Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1
અથાગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણ-વિસૂચિકાલસક-વિલમ્બિકાનિદાનમ્ | મન્દસ્તીક્ષ્ણોઽથ વિષમઃ સમશ્ચેતિ ચતુર્વિધઃ | કફપિત્તાનિલાધિક્યાત્તત્સામ્યાજ્જાઠરોઽનલઃ ||૧||
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् | मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः | कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4
વિષમો વાતજાન્ રોગાન્ તીક્ષ્ણઃ પિત્તનિમિત્તજાન્ | કરોત્યગ્નિસ્તથા મન્દો વિકારાન્ કફસમ્ભવાન્ ||૨|| સમા સમાગ્નેરશિતા માત્રા સમ્યગ્વિપચ્યતે | સ્વલ્પાઽપિ નૈવ મન્દાગ્નેર્વિષમાગ્નેસ્તુ દેહિનઃ ||૩|| કદાચિત્ પચ્યતે સમ્યક્કદાચિન્ન વિપચ્યતે | માત્રાઽતિમાત્રાઽપ્યશિતા સુખં યસ્ય વિપચ્યતે | તીક્ષ્ણાગ્નિરિતિ તં વિદ્યાત્ સમાગ્નિઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે ||૪||
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२|| समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते | स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३|| कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते | मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते | तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6
આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈસ્ત્રિભિઃ | અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ ||૫|| (સુ. સૂ. અ. ૪૬) | અજીર્ણં પઞ્ચમં કેચિન્નિર્દોષં દિનપાકિ ચ | વદન્તિ ષષ્ઠં ચાજીર્ણં પ્રાકૃતં પ્રતિવાસરમ્ ||૬||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५|| (सु. सू. अ. ४६) | अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च | वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9
અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાશનાચ્ચ સન્ધારણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | કાલેઽપિ સાત્મ્યં લઘુ ચાપિ ભુક્તમન્નં ન પાકં ભજતે નરસ્ય ||૭|| ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિપ્લુતેન લુબ્ધેન રુગ્દૈન્યનિપીડિતેન | પ્રદ્વેષયુક્તેન ચ સેવ્યમાનમન્નં ન સમ્યક્પરિપાકમેતિ ||૮|| (સુ. સૂ. અ. ૪૬) | માત્રયાઽપ્યભ્યવહૃતં પથ્યં ચાન્નં ન જીર્યતિ | ચિન્તાશોકભયક્રોધદુઃખશય્યાપ્રજાગરૈઃ ||૯|| (ચ. વિ. અ. ૨) |
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८|| (सु. सू. अ. ४६) | मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति | चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९|| (च. वि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13
તત્રામે ગુરુતોત્ક્લેદઃ શોથો ગણ્ડાક્ષિકૂટગઃ | ઉદ્ગારશ્ચ યથાભુક્તમવિદગ્ધઃ પ્રવર્તતે ||૧૦|| વિદગ્ધે ભ્રમતૃણ્મૂર્છાઃ પિત્તાચ્ચ વિવિધા રુજઃ | ઉદ્ગારશ્ચ સધૂમામ્લઃ સ્વેદો દાહશ્ચ જાયતે ||૧૧|| વિષ્ટબ્ધે શૂલમાધ્માનં વિવિધા વાતવેદનાઃ | મલવાતાપ્રવૃત્તિશ્ચ સ્તમ્ભો મોહાઽઙ્ગપીડનમ્ ||૧૨|| રસશેષેઽન્નવિદ્વેષો હૃદયાશુદ્ધિગૌરવે |૧૩|
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः | उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०|| विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः | उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११|| विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः | मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२|| रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13
મૂર્છા પ્રલાપો વમથુઃ પ્રસેકઃ સદનં ભ્રમઃ | ઉપદ્રવા ભવન્ત્યેતે મરણં ચાપ્યજીર્ણતઃ ||૧૩|| (સુ. સૂ. અ. ૪૬) |
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३|| (सु. सू. अ. ४६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14
અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ | રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ ||૧૪||
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15
અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્ | વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17
સૂચીભિરિવ ગાત્રાણિ તુદન્ સન્તિષ્ઠતેઽનિલઃ | યસ્યાજીર્ણેન સા વૈદ્યૈર્વિસૂચીતિ નિગદ્યતે ||૧૬|| ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ | મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તેઽશનલોલુપાઃ ||૧૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६|| न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18
મૂર્છાઽતિસારો વમથુઃ પિપાસા શૂલં ભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ | વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ ||૧૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20
કુક્ષિરાનહ્યતેઽત્યર્થં પ્રતામ્યેત્ પરિકૂજતિ | નિરુદ્ધો મારુતશ્ચૈવ કુક્ષાવુપરિ ધાવતિ ||૧૯|| વાતવર્ચોનિરોધશ્ચ યસ્યાત્યર્થં ભવેદપિ | તસ્યાલસકમાચષ્ટે તૃષ્ણોદ્ગારૌ ચ યસ્ય તુ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति | निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९|| वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21
દુષ્ટં તુ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય | વિલમ્બિકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ ||૨૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22
યત્રસ્થમામં વિરુજેત્તમેવ દેશં વિશેષેણ વિકારજાતૈઃ | દોષેણ યેનાવતતં શરીરં તલ્લક્ષણૈરામસમુદ્ભવૈશ્ચ ||૨૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસઞ્જ્ઞો વમ્યર્દિતોઽભ્યન્તરયાતનેત્રઃ | ક્ષામસ્વરઃ સર્વવિમુક્તસન્ધિર્યાયાન્નરઃ સોઽપુનરાગમાય ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27
ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ | લઘુતા ક્ષુત્પિપાસા ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્ ||૨૪|| નિદ્રાનાશોઽરતિઃ કમ્પો મૂત્રાઘાતો વિસઞ્જ્ઞતા | અમી હ્યુપદ્રવા ઘોરા વિસૂચ્યાં પઞ્ચ દારુણાઃ ||૨૫|| પ્રાયેણાહારવૈષમ્યાદજીર્ણં જાયતે નૃણામ્ | તન્મૂલો રોગસઙ્ઘાતસ્તદ્વિનાશાદ્વિનશ્યતિ ||૨૬|| ગ્લાનિગૌરવવિષ્ટમ્ભભ્રમમારુતમૂઢતાઃ | વિબન્ધો વા પ્રવૃત્તિર્વા સામાન્યાજીર્ણલક્ષણમ્ ||૨૭||
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः | लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४|| निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता | अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५|| प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् | तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६|| ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः | विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણવિસૂચિકાલસકવિલમ્બિકાનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon