6. agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam

Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1

ਅਥਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕ-ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਮ੍ | ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਥ ਵਿਸਮਃ ਸਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ | ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਠਰੋਨਲਃ ||੧||

ਅਰ੍ਸ਼ਃਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤਾਨ੍ਯਾਹ– ਮਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਦਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਜਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਭਿਧਾਨਮ੍| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਨ੍ਦਾਦਿਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਕਫਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਤ੍| ਸਮੋਵਿਕਤਃ, ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਸ੍ਯਾਵਿਕਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਭਿਧਾਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਰੀਯਕਂ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਜਾਠਰ ਇਤਿ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਭੂਤਾਗ੍ਨਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਮ੍||੧||

Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4

ਵਿਸਮੋ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਨ੍ | ਕਰੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ||੨|| ਸਮਾ ਸਮਾਗ੍ਨੇਰਸ਼ਿਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਪਿ ਨੈਵ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਿਸਮਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਦੇਹਿਨਃ ||੩|| ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਯਸ਼ਿਤਾ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਗ੍ਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੪||

ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੇਸਾਂ ਰੂਪਮਾਹ– ਵਿਸਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਿਤਿ ਵਾਤਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਮਸ਼ੀਤੇਰਨ੍ਯਤਮਾਨ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾਂਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦੀਨ੍, ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਮੋਸਚੋਸਾਦੀਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤੋਨ੍ਯਤਮਾਨ੍, ਏਵਂ ਕਫਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਂ ਵਿਂਸ਼ਤੇਰਾਲਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਾਨ੍| ਏਤੇ ਚ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਰਕੇ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦) ਏਵ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾਃ| ਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾ ਉਚਿਤਾ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਆਹਾਰਸ੍ਯ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਸ ਸਮਾਗ੍ਨਿਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਜੀਰ੍ਣਗੁਰੁਭੋਜਨਾਦਿਕਮਪਿ ਲਕ੍ਸਣੀਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਗੁਰੁ ਚਾਨ੍ਨਮਥਾਸ਼੍ਨਤਃ| ਦਿਵਾਪਿ ਸ੍ਵਪਤੋ ਯਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸੋਗ੍ਨਿਰੁਤ੍ਤਮਃ||” ਇਤਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਗ੍ਰਹਣੇਨ ਭਸ੍ਮਕਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰੇਵ ਹਿ ‘ਭਸ੍ਮਕ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਨਰੇ ਕ੍ਸੀਣਕਫੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤਾਨੁਗਮ੍| ਸ੍ਵੋਸ੍ਮਣਾ ਪਾਵਕਸ੍ਥਾਨੇ ਬਲਮਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ|| ਤਦਾ ਲਬ੍ਧਬਲੋ ਦੇਹਂ ਵਿਰੁਜੇਤ੍ ਸਾਨਿਲੋਨਲਃ| ਅਭਿਭੂਯ ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦਾਸ਼ੁ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ|| ਪਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਂ ਤਤੋ ਧਾਤੂਨ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨ੍ ਪਚਤ੍ਯਪਿ| ਤਤੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਤਙ੍ਕਾਨ੍ ਮਤ੍ਯੁਂ ਚੋਪਨਯੇਨ੍ਨਰਮ੍|| ਭੁਕ੍ਤੇਨ੍ਨੇ ਲਭਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਜੀਰ੍ਣਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ| ਤਟ੍ਕਾਸਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭਵਾਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੫) ਇਤਿ||੨-੪||

Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6

ਆਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ | ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਰਸਸ਼ੇਸਤਃ ||੫|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) | ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ ਦਿਨਪਾਕਿ ਚ | ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਸ੍ਠਂ ਚਾਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮ੍ ||੬||

ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ ਕਫਾਦਿਭਿਰੇਕੈਕਸ਼ੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ| ਰਸਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਰਸਾਯ ਸ਼ੇਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਭਾਵੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀ; ਯਥਾ– ਯੂਪਾਯ ਦਾਰੁ ਯੂਪਦਾਰੁ; ਅਥਵਾ “ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵਾਨਾਹਾਰੋਭਿਪ੍ਰੇਤੋ ਲਕ੍ਸਣਯਾ, ਤੇਨ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਵਾਨਾਹਾਰੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸੋਪਰਿਣਤਿਲਕ੍ਸਣੋ ਰਸਸ਼ੇਸ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਆਮਵਿਦਗ੍ਧਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਰੂਪਸ੍ਯਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ; ਕਿਞ੍ਚ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾਚ ਸਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਦਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ? ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਾਵਪਿ ਭਕ੍ਤਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਨ ਜਾਯਤੇ ਹਦ੍ਗੁਰੁਤਾ ਚ ਯਸ੍ਯ| ਰਸਾਵਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਸਪ੍ਰਸੇਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣਮ੍||” ਇਤਿ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬)| ਆਰੋਗ੍ਯਮਞ੍ਜਰ੍ਯਾਂ ਨਾਗਾਰ੍ਜੁਨੋਪ੍ਯਾਹ– “ਉਦ੍ਗਾਰੇਪਿ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤਾਮੁਪਗਤੇ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਨ ਭਕ੍ਤਾਦਿਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਦਨਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਰੁਜਾ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮ੍| ਮਨ੍ਦਾਜੀਰ੍ਣਰਸੇ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਮਿਦਂ, ਤਤ੍ਰਾਤਿਵਦ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਹਲ੍ਲਾਸਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਨਾਦਿ ਚ ਭਵੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਮਯਕ੍ਸੋਭਣਮ੍||” ਇਤਿ| ਨੈਵਮ੍, ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਰੂਪਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਹਾਰਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਤ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਨ ਤਦਨੁਰਞ੍ਜਿਤੋਦ੍ਗਾਰੋਦਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਅਕਾਲਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਿਵ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਯਦਾ ਦੋਸਵਿਬਦ੍ਧਮਾਮਂ ਲੀਨਂ ਨ ਤੇਜਃਪਥਮਾਵਣੋਤਿ| ਭਵਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਤਦਾ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਸਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿਸਵਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪ੍ਯਾਹਾਰਾਪਾਕਜਂ ਰਸਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਆਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਰਸਸ਼ੇਸਮਥਾਪਿ ਚ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਜੀਰ੍ਣਂ ਸ੍ਯਾਦਾਹਾਰਾਪਰਿਪਾਕਤਃ||” ਇਤਿ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– “ਰਸੇ ਸ਼ੇਸੋ ਰਸਸ਼ੇਸਃ, ਆਹਾਰਜਨਿਤੇ ਰਸੇ ਸ਼ੇਸ ਆਹਾਰਾਵਯਵੋਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੋਲਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਨੀਰਮਿਵ ਰਸਸ਼ੇਸਃ|” ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਆਮਾਦਿਤ੍ਰਯਮਨ੍ਨਜਂ, ਰਸਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਰਸਜਃ; ਵਾਤਿਕਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਤਃ, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ; ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਭੇਦ ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧੇ ਨਞ੍, ਜੀਰ੍ਣਂ ਪਕ੍ਵਂ, ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਜੀਰ੍ਣਮ੍; ਯਥਾ– ਅਸਿਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਮਜੀਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍, ਏਕਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤੂਤ੍ਕਟੈਕਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਯਤਸ੍ਤ੍ਰੈਦੋਸਿਕਮੇਵਾਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪੋ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਦੋਸਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਾਦਿਦੁਸ੍ਟੇਰਕਾਰਕਮ੍| ਦਿਨਪਾਕਿ ਚੇਤ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ, ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਦੋਸਾਦਪਰਦਿਨੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਦਿਨਪਾਕਿ| ਕਾਲਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪਚ੍ਯਮਾਨਮਪ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭੇਦਃ| ਏਤਦਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਪਾਕਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਣਂ, ਨੈਸ਼ਾਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਮਵੈਕਾਰਿਕਂ, ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮ੍| ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਅਦ੍ਯੈਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਿਂ ਜੀਰ੍ਣਮਜੀਰ੍ਣਂ ਵਾ? ਨ ਤਾਵਜ੍ਜੀਰ੍ਣਂ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਮਲੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੇਰ੍ਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯਾਨੁਦਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣਂ, ਤਚ੍ਚਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਭਿਧਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍– ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ਯਨਾਦ੍ਯਾਚਾਰਸੇਵਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦਸ਼ਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍|| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨੁਪਸੇਵੇਤ ਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸਾਧੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤੁ– “ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ “ਘੋਰਮਲਵਿਸਂ ਚ ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨਾਨ੍ਨਵਿਸਾਖ੍ਯਮਜੀਰ੍ਣਂ” ਪਠਿਤਂ, ਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਰਸਸ਼ੇਸਾਜੀਰ੍ਣਮੇਵੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤੇਨ ਰਸਸ਼ੇਸ ਏਵ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤਮ੍||੫-੬||

Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9

ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ | ਕਾਲੇਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਲਘੁ ਚਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਨ ਪਾਕਂ ਭਜਤੇ ਨਰਸ੍ਯ ||੭|| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਭਯਕ੍ਰੋਧਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇਨ ਲੁਬ੍ਧੇਨ ਰੁਗ੍ਦੈਨ੍ਯਨਿਪੀਡਿਤੇਨ | ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਮਨ੍ਨਂ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਪਾਕਮੇਤਿ ||੮|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) | ਮਾਤ੍ਰਯਾਪ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਂ ਪਥ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ | ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਦੁਃਖਸ਼ਯ੍ਯਾਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ||੯|| (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨) |

ਅਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣਮਾਹ– ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਿਤਿ ਵੇਗਾਨਾਮ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦੇਃ| ਲਘੁ ਚਾਪੀਤਿ ‘ਅਪਿ’ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਭਯਕ੍ਰੋਧਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇਨ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚ ਮਾਨਸਦੋਸਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯ ਇਤਿ||੭-੯||

Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13

ਤਤ੍ਰਾਮੇ ਗੁਰੁਤੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੋਥੋ ਗਣ੍ਡਾਕ੍ਸਿਕੂਟਗਃ | ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੧੦|| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਭ੍ਰਮਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ | ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਸਧੂਮਾਮ੍ਲਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੧|| ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ਼ੂਲਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਵਿਧਾ ਵਾਤਵੇਦਨਾਃ | ਮਲਵਾਤਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮੋਹਾਙ੍ਗਪੀਡਨਮ੍ ||੧੨|| ਰਸਸ਼ੇਸੇਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਗੌਰਵੇ |੧੩|

ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਮਾਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਗਣ੍ਡਃ ਕਪੋਲਃ ਅਕ੍ਸਿਕੂਟਃ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਗੋਲਕਃ, ਤਦ੍ਗਤਃ ਸ਼ੋਥੋ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਰੂਪਃ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੋਨਮ੍ਲਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਾਕੇ ਹ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ| ਵਿਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਿਧਾ ਵਾਤਵੇਦਨਾ ਤੋਦਭੇਦਾਦਿਰੂਪਾ| ਅਙ੍ਗਪੀਡਨਂ ਸਾਮਵਾਤਵੇਦਨਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜ ਇਤਿ ਓਸਚੋਸਾਦਯਃ| ਸਧੂਮਾਮ੍ਲ ਇਤਿ ਧੂਮੋਦ੍ਗਾਰੋਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ||੧੦-੧੨||

Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13

ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਮਥੁਃ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਦਨਂ ਭ੍ਰਮਃ | ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰਣਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਤਃ ||੧੩|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) |

ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਮਰਣਮਪਿ||੧੩||

Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14

ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਃ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਯੇਪ੍ਰਮਾਣਤਃ | ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਤੇ ਮੂਲਮਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੪||

ਉਕ੍ਤਾਜੀਰ੍ਣਕਾਰਣੇਭ੍ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਦੁਸ੍ਟਮਨੋਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਲੋਲੁਪਤ੍ਵੇਨ ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਣ ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– ਪਸ਼ੁਵਦਿਤਿ| ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸਮੂਹਸ੍ਯ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੇਃ, ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਮ੍||੧੪||

Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15

ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚ ਯਦੀਰਿਤਮ੍ | ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵੇਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ||੧੫|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਅਜੀਰ੍ਣਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਮਜੀਰ੍ਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਹ– ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| “ਆਮਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਃ| ‘ਤਨ੍ਨ’ ਇਤਿ ਬਕੁਲਕਰਃ| ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਹਿ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਾਂ ਚ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਪਾਦ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂਹਿ– “ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍” ਇਤਿ||੧੫||

Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17

ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੁਦਨ੍ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਨਿਲਃ | ਯਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣੇਨ ਸਾ ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸੂਚੀਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ||੧੬|| ਨ ਤਾਂ ਪਰਿਮਿਤਾਹਾਰਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਗਮਾਃ | ਮੂਢਾਸ੍ਤਾਮਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਲਭਨ੍ਤੇਸ਼ਨਲੋਲੁਪਾਃ ||੧੭|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਵਿਸੂਚ੍ਯਾ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ– ਸੂਚੀਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦਨ੍’ ਇਤਿ ਵਿਸੂਚੀਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਵਤ੍ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੋਦਨਂ ਵਿਹਾਯਾਨ੍ਯੇਪਿ ਵੇਦਨਾਭੇਦਾ ਵਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੇਦਨਾਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦੇਰ੍ਭਸ਼ਕੋਪਤਃ| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭਿਨਤ੍ਤੀਤਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾ||” ਇਤਿ ਵਿਦਿਤਾਗਮਾ ਵਿਦਿਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਃ| ਮੂਢਾਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਭਿਜ੍ਞਾਃ| ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਅਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ਅਸ਼ਨਲੋਲੁਪਾਃ ਪਸ਼ੁਵਦਪ੍ਰਮਾਣਭੋਜਿਨਃ||੧੬-੧੭||

Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18

ਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰੋ ਵਮਥੁਃ ਪਿਪਾਸਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਜਮ੍ਭਦਾਹਾਃ | ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਮ੍ਪੌ ਹਦਯੇ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ ||੧੮|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਵਿਸੂਚੀ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮੂਰ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਥੁਃ ਵਾਨ੍ਤਿਃ| ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਮਨਾਤੀਸਾਰੌ ਮਿਲਿਤੌ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ਤ੍ਵਧੋਗਾਯਾ ਆਮਾਤੀਸਾਰੇਣ ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਯਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾ ਚ| (ਚਰਕੇ ਤੁ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਮਦੋਸਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਰੂਪਾਂ ਵਿਸੂਚੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾ ਵਿਸੂਚੀ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਧੋਗਾਪਿ, ਚਰਕੇ ਆਮਾਤੀਸਾਰਸ੍ਯਾਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਚਕਾਰਾਦੁਭਯਮਾਰ੍ਗਗਾਪੀਤਿ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਾਯਾਸ਼੍ਚ ਅਪਕ੍ਵਾਹਾਰਵਮਨੇਨ ਤ੍ਰਿਦੋਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦ ਇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੮||

Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20

ਕੁਕ੍ਸਿਰਾਨਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਪਰਿਕੂਜਤਿ | ਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਕ੍ਸਾਵੁਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ||੧੯|| ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਵੇਦਪਿ | ਤਸ੍ਯਾਲਸਕਮਾਚਸ੍ਟੇ ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰੌ ਚ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ||੨੦|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਅਲਸਕਮਾਹ– ਕੁਕ੍ਸਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਹ੍ਯਤੇ ਆਧ੍ਮਾਯਤੇ, ਮਲਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਪੁਰੁਸਃ ਪਰਿਕੂਜਤਿ ਆਰ੍ਤਨਾਦਂ ਕਰੋਤਿ| ਨਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਨਾਧਃ ਪ੍ਰਤਿਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ ਕੁਕ੍ਸੌ ਵਾ, ਤੇਨੋਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਯਕਣ੍ਠਾਦਿਕਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ‘ਅਲਸਕ’ ਇਤਿ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਸ੍ਤਾਦਾਹਾਰੋ ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤੇਨ ਸੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ||” ਇਤਿ||੧੯-੨੦||

Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21

ਦੁਸ੍ਟਂ ਤੁ ਭੁਕ੍ਤਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ | ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਂ ਤਾਂ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਃ ਪੁਰਾਣਾਃ ||੨੧|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਮਾਹ– ਦੁਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਦੁਸ੍ਟਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਸ਼ਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਅਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਵਾਤਕਫਪ੍ਰਬਲਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਸ਼ੀਲਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ ਅਲਸਕੇ ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੀਡਿਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ| ਅਲਸਂ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍|| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍||” ਇਤਿ||੨੧||

Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22

ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਮਾਮਂ ਵਿਰੁਜੇਤ੍ਤਮੇਵ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਃ | ਦੋਸੇਣ ਯੇਨਾਵਤਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵੈਸ਼੍ਚ ||੨੨|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਅਜੀਰ੍ਣਜਾਤਾਨ੍ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਦੀਨਭਿਧਾਯਾਜੀਰ੍ਣਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਾਹ– ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਂ ਕਰ੍ਤ, ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਮੇਵ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰੁਜੇਤ੍; ਏਤੇਨਾਨ੍ਯਦੇਸ਼ੇਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰੁਜਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਯਤ੍ਰੇਤਿਸਰ੍ਵਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੁਪਿਤਵਾਤਾਦੀਨਾਮਿਵਾਨਿਯਤਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮਾਮਸ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਕੈ ਰੁਜੇਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਰ੍ਵਿਕਾਰਸਮੂਹੈਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰਿਤ੍ਯਾਹ– ਦੋਸੇਣ ਯੇਨ ਸ੍ਵਕਾਰਣਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਨਾਵਤਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਸ੍ਤੋਦਦਾਹਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਤੈਰਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵੈਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਰਪਾਕਾਲਸਕਾਦਿਭਿਰਪਿ| ਅਨੇਨੈਵ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮਾਮਵਾਤਾਖ੍ਯਂ ਰੋਗਂ ਗਹੀਤਵਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੨੨||

Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

ਯਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਨਖੋਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਮ੍ਯਰ੍ਦਿਤੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯਾਤਨੇਤ੍ਰਃ | ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਨਰਃ ਸੋਪੁਨਰਾਗਮਾਯ ||੨੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |

ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਯੋਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਯਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਅਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯਾਤਨੇਤ੍ਰਃ ਕੋਟਰਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਕ੍ਸਿਗੋਲਕਃ| ਸਰ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਃ ਸ਼੍ਲਥੀਭੂਤਸਰ੍ਵਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਃ| ਅਪੁਨਰਾਗਮਾਯ ਮਰਣਾਯ||੨੩||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27

ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਸਾਹੋ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਯਥੋਚਿਤਃ | ਲਘੁਤਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੪|| ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਰਤਿਃ ਕਮ੍ਪੋ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੋ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ | ਅਮੀ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਘੋਰਾ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਦਾਰੁਣਾਃ ||੨੫|| ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਹਾਰਵੈਸਮ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣਂ ਜਾਯਤੇ ਨਣਾਮ੍ | ਤਨ੍ਮੂਲੋ ਰੋਗਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ||੨੬|| ਗ੍ਲਾਨਿਗੌਰਵਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਭ੍ਰਮਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾਃ | ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੭||

ਅਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਯਾ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਗਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਧੂਮਾਮ੍ਲਾਦਿਰਹਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਹਃ ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਰ੍ਬਲਮ੍| ਉਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਮਲਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਵੇਗਸਹਿਤ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗਃ| ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਯੁਕ੍ਤਾਹਾਰਾਨੁਰੂਪਃ| ਲਘੁਤਾ ਦੇਹਸ੍ਯ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੇਤਿ||੨੪-੨੭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬||