6. agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam

Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1

ಅಥಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣ-ವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕ-ವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಿದಾನಮ್ | ಮನ್ದಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಥ ವಿಷಮಃ ಸಮಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ | ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಧಿಕ್ಯಾತ್ತತ್ಸಾಮ್ಯಾಜ್ಜಾಠರೋಽನಲಃ ||೧||

ಅರ್ಶಃಕಾರ್ಯತ್ವಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೀನಾಂ ತಾನ್ಯಾಹ– ಮನ್ದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ದಸ್ಯ ದುರ್ಜಯತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗಭಿಧಾನಮ್| ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಧಿಕ್ಯಾದಿತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮನ್ದಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ತತ್ಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ ತೇಷಾಂ ಕಫಾದೀನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾತ್| ಸಮೋಽವಿಕೃತಃ, ಧಾತುಸಾಮ್ಯಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಸ್ಯಾವಿಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ವಿಕಾರಪ್ರಸ್ತಾವೇಽಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನಾನನ್ತರೀಯಕಂ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ಜಾಠರ ಇತಿ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಭೂತಾಗ್ನಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮ್||೧||

Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4

ವಿಷಮೋ ವಾತಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜಾನ್ | ಕರೋತ್ಯಗ್ನಿಸ್ತಥಾ ಮನ್ದೋ ವಿಕಾರಾನ್ ಕಫಸಮ್ಭವಾನ್ ||೨|| ಸಮಾ ಸಮಾಗ್ನೇರಶಿತಾ ಮಾತ್ರಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಚ್ಯತೇ | ಸ್ವಲ್ಪಾಽಪಿ ನೈವ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ವಿಷಮಾಗ್ನೇಸ್ತು ದೇಹಿನಃ ||೩|| ಕದಾಚಿತ್ ಪಚ್ಯತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಕದಾಚಿನ್ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ | ಮಾತ್ರಾಽತಿಮಾತ್ರಾಽಪ್ಯಶಿತಾ ಸುಖಂ ಯಸ್ಯ ವಿಪಚ್ಯತೇ | ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸಮಾಗ್ನಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಚ್ಯತೇ ||೪||

ಪ್ರತಿಲೋಮತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ತೇಷಾಂ ರೂಪಮಾಹ– ವಿಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಜಾನ್ ರೋಗಾನಿತಿ ವಾತನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಮಶೀತೇರನ್ಯತಮಾನ್ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾಂಶ್ಚ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದೀನ್, ಏವಂ ಪಿತ್ತನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಮೋಷಚೋಷಾದೀನಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶತೋಽನ್ಯತಮಾನ್, ಏವಂ ಕಫನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಂ ವಿಂಶತೇರಾಲಸ್ಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಾನ್| ಏತೇ ಚ ವಿಕಾರಾಶ್ಚರಕೇ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೦) ಏವ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ| ಸಮೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾ ಉಚಿತಾ, ಮಾತ್ರಾ ಆಹಾರಸ್ಯ, ಸಮ್ಯಗ್ಯಸ್ಯ ವಿಪಚ್ಯತೇ ಸ ಸಮಾಗ್ನಿಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಛೇದಃ| ಮಾತ್ರಾಽತಿಮಾತ್ರೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾಜೀರ್ಣಗುರುಭೋಜನಾದಿಕಮಪಿ ಲಕ್ಷಣೀಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಅತಿಮಾತ್ರಮಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಗುರು ಚಾನ್ನಮಥಾಶ್ನತಃ| ದಿವಾಽಪಿ ಸ್ವಪತೋ ಯಸ್ಯ ಪಚ್ಯತೇ ಸೋಽಗ್ನಿರುತ್ತಮಃ||” ಇತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಗ್ರಹಣೇನ ಭಸ್ಮಕಸ್ಯಾವರೋಧಃ, ಅತ್ಯನ್ತತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿರೇವ ಹಿ ‘ಭಸ್ಮಕ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ನರೇ ಕ್ಷೀಣಕಫೇ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಮಾರುತಾನುಗಮ್| ಸ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಪಾವಕಸ್ಥಾನೇ ಬಲಮಗ್ನೇಃ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ|| ತದಾ ಲಬ್ಧಬಲೋ ದೇಹಂ ವಿರುಜೇತ್ ಸಾನಿಲೋಽನಲಃ| ಅಭಿಭೂಯ ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಾಶು ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ|| ಪಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಂ ತತೋ ಧಾತೂನ್ ಶೋಣಿತಾದೀನ್ ಪಚತ್ಯಪಿ| ತತೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾತಙ್ಕಾನ್ ಮೃತ್ಯುಂ ಚೋಪನಯೇನ್ನರಮ್|| ಭುಕ್ತೇಽನ್ನೇ ಲಭತೇ ಶಾನ್ತಿಂ ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರೇ ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ| ತೃಟ್ಕಾಸದಾಹಮೂರ್ಛಾಃ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಧಯೋಽತ್ಯಗ್ನಿಸಮ್ಭವಾಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ||೨-೪||

Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6

ಆಮಂ ವಿದಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ | ಅಜೀರ್ಣಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಚತುರ್ಥಂ ರಸಶೇಷತಃ ||೫|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) | ಅಜೀರ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಕೇಚಿನ್ನಿರ್ದೋಷಂ ದಿನಪಾಕಿ ಚ | ವದನ್ತಿ ಷಷ್ಠಂ ಚಾಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಪ್ರತಿವಾಸರಮ್ ||೬||

ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಕಾರಣತ್ವಾದಜೀರ್ಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭಿರಿತಿ ಕಫಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ| ರಸಶೇಷತ ಇತಿ ರಸಾಯ ಶೇಷೋ ರಸಶೇಷಃ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಭಾವೇ ಚತುರ್ಥೀ; ಯಥಾ– ಯೂಪಾಯ ದಾರು ಯೂಪದಾರು; ಅಥವಾ “ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವಾನಾಹಾರೋಽಭಿಪ್ರೇತೋ ಲಕ್ಷಣಯಾ, ತೇನ ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವಾನಾಹಾರೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತಸ್ಯ ಶೇಷೋಽಪರಿಣತಿಲಕ್ಷಣೋ ರಸಶೇಷ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಆಮವಿದಗ್ಧವಿಷ್ಟಬ್ಧಾನಾಮನ್ಯತಮರೂಪಸ್ಯಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾನ್ನ ತೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ; ಕಿಞ್ಚ ತಲ್ಲಿಙ್ಗೈರಮ್ಲೋದ್ಗಾರಾದಿಭಿರ್ಭವಿತವ್ಯಂ, ತಥಾಚ ಸತ್ಯುದ್ಗಾರಶುದ್ಧೌ ರಸಶೇಷಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುದಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ? ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಾವಪಿ ಭಕ್ತಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ನ ಜಾಯತೇ ಹೃದ್ಗುರುತಾ ಚ ಯಸ್ಯ| ರಸಾವಶೇಷೇಣ ತು ಸಪ್ರಸೇಕಂ ಚತುರ್ಥಮೇತತ್ ಪ್ರವದನ್ತ್ಯಜೀರ್ಣಮ್||” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬)| ಆರೋಗ್ಯಮಞ್ಜರ್ಯಾಂ ನಾಗಾರ್ಜುನೋಽಪ್ಯಾಹ– “ಉದ್ಗಾರೇಽಪಿ ವಿಶುದ್ಧತಾಮುಪಗತೇ ಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ನ ಭಕ್ತಾದಿಷು ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ವದನಸ್ಯ ಸನ್ಧಿಷು ರುಜಾ ಕೃತ್ವಾ ಶಿರೋಗೌರವಮ್| ಮನ್ದಾಜೀರ್ಣರಸೇ ತು ಲಕ್ಷಣಮಿದಂ, ತತ್ರಾತಿವೃದ್ಧೇ ಪುನರ್ಹೃಲ್ಲಾಸಜ್ವರಮೂರ್ಛನಾದಿ ಚ ಭವೇತ್ ಸರ್ವಾಮಯಕ್ಷೋಭಣಮ್||” ಇತಿ| ನೈವಮ್, ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿವಿದಗ್ಧಾದಿರೂಪಸ್ಯಾಪ್ಯಾಹಾರಶೇಷಸ್ಯಾತ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನ ನ ತದನುರಞ್ಜಿತೋದ್ಗಾರೋದಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಅಕಾಲಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಿವ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ವಲ್ಪಂ ಯದಾ ದೋಷವಿಬದ್ಧಮಾಮಂ ಲೀನಂ ನ ತೇಜಃಪಥಮಾವೃಣೋತಿ| ಭವತ್ಯಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ತದಾ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಸಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಂ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಾಹಾರಾಪಾಕಜಂ ರಸಶೇಷಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್– “ಆಮಂ ವಿದಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ರಸಶೇಷಮಥಾಪಿ ಚ| ಚತುರ್ವಿಧಮಜೀರ್ಣಂ ಸ್ಯಾದಾಹಾರಾಪರಿಪಾಕತಃ||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– “ರಸೇ ಶೇಷೋ ರಸಶೇಷಃ, ಆಹಾರಜನಿತೇ ರಸೇ ಶೇಷ ಆಹಾರಾವಯವೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಕ್ಷೀರೇ ನೀರಮಿವ ರಸಶೇಷಃ|” ಇತಿ| ನನು, ಆಮಾಜೀರ್ಣಾದಿಭ್ಯೋ ರಸಶೇಷಸ್ಯ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಆಮಾದಿತ್ರಯಮನ್ನಜಂ, ರಸಶೇಷಸ್ತ್ವಾಹಾರರಸಜಃ; ವಾತಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಕೃತಃ, ಅಲ್ಪತ್ವಾದ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಾಂ; ಹೇತುಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ಭೇದ ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಮಿತಿ ತದ್ವಿರೋಧೇ ನಞ್, ಜೀರ್ಣಂ ಪಕ್ವಂ, ತದ್ವಿರುದ್ಧಮಜೀರ್ಣಮ್; ಯಥಾ– ಅಸಿತಮ್| ಸರ್ವಮಜೀರ್ಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್, ಏಕದೋಷವ್ಯಪದೇಶಸ್ತೂತ್ಕಟೈಕದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೇನೋಕ್ತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಯತಸ್ತ್ರೈದೋಷಿಕಮೇವಾಜೀರ್ಣಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್– “ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಾದಪಿ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ದೋಷಮ್ ಆಧ್ಮಾನಾದಿದುಷ್ಟೇರಕಾರಕಮ್| ದಿನಪಾಕಿ ಚೇತ್ಯಹೋರಾತ್ರೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ, ಯತ್ರ ತು ಮಾತ್ರಾಕಾಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿದೋಷಾದಪರದಿನೇ ಪಚ್ಯತೇ ತದ್ದಿನಪಾಕಿ| ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಪಚ್ಯಮಾನಮಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ತು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ, ನೈಶಾಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನನಿಷೇಧಾತ್| ಪ್ರಾಕೃತಂ ಪ್ರತಿವಾಸರಮಿತಿ ಪ್ರಾಕೃತಮವೈಕಾರಿಕಂ, ಪ್ರತಿವಾಸರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮ್| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ಅದ್ಯೈವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಿಂ ಜೀರ್ಣಮಜೀರ್ಣಂ ವಾ? ನ ತಾವಜ್ಜೀರ್ಣಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಮಲೋತ್ಸರ್ಗಾದೇರ್ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುದಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣಂ, ತಚ್ಚಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್– ಪಾಕಾರ್ಥಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದ್ಯಾಚಾರಸೇವಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಶತಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ಶಬ್ದರೂಪರಸಸ್ಪರ್ಶಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಾನ್|| ಭುಕ್ತವಾನುಪಸೇವೇತ ತೇನಾನ್ನಂ ಸಾಧು ತಿಷ್ಠತಿ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ನ ಚಾತ್ರಾಹಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್| ಚರಕೇ ತು– “ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಜೀರ್ಣಸ್ಯ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಘೋರಮಲವಿಷಂ ಚ ” ಇತ್ಯನ್ತೇನಾನ್ನವಿಷಾಖ್ಯಮಜೀರ್ಣಂ” ಪಠಿತಂ, ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟರಸಶೇಷಾಜೀರ್ಣಮೇವೇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತೇನ ರಸಶೇಷ ಏವ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವ ಇತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಮ್||೫-೬||

Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9

ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾದ್ವಿಷಮಾಶನಾಚ್ಚ ಸನ್ಧಾರಣಾತ್ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ | ಕಾಲೇಽಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಲಘು ಚಾಪಿ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ನ ಪಾಕಂ ಭಜತೇ ನರಸ್ಯ ||೭|| ಈರ್ಷ್ಯಾಭಯಕ್ರೋಧಪರಿಪ್ಲುತೇನ ಲುಬ್ಧೇನ ರುಗ್ದೈನ್ಯನಿಪೀಡಿತೇನ | ಪ್ರದ್ವೇಷಯುಕ್ತೇನ ಚ ಸೇವ್ಯಮಾನಮನ್ನಂ ನ ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಪಾಕಮೇತಿ ||೮|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) | ಮಾತ್ರಯಾಽಪ್ಯಭ್ಯವಹೃತಂ ಪಥ್ಯಂ ಚಾನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ | ಚಿನ್ತಾಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧದುಃಖಶಯ್ಯಾಪ್ರಜಾಗರೈಃ ||೯|| (ಚ. ವಿ. ಅ. ೨) |

ಅಜೀರ್ಣಕಾರಣಮಾಹ– ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾರಣಾದಿತಿ ವೇಗಾನಾಮ್ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದೇಃ| ಲಘು ಚಾಪೀತಿ ‘ಅಪಿ’ ಶಬ್ದೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಈರ್ಷ್ಯಾಭಯಕ್ರೋಧಪರಿಪ್ಲುತೇನ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಚ ಮಾನಸದೋಷಾಜೀರ್ಣವಿಷಯೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯ ಇತಿ||೭-೯||

Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13

ತತ್ರಾಮೇ ಗುರುತೋತ್ಕ್ಲೇದಃ ಶೋಥೋ ಗಣ್ಡಾಕ್ಷಿಕೂಟಗಃ | ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಯಥಾಭುಕ್ತಮವಿದಗ್ಧಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೧೦|| ವಿದಗ್ಧೇ ಭ್ರಮತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾಃ ಪಿತ್ತಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾ ರುಜಃ | ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಸಧೂಮಾಮ್ಲಃ ಸ್ವೇದೋ ದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೧|| ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಶೂಲಮಾಧ್ಮಾನಂ ವಿವಿಧಾ ವಾತವೇದನಾಃ | ಮಲವಾತಾಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭೋ ಮೋಹಾಽಙ್ಗಪೀಡನಮ್ ||೧೨|| ರಸಶೇಷೇಽನ್ನವಿದ್ವೇಷೋ ಹೃದಯಾಶುದ್ಧಿಗೌರವೇ |೧೩|

ಉದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಮಾಮಾಜೀರ್ಣಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ| ಗಣ್ಡಃ ಕಪೋಲಃ ಅಕ್ಷಿಕೂಟಃ ಚಕ್ಷುರ್ಗೋಲಕಃ, ತದ್ಗತಃ ಶೋಥೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಉದ್ಗಾರಶ್ಚ ಯಥಾಭುಕ್ತಮಿತಿ ಮಧುರಾದಿರೂಪಃ| ಅವಿದಗ್ಧೋಽನಮ್ಲಃ, ದ್ವಿತೀಯಪಾಕೇ ಹ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಮ್ಲತಾ ದರ್ಶಿತಾ| ವಿದಗ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧಾ ವಾತವೇದನಾ ತೋದಭೇದಾದಿರೂಪಾ| ಅಙ್ಗಪೀಡನಂ ಸಾಮವಾತವೇದನಾದಿ| ಪಿತ್ತಾಚ್ಚ ವಿವಿಧಾ ರುಜ ಇತಿ ಓಷಚೋಷಾದಯಃ| ಸಧೂಮಾಮ್ಲ ಇತಿ ಧೂಮೋದ್ಗಾರೋಽಮ್ಲೋದ್ಗಾರಶ್ಚ||೧೦-೧೨||

Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13

ಮೂರ್ಛಾ ಪ್ರಲಾಪೋ ವಮಥುಃ ಪ್ರಸೇಕಃ ಸದನಂ ಭ್ರಮಃ | ಉಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಮರಣಂ ಚಾಪ್ಯಜೀರ್ಣತಃ ||೧೩|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) |

ಉಪದ್ರವಾನಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾಜೀರ್ಣೇ ತು ಮರಣಮಪಿ||೧೩||

Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14

ಅನಾತ್ಮವನ್ತಃ ಪಶುವದ್ಭುಞ್ಜತೇ ಯೇಽಪ್ರಮಾಣತಃ | ರೋಗಾನೀಕಸ್ಯ ತೇ ಮೂಲಮಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ಹಿ ||೧೪||

ಉಕ್ತಾಜೀರ್ಣಕಾರಣೇಭ್ಯೋಽತಿಮಾತ್ರಭೋಜನಸ್ಯ ವಿಶೇಷಕಾರಣತ್ವಮಾಹ– ಅನಾತ್ಮವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾತ್ಮವನ್ತೋ ದುಷ್ಟಮನೋಯುಕ್ತಾಃ, ಲೋಲುಪತ್ವೇನ ತದಾತ್ವಸುಖಾಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣ ಇತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ಪಶುವದಿತಿ| ರೋಗಾನೀಕಸ್ಯ ರೋಗಸಮೂಹಸ್ಯ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೇಃ, ಮೂಲಂ ಕಾರಣಮ್||೧೪||

Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15

ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಚ ಯದೀರಿತಮ್ | ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕೌ ತಸ್ಮಾದ್ಭವೇಚ್ಚಾಪಿ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ಅಜೀರ್ಣಸಮ್ಭವತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಮಜೀರ್ಣಾನನ್ತರಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಹ– ಅಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| “ಆಮವಿಷ್ಟಬ್ಧವಿದಗ್ಧೇಷು ತ್ರಿಷು ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಃ| ‘ತನ್ನ’ ಇತಿ ಬಕುಲಕರಃ| ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇ ಹಿ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ವಿದಗ್ಧಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತಾಂ ಚ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠಿಷ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿವಿಧಾಜೀರ್ಣಾದ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಾಮುತ್ಪಾದ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಉಕ್ತಂಹಿ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್” ಇತಿ||೧೫||

Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17

ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ತುದನ್ ಸನ್ತಿಷ್ಠತೇಽನಿಲಃ | ಯಸ್ಯಾಜೀರ್ಣೇನ ಸಾ ವೈದ್ಯೈರ್ವಿಸೂಚೀತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ||೧೬|| ನ ತಾಂ ಪರಿಮಿತಾಹಾರಾ ಲಭನ್ತೇ ವಿದಿತಾಗಮಾಃ | ಮೂಢಾಸ್ತಾಮಜಿತಾತ್ಮಾನೋ ಲಭನ್ತೇಽಶನಲೋಲುಪಾಃ ||೧೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ವಿಸೂಚ್ಯಾ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ಸೂಚೀಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದನ್’ ಇತಿ ವಿಸೂಚೀನಿರುಕ್ತಿಃ| ಪಾಣ್ಡುರೋಗವತ್ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತೋದನಂ ವಿಹಾಯಾನ್ಯೇಽಪಿ ವೇದನಾಭೇದಾ ವಿವಿಧಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವಿವಿಧೈರ್ವೇದನಾಭೇದೈರ್ವಾಯ್ವಾದೇರ್ಭೃಶಕೋಪತಃ| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಭಿನತ್ತೀತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾ||” ಇತಿ ವಿದಿತಾಗಮಾ ವಿದಿತಾಯುರ್ವೇದಾಃ| ಮೂಢಾಸ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಾನಭಿಜ್ಞಾಃ| ಅಜಿತಾತ್ಮಾನಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಃ ಅಶನಲೋಲುಪಾಃ ಪಶುವದಪ್ರಮಾಣಭೋಜಿನಃ||೧೬-೧೭||

Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18

ಮೂರ್ಛಾಽತಿಸಾರೋ ವಮಥುಃ ಪಿಪಾಸಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮೋದ್ವೇಷ್ಟನಜೃಮ್ಭದಾಹಾಃ | ವೈವರ್ಣ್ಯಕಮ್ಪೌ ಹೃದಯೇ ರುಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಯಾಂ ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ ||೧೮|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ವಿಸೂಚೀ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ವಮಥುಃ ವಾನ್ತಿಃ| ಶಿರಸಶ್ಚ ಭೇದಃ ಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಅತ್ರ ಚ ವಮನಾತೀಸಾರೌ ಮಿಲಿತೌ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸೌಶ್ರುತಾಃ ಸುಶ್ರುತೇ– ತ್ವಧೋಗಾಯಾ ಆಮಾತೀಸಾರೇಣ ಗ್ರಹಣಮ್, ಊರ್ಧ್ವಗಾಯಾಶ್ಛರ್ದ್ಯಾ ಚ| (ಚರಕೇ ತು ಪಠ್ಯತೇ– “ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಾಮದೋಷಾಂ ಯಥೋಕ್ತರೂಪಾಂ ವಿಸೂಚೀಂ ವಿದ್ಯಾತ್||” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಗಾ ವಿಸೂಚೀ ಭವತಿ, ತಥಾಽಧೋಗಾಽಪಿ, ಚರಕೇ ಆಮಾತೀಸಾರಸ್ಯಾಪಠಿತತ್ವಾತ್; ಚಕಾರಾದುಭಯಮಾರ್ಗಗಾಽಪೀತಿ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಊರ್ಧ್ವಗಾಯಾಶ್ಚ ಅಪಕ್ವಾಹಾರವಮನೇನ ತ್ರಿದೋಷಚ್ಛರ್ದಿಭ್ಯೋ ಭೇದ ಇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೧೮||

Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20

ಕುಕ್ಷಿರಾನಹ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್ ಪರಿಕೂಜತಿ | ನಿರುದ್ಧೋ ಮಾರುತಶ್ಚೈವ ಕುಕ್ಷಾವುಪರಿ ಧಾವತಿ ||೧೯|| ವಾತವರ್ಚೋನಿರೋಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯಾತ್ಯರ್ಥಂ ಭವೇದಪಿ | ತಸ್ಯಾಲಸಕಮಾಚಷ್ಟೇ ತೃಷ್ಣೋದ್ಗಾರೌ ಚ ಯಸ್ಯ ತು ||೨೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ಅಲಸಕಮಾಹ– ಕುಕ್ಷಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಆನಹ್ಯತೇ ಆಧ್ಮಾಯತೇ, ಮಲವಿಷ್ಟಮ್ಭಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್ ಮುಹ್ಯತಿ ಪುರುಷಃ ಪರಿಕೂಜತಿ ಆರ್ತನಾದಂ ಕರೋತಿ| ನಿರುದ್ಧ ಇತ್ಯಜೀರ್ಣೇನಾಧಃ ಪ್ರತಿರುದ್ಧಗತಿಃ ಕುಕ್ಷೌ ವಾ, ತೇನೋಪರಿ ಧಾವತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಯಕಣ್ಠಾದಿಕಂ ಗಚ್ಛತಿ| ‘ಅಲಸಕ’ ಇತಿ ದೋಷಸ್ಥಿರತ್ವನಿಮಿತ್ತಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಸ್ತಾದಾಹಾರೋ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಸ್ತೇನ ಸೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||” ಇತಿ||೧೯-೨೦||

Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21

ದುಷ್ಟಂ ತು ಭುಕ್ತಂ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನೋರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯ | ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಂ ತಾಂ ಭೃಶದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಮಾಚಕ್ಷತೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದಃ ಪುರಾಣಾಃ ||೨೧|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಮಾಹ– ದುಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಫಮಾರುತಾಭ್ಯಾಂ ದುಷ್ಟಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭೃಶಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಂ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಂ ವರ್ಜನೀಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಅಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಯೋರುಭಯೋರಪಿ ವಾತಕಫಪ್ರಬಲಯೋರೂರ್ಧ್ವಾಧೋಽಪ್ರವರ್ತನಶೀಲಯೋಸ್ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ ಅಲಸಕೇ ತೀವ್ರಾಃ ಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಯದುಕ್ತಮ್– “ಪೀಡಿತಂ ಮಾರುತೇನಾನ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಮನ್ತರಾ| ಅಲಸಂ ಕ್ಷೋಭಿತಂ ದೋಷೈಃ ಶಲ್ಯತ್ವೇನೈವ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್|| ಶೂಲಾದೀನ್ ಕುರುತೇ ತೀವ್ರಾಂಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾನ್||” ಇತಿ||೨೧||

Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22

ಯತ್ರಸ್ಥಮಾಮಂ ವಿರುಜೇತ್ತಮೇವ ದೇಶಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಕಾರಜಾತೈಃ | ದೋಷೇಣ ಯೇನಾವತತಂ ಶರೀರಂ ತಲ್ಲಕ್ಷಣೈರಾಮಸಮುದ್ಭವೈಶ್ಚ ||೨೨|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ಅಜೀರ್ಣಜಾತಾನ್ ವಿಸೂಚ್ಯಾದೀನಭಿಧಾಯಾಜೀರ್ಣಜನ್ಯಸ್ಯಾಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಮಾಹ– ಯತ್ರಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಂ ಕರ್ತೃ, ಯತ್ರಸ್ಥಂ ತಮೇವ ದೇಶಂ ವಿಶೇಷೇಣ ರುಜೇತ್; ಏತೇನಾನ್ಯದೇಶೇಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರುಜಂ ಕರೋತೀತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಯತ್ರೇತಿಸರ್ವನಾಮಶಬ್ದೇನ ಕುಪಿತವಾತಾದೀನಾಮಿವಾನಿಯತಮೇವ ಸ್ಥಾನಮಾಮಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಕೈ ರುಜೇದಿತ್ಯಾಹ– ವಿಕಾರಜಾತೈರ್ವಿಕಾರಸಮೂಹೈಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈರಿತ್ಯಾಹ– ದೋಷೇಣ ಯೇನ ಸ್ವಕಾರಣಕುಪಿತೇನ ವಾತಾದಿನಾಽವತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಶರೀರಂ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ತಲ್ಲಿಙ್ಗೈಸ್ತೋದದಾಹಗೌರವಾದಿಭಿಃ, ನ ಕೇವಲಂ ತೈರಾಮಸಮುದ್ಭವೈಶ್ಚ ವಿಕಾರಜಾತೈರಪಾಕಾಲಸಕಾದಿಭಿರಪಿ| ಅನೇನೈವ ಶ್ಲೋಕೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಮಾಮವಾತಾಖ್ಯಂ ರೋಗಂ ಗೃಹೀತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುಃ||೨೨||

Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

ಯಃ ಶ್ಯಾವದನ್ತೌಷ್ಠನಖೋಽಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ವಮ್ಯರ್ದಿತೋಽಭ್ಯನ್ತರಯಾತನೇತ್ರಃ | ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಸರ್ವವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿರ್ಯಾಯಾನ್ನರಃ ಸೋಽಪುನರಾಗಮಾಯ ||೨೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |

ವಿಸೂಚ್ಯಲಸಕಯೋರಸಾಧ್ಯತ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| “ವಿಲಮ್ಬಿಕಾಯಾಸ್ತು ಸ್ವರೂಪೇಣೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಅಲ್ಪಸಞ್ಜ್ಞೋ ಮೋಹಯುಕ್ತಃ| ಅಭ್ಯನ್ತರಯಾತನೇತ್ರಃ ಕೋಟರಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಾಕ್ಷಿಗೋಲಕಃ| ಸರ್ವವಿಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಃ ಶ್ಲಥೀಭೂತಸರ್ವಪರ್ವಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಃ| ಅಪುನರಾಗಮಾಯ ಮರಣಾಯ||೨೩||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27

ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರುತ್ಸಾಹೋ ವೇಗೋತ್ಸರ್ಗೋ ಯಥೋಚಿತಃ | ಲಘುತಾ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾ ಚ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨೪|| ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽರತಿಃ ಕಮ್ಪೋ ಮೂತ್ರಾಘಾತೋ ವಿಸಞ್ಜ್ಞತಾ | ಅಮೀ ಹ್ಯುಪದ್ರವಾ ಘೋರಾ ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ ಪಞ್ಚ ದಾರುಣಾಃ ||೨೫|| ಪ್ರಾಯೇಣಾಹಾರವೈಷಮ್ಯಾದಜೀರ್ಣಂ ಜಾಯತೇ ನೃಣಾಮ್ | ತನ್ಮೂಲೋ ರೋಗಸಙ್ಘಾತಸ್ತದ್ವಿನಾಶಾದ್ವಿನಶ್ಯತಿ ||೨೬|| ಗ್ಲಾನಿಗೌರವವಿಷ್ಟಮ್ಭಭ್ರಮಮಾರುತಮೂಢತಾಃ | ವಿಬನ್ಧೋ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ ಸಾಮಾನ್ಯಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨೭||

ಅಜೀರ್ಣಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಜೀರ್ಣಾಹಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರ್ಧೂಮಾಮ್ಲಾದಿರಹಿತತ್ವಮ್| ಉತ್ಸಾಹಃ ಶರೀರಮನಸೋರ್ಬಲಮ್| ಉತ್ಸರ್ಗೋ ಮಲಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ವೇಗಸಹಿತ ಉತ್ಸರ್ಗೋ ವೇಗೋತ್ಸರ್ಗಃ| ಯಥೋಚಿತ ಉಪಯುಕ್ತಾಹಾರಾನುರೂಪಃ| ಲಘುತಾ ದೇಹಸ್ಯ, ವಿಶೇಷೇಣ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತಿ||೨೪-೨೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಲಸಕವಿಲಮ್ಬಿಕಾನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬||