ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ ਕਫਾਦਿਭਿਰੇਕੈਕਸ਼ੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ| ਰਸਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਰਸਾਯ ਸ਼ੇਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਭਾਵੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀ; ਯਥਾ– ਯੂਪਾਯ ਦਾਰੁ ਯੂਪਦਾਰੁ; ਅਥਵਾ “ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵਾਨਾਹਾਰੋਭਿਪ੍ਰੇਤੋ ਲਕ੍ਸਣਯਾ, ਤੇਨ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵਾਨਾਹਾਰੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸੋਪਰਿਣਤਿਲਕ੍ਸਣੋ ਰਸਸ਼ੇਸ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਆਮਵਿਦਗ੍ਧਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਰੂਪਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ; ਕਿਞ੍ਚ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾਚ ਸਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਦਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ? ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵਪਿ ਭਕ੍ਤਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ਹਦ੍ਗੁਰੁਤਾ ਚ ਯਸ੍ਯ| ਰਸਾਵਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਸਪ੍ਰਸੇਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣਮ੍||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬)| ਆਰੋਗ੍ਯਮਞ੍ਜਰ੍ਯਾਂ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨੋਪ੍ਯਾਹ– “ਉਦ੍ਗਾਰੇਪਿ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾਮੁਪਗਤੇ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਨ ਭਕ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਦਨਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਰੁਜਾ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮ੍| ਮਨ੍ਦਾਜੀਰ੍ਣਰਸੇ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮਿਦਂ, ਤਤ੍ਰਾਤਿਵਦ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਹਲ੍ਲਾਸਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਨਾਦਿ ਚ ਭਵੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਮਯਕ੍ਸੋਭਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਰੂਪਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਹਾਰਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਤ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਨ ਤਦਨੁਰਞ੍ਜਿਤੋਦ੍ਗਾਰੋਦਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਅਕਾਲਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਿਵ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਯਦਾ ਦੋਸਵਿਬਦ੍ਧਮਾਮਂ ਲੀਨਂ ਨ ਤੇਜਃਪਥਮਾਵਣੋਤਿ| ਭਵਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਤਦਾ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਸਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿਸਵਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਾਹਾਰਾਪਾਕਜਂ ਰਸਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਰਸਸ਼ੇਸਮਥਾਪਿ ਚ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਜੀਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਦਾਹਾਰਾਪਰਿਪਾਕਤਃ||” ਇਤਿ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ਰਸੇ ਸ਼ੇਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਃ, ਆਹਾਰਜਨਿਤੇ ਰਸੇ ਸ਼ੇਸ ਆਹਾਰਾਵਯਵੋਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੋਲਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਨੀਰਮਿਵ ਰਸਸ਼ੇਸਃ|” ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਆਮਾਦਿਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਜਂ, ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਰਸਜਃ; ਵਾਤਿਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਤਃ, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ; ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਭੇਦ ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧੇ ਨਞ੍, ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਕ੍ਵਂ, ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਜੀਰ੍ਣਮ੍; ਯਥਾ– ਅਸਿਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਮਜੀਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍, ਏਕਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੂਤ੍ਕਟੈਕਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਯਤਸ੍ਤ੍ਰੈਦੋਸਿਕਮੇਵਾਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਦੋਸਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਾਦਿਦੁਸ੍ਟੇਰਕਾਰਕਮ੍| ਦਿਨਪਾਕਿ ਚੇਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਦਪਰਦਿਨੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਿਨਪਾਕਿ| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪਚ੍ਯਮਾਨਮਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਣਂ, ਨੈਸ਼ਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਮਵੈਕਾਰਿਕਂ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍| ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਅਦ੍ਯੈਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਜੀਰ੍ਣਮਜੀਰ੍ਣਂ ਵਾ? ਨ ਤਾਵਜ੍ਜੀਰ੍ਣਂ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਲੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੇਰ੍ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਦਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣਂ, ਤਚ੍ਚਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍– ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਯਨਾਦ੍ਯਾਚਾਰਸੇਵਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦਸ਼ਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍|| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨੁਪਸੇਵੇਤ ਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸਾਧੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤੁ– “ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ “ਘੋਰਮਲਵਿਸਂ ਚ ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨਾਨ੍ਨਵਿਸਾਖ੍ਯਮਜੀਰ੍ਣਂ” ਪਠਿਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਮੇਵੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤੇਨ ਰਸਸ਼ੇਸ ਏਵ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਮ੍||੫-੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਸ੍ਯੈਵ ਅਪਕ੍ਵ ਉਦ੍ਵਰਿਤੋ ਰਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤਤਃ| ਨਨ੍ਵਾਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਆਮਾਦਿਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਜਂ, ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਰਸਜਃ, ਵਾਤਿਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਤਃ, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਮਤਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਮਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਦੁਸ੍ਟੇਰਕਾਰਕਂ, ਦਿਨਪਾਕਿ ਚੇਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਦਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਿਨਪਾਕਿ, ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਣਂ, ਨਿਸ਼ਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਸਸ੍ਠਮਾਹੁਃ– ਪ੍ਰਾਕਤਮਵੈਕਾਰਿਕਂ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍| ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਅਦ੍ਯੈਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਅਜੀਰ੍ਣ ਵਾ ? ਨ ਤਾਵਜ੍ਜੀਰ੍ਣਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਲੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੇਰ੍ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦਵਿਕਾਰਿਤ੍ਵਮਸ੍ਯੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਯਨਾਦ੍ਯਾਚਾਰਸੇਵਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦਸ਼ਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਾਦੀਨ੍ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍|| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨੁਪਸੇਵੇਤ ਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸਾਧੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ” ਇਤਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੫-੬||