિષ્યસમ્બોધનાર્થાય વ્યાધિપ્રશમનાય ચ||૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને વ્યાધિતરૂપીયવિમાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||