Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1
ਅਥਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕ-ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਮ੍ | ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਥ ਵਿਸਮਃ ਸਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ | ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਠਰੋਨਲਃ ||੧||
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् | मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः | कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4
ਵਿਸਮੋ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਨ੍ | ਕਰੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ||੨|| ਸਮਾ ਸਮਾਗ੍ਨੇਰਸ਼ਿਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਪਿ ਨੈਵ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਿਸਮਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਦੇਹਿਨਃ ||੩|| ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਯਸ਼ਿਤਾ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਗ੍ਨਿਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੪||
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२|| समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते | स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३|| कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते | मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते | तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6
ਆਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ | ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਰਸਸ਼ੇਸਤਃ ||੫|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) | ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸਂ ਦਿਨਪਾਕਿ ਚ | ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਸ੍ਠਂ ਚਾਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮ੍ ||੬||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५|| (सु. सू. अ. ४६) | अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च | वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9
ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ | ਕਾਲੇਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਲਘੁ ਚਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਨ ਪਾਕਂ ਭਜਤੇ ਨਰਸ੍ਯ ||੭|| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਭਯਕ੍ਰੋਧਪਰਿਪ੍ਲੁਤੇਨ ਲੁਬ੍ਧੇਨ ਰੁਗ੍ਦੈਨ੍ਯਨਿਪੀਡਿਤੇਨ | ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਮਨ੍ਨਂ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਪਾਕਮੇਤਿ ||੮|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) | ਮਾਤ੍ਰਯਾਪ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਂ ਪਥ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ | ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਭਯਕ੍ਰੋਧਦੁਃਖਸ਼ਯ੍ਯਾਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ ||੯|| (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨) |
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८|| (सु. सू. अ. ४६) | मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति | चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९|| (च. वि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13
ਤਤ੍ਰਾਮੇ ਗੁਰੁਤੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੋਥੋ ਗਣ੍ਡਾਕ੍ਸਿਕੂਟਗਃ | ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾਭੁਕ੍ਤਮਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੧੦|| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਭ੍ਰਮਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਃ | ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚ ਸਧੂਮਾਮ੍ਲਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੧|| ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ਼ੂਲਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਵਿਧਾ ਵਾਤਵੇਦਨਾਃ | ਮਲਵਾਤਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮੋਹਾਙ੍ਗਪੀਡਨਮ੍ ||੧੨|| ਰਸਸ਼ੇਸੇਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਗੌਰਵੇ |੧੩|
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः | उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०|| विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः | उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११|| विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः | मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२|| रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13
ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵਮਥੁਃ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਦਨਂ ਭ੍ਰਮਃ | ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਮਰਣਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਤਃ ||੧੩|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) |
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३|| (सु. सू. अ. ४६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14
ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਃ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਯੇਪ੍ਰਮਾਣਤਃ | ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਤੇ ਮੂਲਮਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੪||
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15
ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚ ਯਦੀਰਿਤਮ੍ | ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵੇਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ||੧੫|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17
ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੁਦਨ੍ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਨਿਲਃ | ਯਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣੇਨ ਸਾ ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਸੂਚੀਤਿ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ||੧੬|| ਨ ਤਾਂ ਪਰਿਮਿਤਾਹਾਰਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਗਮਾਃ | ਮੂਢਾਸ੍ਤਾਮਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਲਭਨ੍ਤੇਸ਼ਨਲੋਲੁਪਾਃ ||੧੭|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६|| न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18
ਮੂਰ੍ਛਾਤਿਸਾਰੋ ਵਮਥੁਃ ਪਿਪਾਸਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਜਮ੍ਭਦਾਹਾਃ | ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਮ੍ਪੌ ਹਦਯੇ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ ||੧੮|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20
ਕੁਕ੍ਸਿਰਾਨਹ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯੇਤ੍ ਪਰਿਕੂਜਤਿ | ਨਿਰੁਦ੍ਧੋ ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਕ੍ਸਾਵੁਪਰਿ ਧਾਵਤਿ ||੧੯|| ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਵੇਦਪਿ | ਤਸ੍ਯਾਲਸਕਮਾਚਸ੍ਟੇ ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰੌ ਚ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ||੨੦|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति | निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९|| वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21
ਦੁਸ੍ਟਂ ਤੁ ਭੁਕ੍ਤਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ | ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਂ ਤਾਂ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਃ ਪੁਰਾਣਾਃ ||੨੧|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22
ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਮਾਮਂ ਵਿਰੁਜੇਤ੍ਤਮੇਵ ਦੇਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਕਾਰਜਾਤੈਃ | ਦੋਸੇਣ ਯੇਨਾਵਤਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵੈਸ਼੍ਚ ||੨੨|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
ਯਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਨਖੋਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਵਮ੍ਯਰ੍ਦਿਤੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਯਾਤਨੇਤ੍ਰਃ | ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਸਰ੍ਵਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਨਰਃ ਸੋਪੁਨਰਾਗਮਾਯ ||੨੩|| (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੬) |
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27
ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਸਾਹੋ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਯਥੋਚਿਤਃ | ਲਘੁਤਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੪|| ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋਰਤਿਃ ਕਮ੍ਪੋ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੋ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਤਾ | ਅਮੀ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਘੋਰਾ ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚ ਦਾਰੁਣਾਃ ||੨੫|| ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਹਾਰਵੈਸਮ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣਂ ਜਾਯਤੇ ਨਣਾਮ੍ | ਤਨ੍ਮੂਲੋ ਰੋਗਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ||੨੬|| ਗ੍ਲਾਨਿਗੌਰਵਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਭ੍ਰਮਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾਃ | ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੨੭||
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः | लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४|| निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता | अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५|| प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् | तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६|| ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः | विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon