મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)
અગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણયોઃ પરસ્પરકારણત્વાદજીર્ણાન્યાહ– આમમિત્યાદિ| ત્રિભિરિતિ કફાદિભિરેકૈકશો યથાસઙ્ખ્યેન| રસશેષત ઇતિ રસાય શેષો રસશેષઃ, પ્રકૃતિવિકૃતિભાવે ચતુર્થી; યથા– યૂપાય દારુ યૂપદારુ; અથવા “રસશબ્દેન રસવાનાહારોઽભિપ્રેતો લક્ષણયા, તેન રસશબ્દેન રસવાનાહારોઽભિધીયતે, તસ્ય શેષોઽપરિણતિલક્ષણો રસશેષ” ઇતિ જેજ્જટઃ| નનુ, યદ્યેવં તદા આમવિદગ્ધવિષ્ટબ્ધાનામન્યતમરૂપસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાન્ન તેભ્યો ભેદઃ; કિઞ્ચ તલ્લિઙ્ગૈરમ્લોદ્ગારાદિભિર્ભવિતવ્યં, તથાચ સત્યુદ્ગારશુદ્ધૌ રસશેષાજીર્ણલક્ષણસ્યાનુદયપ્રસઙ્ગઃ? ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ઉદ્ગારશુદ્ધાવપિ ભક્તકાઙ્ક્ષા ન જાયતે હૃદ્ગુરુતા ચ યસ્ય| રસાવશેષેણ તુ સપ્રસેકં ચતુર્થમેતત્ પ્રવદન્ત્યજીર્ણમ્||” ઇતિ (સુ. સૂ. અ. ૪૬)| આરોગ્યમઞ્જર્યાં નાગાર્જુનોઽપ્યાહ– “ઉદ્ગારેઽપિ વિશુદ્ધતામુપગતે કાઙ્ક્ષા ન ભક્તાદિષુ સ્નિગ્ધત્વં વદનસ્ય સન્ધિષુ રુજા કૃત્વા શિરોગૌરવમ્| મન્દાજીર્ણરસે તુ લક્ષણમિદં, તત્રાતિવૃદ્ધે પુનર્હૃલ્લાસજ્વરમૂર્છનાદિ ચ ભવેત્ સર્વામયક્ષોભણમ્||” ઇતિ| નૈવમ્, અવશ્યમ્ભાવિવિદગ્ધાદિરૂપસ્યાપ્યાહારશેષસ્યાત્યલ્પત્વેન ન તદનુરઞ્જિતોદ્ગારોદયપ્રસઙ્ગઃ, અકાલબુભુક્ષાયામિવ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ્વલ્પં યદા દોષવિબદ્ધમામં લીનં ન તેજઃપથમાવૃણોતિ| ભવત્યજીર્ણેઽપિ તદા બુભુક્ષા સા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ||” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યાહારાપાકજં રસશેષલક્ષણમુક્તમ્– “આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં રસશેષમથાપિ ચ| ચતુર્વિધમજીર્ણં સ્યાદાહારાપરિપાકતઃ||” ઇતિ| ગદાધરસ્ત્વાહ– “રસે શેષો રસશેષઃ, આહારજનિતે રસે શેષ આહારાવયવોઽનુપ્રવિષ્ટોઽલક્ષ્યમાણઃ ક્ષીરે નીરમિવ રસશેષઃ|” ઇતિ| નનુ, આમાજીર્ણાદિભ્યો રસશેષસ્ય કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– આમાદિત્રયમન્નજં, રસશેષસ્ત્વાહારરસજઃ; વાતિકાદિવ્યપદેશશ્ચાત્ર ન કૃતઃ, અલ્પત્વાદ્વાતાદિલિઙ્ગાનાં; હેતુલક્ષણચિકિત્સાભેદાચ્ચાસ્ય ભેદ ઇતિ| અજીર્ણમિતિ તદ્વિરોધે નઞ્, જીર્ણં પક્વં, તદ્વિરુદ્ધમજીર્ણમ્; યથા– અસિતમ્| સર્વમજીર્ણં ત્રિદોષજમ્, એકદોષવ્યપદેશસ્તૂત્કટૈકદોષલિઙ્ગત્વેનોક્ત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; યતસ્ત્રૈદોષિકમેવાજીર્ણકારણમુક્તમ્– “અત્યમ્બુપાનાત્” ઇત્યાદિ| અજીર્ણાદપિ દોષત્રયકોપો ભવતિ| યદુક્તં સુશ્રુતે– “અજીર્ણાત્ પવનાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્|” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| અજીર્ણં પઞ્ચમં કેચિદિત્યાદિ| નિર્દોષમ્ આધ્માનાદિદુષ્ટેરકારકમ્| દિનપાકિ ચેત્યહોરાત્રેણાહારઃ પચ્યતે ઇત્યુત્સર્ગઃ, યત્ર તુ માત્રાકાલાસાત્મ્યાદિદોષાદપરદિને પચ્યતે તદ્દિનપાકિ| કાલવ્યતિક્રમેણ પચ્યમાનમપ્યાધ્માનાદિકં ન કરોતીતિ પૂર્વેભ્યો ભેદઃ| એતદભિધાનસ્ય તુ પ્રયોજનં પાકકાલપ્રતીક્ષણં, નૈશાજીર્ણે ભોજનનિષેધાત્| પ્રાકૃતં પ્રતિવાસરમિતિ પ્રાકૃતમવૈકારિકં, પ્રતિવાસરં પ્રતિદિનં ક્રિયમાણમ્| અયમભિસન્ધિઃ– અદ્યૈવ ભુક્તમન્નં કિં જીર્ણમજીર્ણં વા? ન તાવજ્જીર્ણં, ક્ષુત્પિપાસામલોત્સર્ગાદેર્જીર્ણલક્ષણસ્યાનુદયાત્; તસ્માદજીર્ણં, તચ્ચાધ્માનાદિકં ન કરોતીતિ પૂર્વેભ્યો ભિન્નમ્| તસ્ય ચાભિધાનપ્રયોજનમ્– પાકાર્થં વામપાર્શ્વશયનાદ્યાચારસેવા| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ભુક્ત્વા પાદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્| શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્|| ભુક્તવાનુપસેવેત તેનાન્નં સાધુ તિષ્ઠતિ||” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| ન ચાત્રાહારસ્ય નિષેધઃ, તસ્ય શાસ્ત્રેણ વિહિતત્વાત્| ચરકે તુ– “તસ્ય લિઙ્ગમજીર્ણસ્ય” ઇત્યાદિના “ઘોરમલવિષં ચ ” ઇત્યન્તેનાન્નવિષાખ્યમજીર્ણં” પઠિતં, તચ્ચ પિત્તાદિસંસૃષ્ટરસશેષાજીર્ણમેવેતિ વ્યાચક્ષતે; તેન રસશેષ એવ તસ્યાન્તર્ભાવ ઇતિ પૃથક્ પઠિતમ્||૫-૬||
આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)
અગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણયોઃ પરસ્પરકારણત્વાદજીર્ણાન્યાહ– આમમિત્યાદિ| આહારસ્યૈવ અપક્વ ઉદ્વરિતો રસો રસશેષસ્તતઃ| નન્વામાજીર્ણાદિભ્યો રસશેષસ્ય કો ભેદઃ? ઉચ્યતે– આમાદિત્રયમન્નજં, રસશેષસ્ત્વાહારરસજઃ, વાતિકાદિવ્યપદેશશ્ચાત્ર ન કૃતઃ, અલ્પત્વાદ્વાતાદિલિઙ્ગાનામ્| મતાન્તરમાહ– અજીર્ણમિત્યાદિ| અજીર્ણં પઞ્ચમમિતિ નિર્દોષમાધ્માનાદિદુષ્ટેરકારકં, દિનપાકિ ચેતિ અહોરાત્રેણાહારઃ પચ્યતે ઇતિ સામાન્યં, યત્ર તુ માત્રાકાલસાત્મ્યાદિદોષાદપરસ્મિન્ દિને પચ્યતે તદ્દિનપાકિ, કાલવ્યતિક્રમેણાહારઃ પચ્યમાનોઽપ્યાધ્માનાદિકં ન કરોતીતિ પૂર્વેભ્યો ભેદઃ| એતદભિધાનસ્ય તુ પ્રયોજનં પાકકાલપ્રતીક્ષણં, નિશાજીર્ણે ભોજનનિષેધાત્| અન્યે ષષ્ઠમાહુઃ– પ્રાકૃતમવૈકારિકં, પ્રતિવાસરં પ્રતિદિનં ક્રિયમાણમ્| અયમભિસન્ધિઃ– અદ્યૈવ ભુક્તમન્નં કિં જીર્ણં અજીર્ણ વા ? ન તાવજ્જીર્ણં ક્ષુત્પિપાસામલોત્સર્ગાદેર્જીર્ણલક્ષણસ્યાનુત્પાદનાત્, તસ્માદજીર્ણમ્| તચ્ચાધ્માનાદિકં ન કરોતિ પરં પ્રકૃતત્વાદવિકારિત્વમસ્યેતિ પૂર્વેભ્યો ભિન્નમ્| તસ્ય ચાભિધાનપ્રયોજનં પાકાર્થં વામપાર્શ્વશયનાદ્યાચારસેવા| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “ભુક્ત્વા પાદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્| શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધાદીન્ મનસઃ પ્રિયાન્|| ભુક્તવાનુપસેવેત તેનાન્નં સાધુ તિષ્ઠતિ” ઇતિ| ન ચાત્રાહારસ્ય નિષેધઃ, તસ્ય શાસ્ત્રે વિહિતત્વાત્||૫-૬||