मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)
अग्निमान्द्याजीर्णयोः परस्परकारणत्वादजीर्णान्याह– आममित्यादि| त्रिभिरिति कफादिभिरेकैकशो यथासङ्ख्येन| रसशेषत इति रसाय शेषो रसशेषः, प्रकृतिविकृतिभावे चतुर्थी; यथा– यूपाय दारु यूपदारु; अथवा “रसशब्देन रसवानाहारोऽभिप्रेतो लक्षणया, तेन रसशब्देन रसवानाहारोऽभिधीयते, तस्य शेषोऽपरिणतिलक्षणो रसशेष” इति जेज्जटः| ननु, यद्येवं तदा आमविदग्धविष्टब्धानामन्यतमरूपस्यावश्यम्भावित्वान्न तेभ्यो भेदः; किञ्च तल्लिङ्गैरम्लोद्गारादिभिर्भवितव्यं, तथाच सत्युद्गारशुद्धौ रसशेषाजीर्णलक्षणस्यानुदयप्रसङ्गः? उक्तं हि सुश्रुते– “उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य| रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम्||” इति (सु. सू. अ. ४६)| आरोग्यमञ्जर्यां नागार्जुनोऽप्याह– “उद्गारेऽपि विशुद्धतामुपगते काङ्क्षा न भक्तादिषु स्निग्धत्वं वदनस्य सन्धिषु रुजा कृत्वा शिरोगौरवम्| मन्दाजीर्णरसे तु लक्षणमिदं, तत्रातिवृद्धे पुनर्हृल्लासज्वरमूर्छनादि च भवेत् सर्वामयक्षोभणम्||” इति| नैवम्, अवश्यम्भाविविदग्धादिरूपस्याप्याहारशेषस्यात्यल्पत्वेन न तदनुरञ्जितोद्गारोदयप्रसङ्गः, अकालबुभुक्षायामिव| यदाह सुश्रुतः– “स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति| भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा सा मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति||” (सु. सू. अ. ४६) इति| तन्त्रान्तरेऽप्याहारापाकजं रसशेषलक्षणमुक्तम्– “आमं विदग्धं विष्टब्धं रसशेषमथापि च| चतुर्विधमजीर्णं स्यादाहारापरिपाकतः||” इति| गदाधरस्त्वाह– “रसे शेषो रसशेषः, आहारजनिते रसे शेष आहारावयवोऽनुप्रविष्टोऽलक्ष्यमाणः क्षीरे नीरमिव रसशेषः|” इति| ननु, आमाजीर्णादिभ्यो रसशेषस्य को भेदः? उच्यते– आमादित्रयमन्नजं, रसशेषस्त्वाहाररसजः; वातिकादिव्यपदेशश्चात्र न कृतः, अल्पत्वाद्वातादिलिङ्गानां; हेतुलक्षणचिकित्साभेदाच्चास्य भेद इति| अजीर्णमिति तद्विरोधे नञ्, जीर्णं पक्वं, तद्विरुद्धमजीर्णम्; यथा– असितम्| सर्वमजीर्णं त्रिदोषजम्, एकदोषव्यपदेशस्तूत्कटैकदोषलिङ्गत्वेनोक्त इति व्याख्यानयन्ति; यतस्त्रैदोषिकमेवाजीर्णकारणमुक्तम्– “अत्यम्बुपानात्” इत्यादि| अजीर्णादपि दोषत्रयकोपो भवति| यदुक्तं सुश्रुते– “अजीर्णात् पवनादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्|” (सु. सू. अ. ४६) इति| अजीर्णं पञ्चमं केचिदित्यादि| निर्दोषम् आध्मानादिदुष्टेरकारकम्| दिनपाकि चेत्यहोरात्रेणाहारः पच्यते इत्युत्सर्गः, यत्र तु मात्राकालासात्म्यादिदोषादपरदिने पच्यते तद्दिनपाकि| कालव्यतिक्रमेण पच्यमानमप्याध्मानादिकं न करोतीति पूर्वेभ्यो भेदः| एतदभिधानस्य तु प्रयोजनं पाककालप्रतीक्षणं, नैशाजीर्णे भोजननिषेधात्| प्राकृतं प्रतिवासरमिति प्राकृतमवैकारिकं, प्रतिवासरं प्रतिदिनं क्रियमाणम्| अयमभिसन्धिः– अद्यैव भुक्तमन्नं किं जीर्णमजीर्णं वा? न तावज्जीर्णं, क्षुत्पिपासामलोत्सर्गादेर्जीर्णलक्षणस्यानुदयात्; तस्मादजीर्णं, तच्चाध्मानादिकं न करोतीति पूर्वेभ्यो भिन्नम्| तस्य चाभिधानप्रयोजनम्– पाकार्थं वामपार्श्वशयनाद्याचारसेवा| उक्तं हि सुश्रुते– “भुक्त्वा पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| शब्दरूपरसस्पर्शगन्धांश्च मनसः प्रियान्|| भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति||” (सु. सू. अ. ४६) इति| न चात्राहारस्य निषेधः, तस्य शास्त्रेण विहितत्वात्| चरके तु– “तस्य लिङ्गमजीर्णस्य” इत्यादिना “घोरमलविषं च ” इत्यन्तेनान्नविषाख्यमजीर्णं” पठितं, तच्च पित्तादिसंसृष्टरसशेषाजीर्णमेवेति व्याचक्षते; तेन रसशेष एव तस्यान्तर्भाव इति पृथक् पठितम्||५-६||
आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)
अग्निमान्द्याजीर्णयोः परस्परकारणत्वादजीर्णान्याह– आममित्यादि| आहारस्यैव अपक्व उद्वरितो रसो रसशेषस्ततः| नन्वामाजीर्णादिभ्यो रसशेषस्य को भेदः? उच्यते– आमादित्रयमन्नजं, रसशेषस्त्वाहाररसजः, वातिकादिव्यपदेशश्चात्र न कृतः, अल्पत्वाद्वातादिलिङ्गानाम्| मतान्तरमाह– अजीर्णमित्यादि| अजीर्णं पञ्चममिति निर्दोषमाध्मानादिदुष्टेरकारकं, दिनपाकि चेति अहोरात्रेणाहारः पच्यते इति सामान्यं, यत्र तु मात्राकालसात्म्यादिदोषादपरस्मिन् दिने पच्यते तद्दिनपाकि, कालव्यतिक्रमेणाहारः पच्यमानोऽप्याध्मानादिकं न करोतीति पूर्वेभ्यो भेदः| एतदभिधानस्य तु प्रयोजनं पाककालप्रतीक्षणं, निशाजीर्णे भोजननिषेधात्| अन्ये षष्ठमाहुः– प्राकृतमवैकारिकं, प्रतिवासरं प्रतिदिनं क्रियमाणम्| अयमभिसन्धिः– अद्यैव भुक्तमन्नं किं जीर्णं अजीर्ण वा ? न तावज्जीर्णं क्षुत्पिपासामलोत्सर्गादेर्जीर्णलक्षणस्यानुत्पादनात्, तस्मादजीर्णम्| तच्चाध्मानादिकं न करोति परं प्रकृतत्वादविकारित्वमस्येति पूर्वेभ्यो भिन्नम्| तस्य चाभिधानप्रयोजनं पाकार्थं वामपार्श्वशयनाद्याचारसेवा| उक्तं हि सुश्रुते– “भुक्त्वा पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| शब्दरूपरसस्पर्शगन्धादीन् मनसः प्रियान्|| भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति” इति| न चात्राहारस्य निषेधः, तस्य शास्त्रे विहितत्वात्||५-६||