6. agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam

Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1

અથાગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણ-વિસૂચિકાલસક-વિલમ્બિકાનિદાનમ્ | મન્દસ્તીક્ષ્ણોઽથ વિષમઃ સમશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ | કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરોઽનલઃ ||૧||

અર્શઃકાર્યત્વાદગ્નિમાન્દ્યાદીનાં તાન્યાહ– મન્દ ઇત્યાદિ| મન્દસ્ય દુર્જયત્વાત્ પ્રાગભિધાનમ્| કફપિત્તાનિલાધિક્યાદિતિ યથાક્રમં મન્દાદિષુ યોજ્યમ્| તત્સામ્યાદિતિ તેષાં કફાદીનાં સામ્યાત્| સમોઽવિકૃતઃ, ધાતુસામ્યહેતુરિત્યર્થઃ| એતસ્યાવિકારસ્યાપિ વિકારપ્રસ્તાવેઽભિધાનં પ્રકૃતિજ્ઞાનાનન્તરીયકં વિકૃતિજ્ઞાનમિતિ બોધનાર્થમ્| જાઠર ઇતિ ધાત્વગ્નિભૂતાગ્નિવ્યવચ્છેદાર્થમ્||૧||

Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4

વિષમો વાતજાન્ રોગાન્ તીક્ષ્ણઃ પિત્તનિમિત્તજાન્ | કરોત્યગ્નિસ્તથા મન્દો વિકારાન્ કફસમ્ભવાન્ ||૨|| સમા સમાગ્નેરશિતા માત્રા સમ્યગ્વિપચ્યતે | સ્વલ્પાઽપિ નૈવ મન્દાગ્નેર્વિષમાગ્નેસ્તુ દેહિનઃ ||૩|| કદાચિત્ પચ્યતે સમ્યક્કદાચિન્ન વિપચ્યતે | માત્રાઽતિમાત્રાઽપ્યશિતા સુખં યસ્ય વિપચ્યતે | તીક્ષ્ણાગ્નિરિતિ તં વિદ્યાત્ સમાગ્નિઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ||૪||

પ્રતિલોમતન્ત્રયુક્ત્યા તેષાં રૂપમાહ– વિષમ ઇત્યાદિ| વાતજાન્ રોગાનિતિ વાતનાનાત્મજાનામશીતેરન્યતમાન્ સામાન્યજાંશ્ચ જ્વરાતીસારાદીન્, એવં પિત્તનાનાત્મજાનામોષચોષાદીનાં ચત્વારિંશતોઽન્યતમાન્, એવં કફનાનાત્મજાનાં વિંશતેરાલસ્યાદીનામન્યતમાન્| એતે ચ વિકારાશ્ચરકે મહારોગાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૨૦) એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ| સમેત્યાદિ| સમા ઉચિતા, માત્રા આહારસ્ય, સમ્યગ્યસ્ય વિપચ્યતે સ સમાગ્નિઃ| તીક્ષ્ણાગ્નિરિતિ તં વિદ્યાદિતિ છેદઃ| માત્રાઽતિમાત્રેત્યુપલક્ષણં, તેનાજીર્ણગુરુભોજનાદિકમપિ લક્ષણીયમ્| યદુક્તમન્યત્ર– “અતિમાત્રમજીર્ણેઽપિ ગુરુ ચાન્નમથાશ્નતઃ| દિવાઽપિ સ્વપતો યસ્ય પચ્યતે સોઽગ્નિરુત્તમઃ||” ઇતિ| તીક્ષ્ણગ્રહણેન ભસ્મકસ્યાવરોધઃ, અત્યન્તતીક્ષ્ણાગ્નિરેવ હિ ‘ભસ્મક’ ઇત્યુચ્યતે| યદુક્તં ચરકે– “નરે ક્ષીણકફે પિત્તં કુપિતં મારુતાનુગમ્| સ્વોષ્મણા પાવકસ્થાને બલમગ્નેઃ પ્રયચ્છતિ|| તદા લબ્ધબલો દેહં વિરુજેત્ સાનિલોઽનલઃ| અભિભૂય પચત્યન્નં તૈક્ષ્ણ્યાદાશુ મુહુર્મુહુઃ|| પક્ત્વાઽન્નં તતો ધાતૂન્ શોણિતાદીન્ પચત્યપિ| તતો દૌર્બલ્યમાતઙ્કાન્ મૃત્યું ચોપનયેન્નરમ્|| ભુક્તેઽન્ને લભતે શાન્તિં જીર્ણમાત્રે પ્રતામ્યતિ| તૃટ્કાસદાહમૂર્છાઃ સ્યુર્વ્યાધયોઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ||૨-૪||

Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6

આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈસ્ત્રિભિઃ | અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ ||૫|| (સુ. સૂ. અ. ૪૬) | અજીર્ણં પઞ્ચમં કેચિન્નિર્દોષં દિનપાકિ ચ | વદન્તિ ષષ્ઠં ચાજીર્ણં પ્રાકૃતં પ્રતિવાસરમ્ ||૬||

અગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણયોઃ પરસ્પરકારણત્વાદજીર્ણાન્યાહ– આમમિત્યાદિ| ત્રિભિરિતિ કફાદિભિરેકૈકશો યથાસઙ્ખ્યેન| રસશેષત ઇતિ રસાય શેષો રસશેષઃ, પ્રકૃતિવિકૃતિભાવે ચતુર્થી; યથા– યૂપાય દારુ યૂપદારુ; અથવા “રસશબ્દેન રસવાનાહારોઽભિપ્રેતો લક્ષણયા, તેન રસશબ્દેન રસવાનાહારોઽભિધીયતે, તસ્ય શેષોઽપરિણતિલક્ષણો રસશેષ” ઇતિ જેજ્જટઃ| નનુ, યદ્યેવં તદા આમવિદગ્ધવિષ્ટબ્ધાનામન્યતમરૂપસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાન્ન તેભ્યો ભેદઃ; કિઞ્ચ તલ્લિઙ્ગૈરમ્લોદ્ગારાદિભિર્ભવિતવ્યં, તથાચ સત્યુદ્ગારશુદ્ધૌ રસશેષાજીર્ણલક્ષણસ્યાનુદયપ્રસઙ્ગઃ? ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ઉદ્ગારશુદ્ધાવપિ ભક્તકાઙ્ક્ષા ન જાયતે હૃદ્ગુરુતા ચ યસ્ય| રસાવશેષેણ તુ સપ્રસેકં ચતુર્થમેતત્ પ્રવદન્ત્યજીર્ણમ્||” ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૪૬)| આરોગ્યમઞ્જર્યાં નાગાર્જુનોઽપ્યાહ– “ઉદ્ગારેઽપિ વિશુદ્ધતામુપગતે કાઙ્ક્ષા ન ભક્તાદિષુ સ્નિગ્ધત્વં વદનસ્ય સન્ધિષુ રુજા કૃત્વા શિરોગૌરવમ્| મન્દાજીર્ણરસે તુ લક્ષણમિદં, તત્રાતિવૃદ્ધે પુનર્હૃલ્લાસજ્વરમૂર્છનાદિ ચ ભવેત્ સર્વામયક્ષોભણમ્||” ઇતિ| નૈવમ્, અવશ્યમ્ભાવિવિદગ્ધાદિરૂપસ્યાપ્યાહારશેષસ્યાત્યલ્પત્વેન ન તદનુરઞ્જિતોદ્ગારોદયપ્રસઙ્ગઃ, અકાલબુભુક્ષાયામિવ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ્વલ્પં યદા દોષવિબદ્ધમામં લીનં ન તેજઃપથમાવૃણોતિ| ભવત્યજીર્ણેઽપિ તદા બુભુક્ષા સા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ||” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યાહારાપાકજં રસશેષલક્ષણમુક્તમ્– “આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં રસશેષમથાપિ ચ| ચતુર્વિધમજીર્ણં સ્યાદાહારાપરિપાકતઃ||” ઇતિ| ગદાધરસ્ત્વાહ– “રસે શેષો રસશેષઃ, આહારજનિતે રસે શેષ આહારાવયવોઽનુપ્રવિષ્ટોઽલક્ષ્યમાણઃ ક્ષીરે નીરમિવ રસશેષઃ|” ઇતિ| નનુ, આમાજીર્ણાદિભ્યો રસશેષસ્ય કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– આમાદિત્રયમન્નજં, રસશેષસ્ત્વાહારરસજઃ; વાતિકાદિવ્યપદેશશ્ચાત્ર ન કૃતઃ, અલ્પત્વાદ્વાતાદિલિઙ્ગાનાં; હેતુલક્ષણચિકિત્સાભેદાચ્ચાસ્ય ભેદ ઇતિ| અજીર્ણમિતિ તદ્વિરોધે નઞ્, જીર્ણં પક્વં, તદ્વિરુદ્ધમજીર્ણમ્; યથા– અસિતમ્| સર્વમજીર્ણં ત્રિદોષજમ્, એકદોષવ્યપદેશસ્તૂત્કટૈકદોષલિઙ્ગત્વેનોક્ત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; યતસ્ત્રૈદોષિકમેવાજીર્ણકારણમુક્તમ્– “અત્યમ્બુપાનાત્” ઇત્યાદિ| અજીર્ણાદપિ દોષત્રયકોપો ભવતિ| યદુક્તં સુશ્રુતે– “અજીર્ણાત્ પવનાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્|” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| અજીર્ણં પઞ્ચમં કેચિદિત્યાદિ| નિર્દોષમ્ આધ્માનાદિદુષ્ટેરકારકમ્| દિનપાકિ ચેત્યહોરાત્રેણાહારઃ પચ્યતે ઇત્યુત્સર્ગઃ, યત્ર તુ માત્રાકાલાસાત્મ્યાદિદોષાદપરદિને પચ્યતે તદ્દિનપાકિ| કાલવ્યતિક્રમેણ પચ્યમાનમપ્યાધ્માનાદિકં ન કરોતીતિ પૂર્વેભ્યો ભેદઃ| એતદભિધાનસ્ય તુ પ્રયોજનં પાકકાલપ્રતીક્ષણં, નૈશાજીર્ણે ભોજનનિષેધાત્| પ્રાકૃતં પ્રતિવાસરમિતિ પ્રાકૃતમવૈકારિકં, પ્રતિવાસરં પ્રતિદિનં ક્રિયમાણમ્| અયમભિસન્ધિઃ– અદ્યૈવ ભુક્તમન્નં કિં જીર્ણમજીર્ણં વા? ન તાવજ્જીર્ણં, ક્ષુત્પિપાસામલોત્સર્ગાદેર્જીર્ણલક્ષણસ્યાનુદયાત્; તસ્માદજીર્ણં, તચ્ચાધ્માનાદિકં ન કરોતીતિ પૂર્વેભ્યો ભિન્નમ્| તસ્ય ચાભિધાનપ્રયોજનમ્– પાકાર્થં વામપાર્શ્વશયનાદ્યાચારસેવા| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ભુક્ત્વા પાદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્| શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્|| ભુક્તવાનુપસેવેત તેનાન્નં સાધુ તિષ્ઠતિ||” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| ન ચાત્રાહારસ્ય નિષેધઃ, તસ્ય શાસ્ત્રેણ વિહિતત્વાત્| ચરકે તુ– “તસ્ય લિઙ્ગમજીર્ણસ્ય” ઇત્યાદિના “ઘોરમલવિષં ચ ” ઇત્યન્તેનાન્નવિષાખ્યમજીર્ણં” પઠિતં, તચ્ચ પિત્તાદિસંસૃષ્ટરસશેષાજીર્ણમેવેતિ વ્યાચક્ષતે; તેન રસશેષ એવ તસ્યાન્તર્ભાવ ઇતિ પૃથક્ પઠિતમ્||૫-૬||

Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9

અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાશનાચ્ચ સન્ધારણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | કાલેઽપિ સાત્મ્યં લઘુ ચાપિ ભુક્તમન્નં ન પાકં ભજતે નરસ્ય ||૭|| ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિપ્લુતેન લુબ્ધેન રુગ્દૈન્યનિપીડિતેન | પ્રદ્વેષયુક્તેન ચ સેવ્યમાનમન્નં ન સમ્યક્પરિપાકમેતિ ||૮|| (સુ. સૂ. અ. ૪૬) | માત્રયાઽપ્યભ્યવહૃતં પથ્યં ચાન્નં ન જીર્યતિ | ચિન્તાશોકભયક્રોધદુઃખશય્યાપ્રજાગરૈઃ ||૯|| (ચ. વિ. અ. ૨) |

અજીર્ણકારણમાહ– અત્યમ્બુપાનાદિત્યાદિ| સન્ધારણાદિતિ વેગાનામ્ સ્વપ્નવિપર્યયાત્ દિવાસ્વપ્નાદેઃ| લઘુ ચાપીતિ ‘અપિ’ શબ્દેન સ્નિગ્ધોષ્ણાદિગુણયુક્તમપિ બોધ્યમ્| કેચિત્ ‘ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિપ્લુતેન’ ઇત્યાદિશ્લોકં પઠન્તિ; સ ચ માનસદોષાજીર્ણવિષયો બોદ્ધવ્ય ઇતિ||૭-૯||

Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13

તત્રામે ગુરુતોત્ક્લેદઃ શોથો ગણ્ડાક્ષિકૂટગઃ | ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમવિદગ્ધઃ પ્રવર્તતે ||૧૦|| વિદગ્ધે ભ્રમતૃણ્મૂર્છાઃ પિત્તાચ્ચ વિવિધા રુજઃ | ઉદ્ગારશ્ચ સધૂમામ્લઃ સ્વેદો દાહશ્ચ જાયતે ||૧૧|| વિષ્ટબ્ધે શૂલમાધ્માનં વિવિધા વાતવેદનાઃ | મલવાતાપ્રવૃત્તિશ્ચ સ્તમ્ભો મોહાઽઙ્ગપીડનમ્ ||૧૨|| રસશેષેઽન્નવિદ્વેષો હૃદયાશુદ્ધિગૌરવે |૧૩|

ઉદ્દિષ્ટાનામામાજીર્ણાદીનાં લક્ષણમાહ– તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ તેષુ મધ્યે| ગણ્ડઃ કપોલઃ અક્ષિકૂટઃ ચક્ષુર્ગોલકઃ, તદ્ગતઃ શોથો ભવતિ પ્રભાવાત્| ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમિતિ મધુરાદિરૂપઃ| અવિદગ્ધોઽનમ્લઃ, દ્વિતીયપાકે હ્યાહારસ્યામ્લતા દર્શિતા| વિદગ્ધ ઇત્યાદિ| વિવિધા વાતવેદના તોદભેદાદિરૂપા| અઙ્ગપીડનં સામવાતવેદનાદિ| પિત્તાચ્ચ વિવિધા રુજ ઇતિ ઓષચોષાદયઃ| સધૂમામ્લ ઇતિ ધૂમોદ્ગારોઽમ્લોદ્ગારશ્ચ||૧૦-૧૨||

Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13

મૂર્છા પ્રલાપો વમથુઃ પ્રસેકઃ સદનં ભ્રમઃ | ઉપદ્રવા ભવન્ત્યેતે મરણં ચાપ્યજીર્ણતઃ ||૧૩|| (સુ. સૂ. અ. ૪૬) |

ઉપદ્રવાનાહ– મૂર્છેત્યાદિ| અતિપ્રવૃદ્ધાજીર્ણે તુ મરણમપિ||૧૩||

Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14

અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ | રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ ||૧૪||

ઉક્તાજીર્ણકારણેભ્યોઽતિમાત્રભોજનસ્ય વિશેષકારણત્વમાહ– અનાત્મવન્ત ઇત્યાદિ| અનાત્મવન્તો દુષ્ટમનોયુક્તાઃ, લોલુપત્વેન તદાત્વસુખાકાઙ્ક્ષિણ ઇતિ| અત એવોક્તમ્– પશુવદિતિ| રોગાનીકસ્ય રોગસમૂહસ્ય વિસૂચ્યાદેઃ, મૂલં કારણમ્||૧૪||

Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15

અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્ | વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

અજીર્ણસમ્ભવત્વાદ્વિસૂચ્યાદીનામજીર્ણાનન્તરં વિસૂચ્યાદીનાહ– અજીર્ણમિત્યાદિ| “આમવિષ્ટબ્ધવિદગ્ધેષુ ત્રિષુ વિસૂચ્યલસકવિલમ્બિકા યથાસઙ્ખ્યં ભવન્તિ” ઇતિ કાર્તિકકુણ્ડઃ| ‘તન્ન’ ઇતિ બકુલકરઃ| યથાસઙ્ખ્યે હિ વિલમ્બિકા વિદગ્ધાત્ પ્રાપ્નોતિ, તાં ચ કફવાતાભ્યાં પઠિષ્યતિ, તસ્માત્ત્રિવિધાજીર્ણાદ્યથાસમ્ભવં વિસૂચ્યાદીનામુત્પાદ ઇતિ યુક્તમ્| ઉક્તંહિ– “અજીર્ણાત્ પવનાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્” ઇતિ||૧૫||

Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17

સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ તુદન્ સન્તિષ્ઠતેઽનિલઃ | યસ્યાજીર્ણેન સા વૈદ્યૈર્વિસૂચીતિ નિગદ્યતે ||૧૬|| ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ | મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તેઽશનલોલુપાઃ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

વિસૂચ્યા નિરુક્તિમાહ– સૂચીભિરિત્યાદિ| ‘બાહુલ્યાદ્વાયુઃ સૂચીભિરિવ તુદન્’ ઇતિ વિસૂચીનિરુક્તિઃ| પાણ્ડુરોગવત્ સૂચીભિરિવ તોદનં વિહાયાન્યેઽપિ વેદનાભેદા વિવિધા ભવન્ત્યેવ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “વિવિધૈર્વેદનાભેદૈર્વાય્વાદેર્ભૃશકોપતઃ| સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ ભિનત્તીતિ વિસૂચિકા||” ઇતિ વિદિતાગમા વિદિતાયુર્વેદાઃ| મૂઢાસ્તજ્જ્ઞાનાનભિજ્ઞાઃ| અજિતાત્માનઃ અજિતેન્દ્રિયાઃ અશનલોલુપાઃ પશુવદપ્રમાણભોજિનઃ||૧૬-૧૭||

Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18

મૂર્છાઽતિસારો વમથુઃ પિપાસા શૂલં ભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ | વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ ||૧૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

વિસૂચી લક્ષણમાહ– મૂર્છેત્યાદિ| વમથુઃ વાન્તિઃ| શિરસશ્ચ ભેદઃ શિરઃશૂલમ્| અત્ર ચ વમનાતીસારૌ મિલિતૌ લક્ષણમિતિ સૌશ્રુતાઃ સુશ્રુતે– ત્વધોગાયા આમાતીસારેણ ગ્રહણમ્, ઊર્ધ્વગાયાશ્છર્દ્યા ચ| (ચરકે તુ પઠ્યતે– “ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ પ્રવૃત્તામદોષાં યથોક્તરૂપાં વિસૂચીં વિદ્યાત્||” (ચ. વિ. અ. ૨) ઇતિ| અત ઊર્ધ્વગા વિસૂચી ભવતિ, તથાઽધોગાઽપિ, ચરકે આમાતીસારસ્યાપઠિતત્વાત્; ચકારાદુભયમાર્ગગાઽપીતિ ચેતિ વ્યાચક્ષતે, ઊર્ધ્વગાયાશ્ચ અપક્વાહારવમનેન ત્રિદોષચ્છર્દિભ્યો ભેદ ઇતિ મન્તવ્યમ્||૧૮||

Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20

કુક્ષિરાનહ્યતેઽત્યર્થં પ્રતામ્યેત્ પરિકૂજતિ | નિરુદ્ધો મારુતશ્ચૈવ કુક્ષાવુપરિ ધાવતિ ||૧૯|| વાતવર્ચોનિરોધશ્ચ યસ્યાત્યર્થં ભવેદપિ | તસ્યાલસકમાચષ્ટે તૃષ્ણોદ્ગારૌ ચ યસ્ય તુ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

અલસકમાહ– કુક્ષિરિત્યાદિ| આનહ્યતે આધ્માયતે, મલવિષ્ટમ્ભસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| પ્રતામ્યેત્ મુહ્યતિ પુરુષઃ પરિકૂજતિ આર્તનાદં કરોતિ| નિરુદ્ધ ઇત્યજીર્ણેનાધઃ પ્રતિરુદ્ધગતિઃ કુક્ષૌ વા, તેનોપરિ ધાવતિ ઊર્ધ્વં હૃદયકણ્ઠાદિકં ગચ્છતિ| ‘અલસક’ ઇતિ દોષસ્થિરત્વનિમિત્તા સઞ્જ્ઞા| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “પ્રયાતિ નોર્ધ્વં નાધસ્તાદાહારો ન વિપચ્યતે| આમાશયેઽલસીભૂતસ્તેન સોઽલસકઃ સ્મૃતઃ||” ઇતિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21

દુષ્ટં તુ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય | વિલમ્બિકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ ||૨૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

વિલમ્બિકામાહ– દુષ્ટમિત્યાદિ| ભુક્તમન્નં કફમારુતાભ્યાં દુષ્ટમિતિ સમ્બન્ધઃ| ભૃશં દુશ્ચિકિત્સ્યામ્ અત્યર્થં દુશ્ચિકિત્સ્યાં, પ્રત્યાખ્યેયાં વર્જનીયામિત્યર્થઃ| નનુ, અલસકવિલમ્બિકયોરુભયોરપિ વાતકફપ્રબલયોરૂર્ધ્વાધોઽપ્રવર્તનશીલયોસ્તુલ્યત્વાત્ કો ભેદઃ? ઉચ્યતે અલસકે તીવ્રાઃ શૂલાદયો ભવન્તિ, યદુક્તમ્– “પીડિતં મારુતેનાન્નં શ્લેષ્મણા રુદ્ધમન્તરા| અલસં ક્ષોભિતં દોષૈઃ શલ્યત્વેનૈવ સંસ્થિતમ્|| શૂલાદીન્ કુરુતે તીવ્રાંશ્છર્દ્યતીસારવર્જિતાન્||” ઇતિ||૨૧||

Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22

યત્રસ્થમામં વિરુજેત્તમેવ દેશં વિશેષેણ વિકારજાતૈઃ | દોષેણ યેનાવતતં શરીરં તલ્લક્ષણૈરામસમુદ્ભવૈશ્ચ ||૨૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

અજીર્ણજાતાન્ વિસૂચ્યાદીનભિધાયાજીર્ણજન્યસ્યામસ્ય કાર્યાન્તરમાહ– યત્રસ્થમિત્યાદિ| આમં કર્તૃ, યત્રસ્થં તમેવ દેશં વિશેષેણ રુજેત્; એતેનાન્યદેશેઽપિ કિઞ્ચિદ્રુજં કરોતીતિ બોધયતિ| યત્રેતિસર્વનામશબ્દેન કુપિતવાતાદીનામિવાનિયતમેવ સ્થાનમામસ્યેતિ દર્શિતમ્| કૈ રુજેદિત્યાહ– વિકારજાતૈર્વિકારસમૂહૈઃ| કિમ્ભૂતૈરિત્યાહ– દોષેણ યેન સ્વકારણકુપિતેન વાતાદિનાઽવતતં વ્યાપ્તં શરીરં, તલ્લક્ષણૈઃ તલ્લિઙ્ગૈસ્તોદદાહગૌરવાદિભિઃ, ન કેવલં તૈરામસમુદ્ભવૈશ્ચ વિકારજાતૈરપાકાલસકાદિભિરપિ| અનેનૈવ શ્લોકેન તન્ત્રાન્તરોક્તમામવાતાખ્યં રોગં ગૃહીતવાન્ સુશ્રુતઃ, તસ્ય લક્ષણસ્ય સમાનત્વાદિત્યાહુઃ||૨૨||

Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસઞ્જ્ઞો વમ્યર્દિતોઽભ્યન્તરયાતનેત્રઃ | ક્ષામસ્વરઃ સર્વવિમુક્તસન્ધિર્યાયાન્નરઃ સોઽપુનરાગમાય ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |

વિસૂચ્યલસકયોરસાધ્યત્વલક્ષણમાહ– ય ઇત્યાદિ| “વિલમ્બિકાયાસ્તુ સ્વરૂપેણૈવાસાધ્યત્વમ્” ઇતિ જેજ્જટઃ| અલ્પસઞ્જ્ઞો મોહયુક્તઃ| અભ્યન્તરયાતનેત્રઃ કોટરાન્તઃપ્રવિષ્ટાક્ષિગોલકઃ| સર્વવિમુક્તસન્ધિઃ શ્લથીભૂતસર્વપર્વાસ્થિસન્ધિઃ| અપુનરાગમાય મરણાય||૨૩||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27

ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ | લઘુતા ક્ષુત્પિપાસા ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્ ||૨૪|| નિદ્રાનાશોઽરતિઃ કમ્પો મૂત્રાઘાતો વિસઞ્જ્ઞતા | અમી હ્યુપદ્રવા ઘોરા વિસૂચ્યાં પઞ્ચ દારુણાઃ ||૨૫|| પ્રાયેણાહારવૈષમ્યાદજીર્ણં જાયતે નૃણામ્ | તન્મૂલો રોગસઙ્ઘાતસ્તદ્વિનાશાદ્વિનશ્યતિ ||૨૬|| ગ્લાનિગૌરવવિષ્ટમ્ભભ્રમમારુતમૂઢતાઃ | વિબન્ધો વા પ્રવૃત્તિર્વા સામાન્યાજીર્ણલક્ષણમ્ ||૨૭||

અજીર્ણપ્રતિયોગિતયા જીર્ણાહારલક્ષણમાહ– ઉદ્ગારેત્યાદિ| ઉદ્ગારશુદ્ધિર્ધૂમામ્લાદિરહિતત્વમ્| ઉત્સાહઃ શરીરમનસોર્બલમ્| ઉત્સર્ગો મલમૂત્રપ્રવૃત્તિઃ, વેગસહિત ઉત્સર્ગો વેગોત્સર્ગઃ| યથોચિત ઉપયુક્તાહારાનુરૂપઃ| લઘુતા દેહસ્ય, વિશેષેણ કોષ્ઠસ્યેતિ||૨૪-૨૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણવિસૂચિકાલસકવિલમ્બિકાનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણવિસૂચિકાલસકવિલમ્બિકાનિદાનં સમાપ્તમ્||૬||