ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಕಾರಣತ್ವಾದಜೀರ್ಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭಿರಿತಿ ಕಫಾದಿಭಿರೇಕೈಕಶೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ| ರಸಶೇಷತ ಇತಿ ರಸಾಯ ಶೇಷೋ ರಸಶೇಷಃ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಭಾವೇ ಚತುರ್ಥೀ; ಯಥಾ– ಯೂಪಾಯ ದಾರು ಯೂಪದಾರು; ಅಥವಾ “ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವಾನಾಹಾರೋಽಭಿಪ್ರೇತೋ ಲಕ್ಷಣಯಾ, ತೇನ ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವಾನಾಹಾರೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ತಸ್ಯ ಶೇಷೋಽಪರಿಣತಿಲಕ್ಷಣೋ ರಸಶೇಷ” ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ತದಾ ಆಮವಿದಗ್ಧವಿಷ್ಟಬ್ಧಾನಾಮನ್ಯತಮರೂಪಸ್ಯಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಾನ್ನ ತೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ; ಕಿಞ್ಚ ತಲ್ಲಿಙ್ಗೈರಮ್ಲೋದ್ಗಾರಾದಿಭಿರ್ಭವಿತವ್ಯಂ, ತಥಾಚ ಸತ್ಯುದ್ಗಾರಶುದ್ಧೌ ರಸಶೇಷಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುದಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ? ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಉದ್ಗಾರಶುದ್ಧಾವಪಿ ಭಕ್ತಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ನ ಜಾಯತೇ ಹೃದ್ಗುರುತಾ ಚ ಯಸ್ಯ| ರಸಾವಶೇಷೇಣ ತು ಸಪ್ರಸೇಕಂ ಚತುರ್ಥಮೇತತ್ ಪ್ರವದನ್ತ್ಯಜೀರ್ಣಮ್||” ಇತಿ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬)| ಆರೋಗ್ಯಮಞ್ಜರ್ಯಾಂ ನಾಗಾರ್ಜುನೋಽಪ್ಯಾಹ– “ಉದ್ಗಾರೇಽಪಿ ವಿಶುದ್ಧತಾಮುಪಗತೇ ಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ನ ಭಕ್ತಾದಿಷು ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ವದನಸ್ಯ ಸನ್ಧಿಷು ರುಜಾ ಕೃತ್ವಾ ಶಿರೋಗೌರವಮ್| ಮನ್ದಾಜೀರ್ಣರಸೇ ತು ಲಕ್ಷಣಮಿದಂ, ತತ್ರಾತಿವೃದ್ಧೇ ಪುನರ್ಹೃಲ್ಲಾಸಜ್ವರಮೂರ್ಛನಾದಿ ಚ ಭವೇತ್ ಸರ್ವಾಮಯಕ್ಷೋಭಣಮ್||” ಇತಿ| ನೈವಮ್, ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿವಿದಗ್ಧಾದಿರೂಪಸ್ಯಾಪ್ಯಾಹಾರಶೇಷಸ್ಯಾತ್ಯಲ್ಪತ್ವೇನ ನ ತದನುರಞ್ಜಿತೋದ್ಗಾರೋದಯಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಅಕಾಲಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಮಿವ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸ್ವಲ್ಪಂ ಯದಾ ದೋಷವಿಬದ್ಧಮಾಮಂ ಲೀನಂ ನ ತೇಜಃಪಥಮಾವೃಣೋತಿ| ಭವತ್ಯಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ತದಾ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಸಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಂ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯಾಹಾರಾಪಾಕಜಂ ರಸಶೇಷಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್– “ಆಮಂ ವಿದಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ರಸಶೇಷಮಥಾಪಿ ಚ| ಚತುರ್ವಿಧಮಜೀರ್ಣಂ ಸ್ಯಾದಾಹಾರಾಪರಿಪಾಕತಃ||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– “ರಸೇ ಶೇಷೋ ರಸಶೇಷಃ, ಆಹಾರಜನಿತೇ ರಸೇ ಶೇಷ ಆಹಾರಾವಯವೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಕ್ಷೀರೇ ನೀರಮಿವ ರಸಶೇಷಃ|” ಇತಿ| ನನು, ಆಮಾಜೀರ್ಣಾದಿಭ್ಯೋ ರಸಶೇಷಸ್ಯ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಆಮಾದಿತ್ರಯಮನ್ನಜಂ, ರಸಶೇಷಸ್ತ್ವಾಹಾರರಸಜಃ; ವಾತಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಕೃತಃ, ಅಲ್ಪತ್ವಾದ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಾಂ; ಹೇತುಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ಭೇದ ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಮಿತಿ ತದ್ವಿರೋಧೇ ನಞ್, ಜೀರ್ಣಂ ಪಕ್ವಂ, ತದ್ವಿರುದ್ಧಮಜೀರ್ಣಮ್; ಯಥಾ– ಅಸಿತಮ್| ಸರ್ವಮಜೀರ್ಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜಮ್, ಏಕದೋಷವ್ಯಪದೇಶಸ್ತೂತ್ಕಟೈಕದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೇನೋಕ್ತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಯತಸ್ತ್ರೈದೋಷಿಕಮೇವಾಜೀರ್ಣಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್– “ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಾದಪಿ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪೋ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ಅಜೀರ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ದೋಷಮ್ ಆಧ್ಮಾನಾದಿದುಷ್ಟೇರಕಾರಕಮ್| ದಿನಪಾಕಿ ಚೇತ್ಯಹೋರಾತ್ರೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ, ಯತ್ರ ತು ಮಾತ್ರಾಕಾಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿದೋಷಾದಪರದಿನೇ ಪಚ್ಯತೇ ತದ್ದಿನಪಾಕಿ| ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ಪಚ್ಯಮಾನಮಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ತು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ, ನೈಶಾಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನನಿಷೇಧಾತ್| ಪ್ರಾಕೃತಂ ಪ್ರತಿವಾಸರಮಿತಿ ಪ್ರಾಕೃತಮವೈಕಾರಿಕಂ, ಪ್ರತಿವಾಸರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮ್| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ಅದ್ಯೈವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಿಂ ಜೀರ್ಣಮಜೀರ್ಣಂ ವಾ? ನ ತಾವಜ್ಜೀರ್ಣಂ, ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಮಲೋತ್ಸರ್ಗಾದೇರ್ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುದಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣಂ, ತಚ್ಚಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್– ಪಾಕಾರ್ಥಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದ್ಯಾಚಾರಸೇವಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಶತಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ಶಬ್ದರೂಪರಸಸ್ಪರ್ಶಗನ್ಧಾಂಶ್ಚ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಾನ್|| ಭುಕ್ತವಾನುಪಸೇವೇತ ತೇನಾನ್ನಂ ಸಾಧು ತಿಷ್ಠತಿ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬) ಇತಿ| ನ ಚಾತ್ರಾಹಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್| ಚರಕೇ ತು– “ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಜೀರ್ಣಸ್ಯ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಘೋರಮಲವಿಷಂ ಚ ” ಇತ್ಯನ್ತೇನಾನ್ನವಿಷಾಖ್ಯಮಜೀರ್ಣಂ” ಪಠಿತಂ, ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟರಸಶೇಷಾಜೀರ್ಣಮೇವೇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತೇನ ರಸಶೇಷ ಏವ ತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಭಾವ ಇತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಮ್||೫-೬||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಕಾರಣತ್ವಾದಜೀರ್ಣಾನ್ಯಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಸ್ಯೈವ ಅಪಕ್ವ ಉದ್ವರಿತೋ ರಸೋ ರಸಶೇಷಸ್ತತಃ| ನನ್ವಾಮಾಜೀರ್ಣಾದಿಭ್ಯೋ ರಸಶೇಷಸ್ಯ ಕೋ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಆಮಾದಿತ್ರಯಮನ್ನಜಂ, ರಸಶೇಷಸ್ತ್ವಾಹಾರರಸಜಃ, ವಾತಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಕೃತಃ, ಅಲ್ಪತ್ವಾದ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಾಮ್| ಮತಾನ್ತರಮಾಹ– ಅಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮಮಿತಿ ನಿರ್ದೋಷಮಾಧ್ಮಾನಾದಿದುಷ್ಟೇರಕಾರಕಂ, ದಿನಪಾಕಿ ಚೇತಿ ಅಹೋರಾತ್ರೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ಯತ್ರ ತು ಮಾತ್ರಾಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿದೋಷಾದಪರಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಪಚ್ಯತೇ ತದ್ದಿನಪಾಕಿ, ಕಾಲವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯಮಾನೋಽಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭೇದಃ| ಏತದಭಿಧಾನಸ್ಯ ತು ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಕಾಲಪ್ರತೀಕ್ಷಣಂ, ನಿಶಾಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನನಿಷೇಧಾತ್| ಅನ್ಯೇ ಷಷ್ಠಮಾಹುಃ– ಪ್ರಾಕೃತಮವೈಕಾರಿಕಂ, ಪ್ರತಿವಾಸರಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮ್| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ಅದ್ಯೈವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ಕಿಂ ಜೀರ್ಣಂ ಅಜೀರ್ಣ ವಾ ? ನ ತಾವಜ್ಜೀರ್ಣಂ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಮಲೋತ್ಸರ್ಗಾದೇರ್ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾನುತ್ಪಾದನಾತ್, ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣಮ್| ತಚ್ಚಾಧ್ಮಾನಾದಿಕಂ ನ ಕರೋತಿ ಪರಂ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದವಿಕಾರಿತ್ವಮಸ್ಯೇತಿ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಭಿಧಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಪಾಕಾರ್ಥಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಶಯನಾದ್ಯಾಚಾರಸೇವಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಶತಂ ಗತ್ವಾ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಸಂವಿಶೇತ್| ಶಬ್ದರೂಪರಸಸ್ಪರ್ಶಗನ್ಧಾದೀನ್ ಮನಸಃ ಪ್ರಿಯಾನ್|| ಭುಕ್ತವಾನುಪಸೇವೇತ ತೇನಾನ್ನಂ ಸಾಧು ತಿಷ್ಠತಿ” ಇತಿ| ನ ಚಾತ್ರಾಹಾರಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ, ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್||೫-೬||