6. agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam

Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1

അഥാഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണ-വിസൂചികാലസക-വിലമ്ബികാനിദാനമ് | മന്ദസ്തീക്ഷ്ണോऽഥ വിഷമഃ സമശ്ചേതി ചതുര്വിധഃ | കഫപിത്താനിലാധിക്യാത്തത്സാമ്യാജ്ജാഠരോऽനലഃ ||൧||

അര്ശഃകാര്യത്വാദഗ്നിമാന്ദ്യാദീനാം താന്യാഹ– മന്ദ ഇത്യാദി| മന്ദസ്യ ദുര്ജയത്വാത് പ്രാഗഭിധാനമ്| കഫപിത്താനിലാധിക്യാദിതി യഥാക്രമം മന്ദാദിഷു യോജ്യമ്| തത്സാമ്യാദിതി തേഷാം കഫാദീനാം സാമ്യാത്| സമോऽവികൃതഃ, ധാതുസാമ്യഹേതുരിത്യര്ഥഃ| ഏതസ്യാവികാരസ്യാപി വികാരപ്രസ്താവേऽഭിധാനം പ്രകൃതിജ്ഞാനാനന്തരീയകം വികൃതിജ്ഞാനമിതി ബോധനാര്ഥമ്| ജാഠര ഇതി ധാത്വഗ്നിഭൂതാഗ്നിവ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്||൧||

Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4

വിഷമോ വാതജാന് രോഗാന് തീക്ഷ്ണഃ പിത്തനിമിത്തജാന് | കരോത്യഗ്നിസ്തഥാ മന്ദോ വികാരാന് കഫസമ്ഭവാന് ||൨|| സമാ സമാഗ്നേരശിതാ മാത്രാ സമ്യഗ്വിപച്യതേ | സ്വല്പാऽപി നൈവ മന്ദാഗ്നേര്വിഷമാഗ്നേസ്തു ദേഹിനഃ ||൩|| കദാചിത് പച്യതേ സമ്യക്കദാചിന്ന വിപച്യതേ | മാത്രാऽതിമാത്രാऽപ്യശിതാ സുഖം യസ്യ വിപച്യതേ | തീക്ഷ്ണാഗ്നിരിതി തം വിദ്യാത് സമാഗ്നിഃ ശ്രേഷ്ഠ ഉച്യതേ ||൪||

പ്രതിലോമതന്ത്രയുക്ത്യാ തേഷാം രൂപമാഹ– വിഷമ ഇത്യാദി| വാതജാന് രോഗാനിതി വാതനാനാത്മജാനാമശീതേരന്യതമാന് സാമാന്യജാംശ്ച ജ്വരാതീസാരാദീന്, ഏവം പിത്തനാനാത്മജാനാമോഷചോഷാദീനാം ചത്വാരിംശതോऽന്യതമാന്, ഏവം കഫനാനാത്മജാനാം വിംശതേരാലസ്യാദീനാമന്യതമാന്| ഏതേ ച വികാരാശ്ചരകേ മഹാരോഗാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൨൦) ഏവ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| സമേത്യാദി| സമാ ഉചിതാ, മാത്രാ ആഹാരസ്യ, സമ്യഗ്യസ്യ വിപച്യതേ സ സമാഗ്നിഃ| തീക്ഷ്ണാഗ്നിരിതി തം വിദ്യാദിതി ഛേദഃ| മാത്രാऽതിമാത്രേത്യുപലക്ഷണം, തേനാജീര്ണഗുരുഭോജനാദികമപി ലക്ഷണീയമ്| യദുക്തമന്യത്ര– “അതിമാത്രമജീര്ണേऽപി ഗുരു ചാന്നമഥാശ്നതഃ| ദിവാऽപി സ്വപതോ യസ്യ പച്യതേ സോऽഗ്നിരുത്തമഃ||” ഇതി| തീക്ഷ്ണഗ്രഹണേന ഭസ്മകസ്യാവരോധഃ, അത്യന്തതീക്ഷ്ണാഗ്നിരേവ ഹി ‘ഭസ്മക’ ഇത്യുച്യതേ| യദുക്തം ചരകേ– “നരേ ക്ഷീണകഫേ പിത്തം കുപിതം മാരുതാനുഗമ്| സ്വോഷ്മണാ പാവകസ്ഥാനേ ബലമഗ്നേഃ പ്രയച്ഛതി|| തദാ ലബ്ധബലോ ദേഹം വിരുജേത് സാനിലോऽനലഃ| അഭിഭൂയ പചത്യന്നം തൈക്ഷ്ണ്യാദാശു മുഹുര്മുഹുഃ|| പക്ത്വാऽന്നം തതോ ധാതൂന് ശോണിതാദീന് പചത്യപി| തതോ ദൌര്ബല്യമാതങ്കാന് മൃത്യും ചോപനയേന്നരമ്|| ഭുക്തേऽന്നേ ലഭതേ ശാന്തിം ജീര്ണമാത്രേ പ്രതാമ്യതി| തൃട്കാസദാഹമൂര്ഛാഃ സ്യുര്വ്യാധയോऽത്യഗ്നിസമ്ഭവാഃ||” (ച. ചി. അ. ൧൫) ഇതി||൨-൪||

Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6

ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധം കഫപിത്താനിലൈസ്ത്രിഭിഃ | അജീര്ണം കേചിദിച്ഛന്തി ചതുര്ഥം രസശേഷതഃ ||൫|| (സു. സൂ. അ. ൪൬) | അജീര്ണം പഞ്ചമം കേചിന്നിര്ദോഷം ദിനപാകി ച | വദന്തി ഷഷ്ഠം ചാജീര്ണം പ്രാകൃതം പ്രതിവാസരമ് ||൬||

അഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണയോഃ പരസ്പരകാരണത്വാദജീര്ണാന്യാഹ– ആമമിത്യാദി| ത്രിഭിരിതി കഫാദിഭിരേകൈകശോ യഥാസങ്ഖ്യേന| രസശേഷത ഇതി രസായ ശേഷോ രസശേഷഃ, പ്രകൃതിവികൃതിഭാവേ ചതുര്ഥീ; യഥാ– യൂപായ ദാരു യൂപദാരു; അഥവാ “രസശബ്ദേന രസവാനാഹാരോऽഭിപ്രേതോ ലക്ഷണയാ, തേന രസശബ്ദേന രസവാനാഹാരോऽഭിധീയതേ, തസ്യ ശേഷോऽപരിണതിലക്ഷണോ രസശേഷ” ഇതി ജേജ്ജടഃ| നനു, യദ്യേവം തദാ ആമവിദഗ്ധവിഷ്ടബ്ധാനാമന്യതമരൂപസ്യാവശ്യമ്ഭാവിത്വാന്ന തേഭ്യോ ഭേദഃ; കിഞ്ച തല്ലിങ്ഗൈരമ്ലോദ്ഗാരാദിഭിര്ഭവിതവ്യം, തഥാച സത്യുദ്ഗാരശുദ്ധൌ രസശേഷാജീര്ണലക്ഷണസ്യാനുദയപ്രസങ്ഗഃ? ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ഉദ്ഗാരശുദ്ധാവപി ഭക്തകാങ്ക്ഷാ ന ജായതേ ഹൃദ്ഗുരുതാ ച യസ്യ| രസാവശേഷേണ തു സപ്രസേകം ചതുര്ഥമേതത് പ്രവദന്ത്യജീര്ണമ്||” ഇതി (സു. സൂ. അ. ൪൬)| ആരോഗ്യമഞ്ജര്യാം നാഗാര്ജുനോऽപ്യാഹ– “ഉദ്ഗാരേऽപി വിശുദ്ധതാമുപഗതേ കാങ്ക്ഷാ ന ഭക്താദിഷു സ്നിഗ്ധത്വം വദനസ്യ സന്ധിഷു രുജാ കൃത്വാ ശിരോഗൌരവമ്| മന്ദാജീര്ണരസേ തു ലക്ഷണമിദം, തത്രാതിവൃദ്ധേ പുനര്ഹൃല്ലാസജ്വരമൂര്ഛനാദി ച ഭവേത് സര്വാമയക്ഷോഭണമ്||” ഇതി| നൈവമ്, അവശ്യമ്ഭാവിവിദഗ്ധാദിരൂപസ്യാപ്യാഹാരശേഷസ്യാത്യല്പത്വേന ന തദനുരഞ്ജിതോദ്ഗാരോദയപ്രസങ്ഗഃ, അകാലബുഭുക്ഷായാമിവ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ്വല്പം യദാ ദോഷവിബദ്ധമാമം ലീനം ന തേജഃപഥമാവൃണോതി| ഭവത്യജീര്ണേऽപി തദാ ബുഭുക്ഷാ സാ മന്ദബുദ്ധിം വിഷവന്നിഹന്തി||” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യാഹാരാപാകജം രസശേഷലക്ഷണമുക്തമ്– “ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധം രസശേഷമഥാപി ച| ചതുര്വിധമജീര്ണം സ്യാദാഹാരാപരിപാകതഃ||” ഇതി| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– “രസേ ശേഷോ രസശേഷഃ, ആഹാരജനിതേ രസേ ശേഷ ആഹാരാവയവോऽനുപ്രവിഷ്ടോऽലക്ഷ്യമാണഃ ക്ഷീരേ നീരമിവ രസശേഷഃ|” ഇതി| നനു, ആമാജീര്ണാദിഭ്യോ രസശേഷസ്യ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ– ആമാദിത്രയമന്നജം, രസശേഷസ്ത്വാഹാരരസജഃ; വാതികാദിവ്യപദേശശ്ചാത്ര ന കൃതഃ, അല്പത്വാദ്വാതാദിലിങ്ഗാനാം; ഹേതുലക്ഷണചികിത്സാഭേദാച്ചാസ്യ ഭേദ ഇതി| അജീര്ണമിതി തദ്വിരോധേ നഞ്, ജീര്ണം പക്വം, തദ്വിരുദ്ധമജീര്ണമ്; യഥാ– അസിതമ്| സര്വമജീര്ണം ത്രിദോഷജമ്, ഏകദോഷവ്യപദേശസ്തൂത്കടൈകദോഷലിങ്ഗത്വേനോക്ത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; യതസ്ത്രൈദോഷികമേവാജീര്ണകാരണമുക്തമ്– “അത്യമ്ബുപാനാത്” ഇത്യാദി| അജീര്ണാദപി ദോഷത്രയകോപോ ഭവതി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “അജീര്ണാത് പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്|” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| അജീര്ണം പഞ്ചമം കേചിദിത്യാദി| നിര്ദോഷമ് ആധ്മാനാദിദുഷ്ടേരകാരകമ്| ദിനപാകി ചേത്യഹോരാത്രേണാഹാരഃ പച്യതേ ഇത്യുത്സര്ഗഃ, യത്ര തു മാത്രാകാലാസാത്മ്യാദിദോഷാദപരദിനേ പച്യതേ തദ്ദിനപാകി| കാലവ്യതിക്രമേണ പച്യമാനമപ്യാധ്മാനാദികം ന കരോതീതി പൂര്വേഭ്യോ ഭേദഃ| ഏതദഭിധാനസ്യ തു പ്രയോജനം പാകകാലപ്രതീക്ഷണം, നൈശാജീര്ണേ ഭോജനനിഷേധാത്| പ്രാകൃതം പ്രതിവാസരമിതി പ്രാകൃതമവൈകാരികം, പ്രതിവാസരം പ്രതിദിനം ക്രിയമാണമ്| അയമഭിസന്ധിഃ– അദ്യൈവ ഭുക്തമന്നം കിം ജീര്ണമജീര്ണം വാ? ന താവജ്ജീര്ണം, ക്ഷുത്പിപാസാമലോത്സര്ഗാദേര്ജീര്ണലക്ഷണസ്യാനുദയാത്; തസ്മാദജീര്ണം, തച്ചാധ്മാനാദികം ന കരോതീതി പൂര്വേഭ്യോ ഭിന്നമ്| തസ്യ ചാഭിധാനപ്രയോജനമ്– പാകാര്ഥം വാമപാര്ശ്വശയനാദ്യാചാരസേവാ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “ഭുക്ത്വാ പാദശതം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ശബ്ദരൂപരസസ്പര്ശഗന്ധാംശ്ച മനസഃ പ്രിയാന്|| ഭുക്തവാനുപസേവേത തേനാന്നം സാധു തിഷ്ഠതി||” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| ന ചാത്രാഹാരസ്യ നിഷേധഃ, തസ്യ ശാസ്ത്രേണ വിഹിതത്വാത്| ചരകേ തു– “തസ്യ ലിങ്ഗമജീര്ണസ്യ” ഇത്യാദിനാ “ഘോരമലവിഷം ച ” ഇത്യന്തേനാന്നവിഷാഖ്യമജീര്ണം” പഠിതം, തച്ച പിത്താദിസംസൃഷ്ടരസശേഷാജീര്ണമേവേതി വ്യാചക്ഷതേ; തേന രസശേഷ ഏവ തസ്യാന്തര്ഭാവ ഇതി പൃഥക് പഠിതമ്||൫-൬||

Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9

അത്യമ്ബുപാനാദ്വിഷമാശനാച്ച സന്ധാരണാത് സ്വപ്നവിപര്യയാച്ച | കാലേऽപി സാത്മ്യം ലഘു ചാപി ഭുക്തമന്നം ന പാകം ഭജതേ നരസ്യ ||൭|| ഈര്ഷ്യാഭയക്രോധപരിപ്ലുതേന ലുബ്ധേന രുഗ്ദൈന്യനിപീഡിതേന | പ്രദ്വേഷയുക്തേന ച സേവ്യമാനമന്നം ന സമ്യക്പരിപാകമേതി ||൮|| (സു. സൂ. അ. ൪൬) | മാത്രയാऽപ്യഭ്യവഹൃതം പഥ്യം ചാന്നം ന ജീര്യതി | ചിന്താശോകഭയക്രോധദുഃഖശയ്യാപ്രജാഗരൈഃ ||൯|| (ച. വി. അ. ൨) |

അജീര്ണകാരണമാഹ– അത്യമ്ബുപാനാദിത്യാദി| സന്ധാരണാദിതി വേഗാനാമ് സ്വപ്നവിപര്യയാത് ദിവാസ്വപ്നാദേഃ| ലഘു ചാപീതി ‘അപി’ ശബ്ദേന സ്നിഗ്ധോഷ്ണാദിഗുണയുക്തമപി ബോധ്യമ്| കേചിത് ‘ഈര്ഷ്യാഭയക്രോധപരിപ്ലുതേന’ ഇത്യാദിശ്ലോകം പഠന്തി; സ ച മാനസദോഷാജീര്ണവിഷയോ ബോദ്ധവ്യ ഇതി||൭-൯||

Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13

തത്രാമേ ഗുരുതോത്ക്ലേദഃ ശോഥോ ഗണ്ഡാക്ഷികൂടഗഃ | ഉദ്ഗാരശ്ച യഥാഭുക്തമവിദഗ്ധഃ പ്രവര്തതേ ||൧൦|| വിദഗ്ധേ ഭ്രമതൃണ്മൂര്ഛാഃ പിത്താച്ച വിവിധാ രുജഃ | ഉദ്ഗാരശ്ച സധൂമാമ്ലഃ സ്വേദോ ദാഹശ്ച ജായതേ ||൧൧|| വിഷ്ടബ്ധേ ശൂലമാധ്മാനം വിവിധാ വാതവേദനാഃ | മലവാതാപ്രവൃത്തിശ്ച സ്തമ്ഭോ മോഹാऽങ്ഗപീഡനമ് ||൧൨|| രസശേഷേऽന്നവിദ്വേഷോ ഹൃദയാശുദ്ധിഗൌരവേ |൧൩|

ഉദ്ദിഷ്ടാനാമാമാജീര്ണാദീനാം ലക്ഷണമാഹ– തത്രേത്യാദി| തത്രേതി തേഷു മധ്യേ| ഗണ്ഡഃ കപോലഃ അക്ഷികൂടഃ ചക്ഷുര്ഗോലകഃ, തദ്ഗതഃ ശോഥോ ഭവതി പ്രഭാവാത്| ഉദ്ഗാരശ്ച യഥാഭുക്തമിതി മധുരാദിരൂപഃ| അവിദഗ്ധോऽനമ്ലഃ, ദ്വിതീയപാകേ ഹ്യാഹാരസ്യാമ്ലതാ ദര്ശിതാ| വിദഗ്ധ ഇത്യാദി| വിവിധാ വാതവേദനാ തോദഭേദാദിരൂപാ| അങ്ഗപീഡനം സാമവാതവേദനാദി| പിത്താച്ച വിവിധാ രുജ ഇതി ഓഷചോഷാദയഃ| സധൂമാമ്ല ഇതി ധൂമോദ്ഗാരോऽമ്ലോദ്ഗാരശ്ച||൧൦-൧൨||

Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13

മൂര്ഛാ പ്രലാപോ വമഥുഃ പ്രസേകഃ സദനം ഭ്രമഃ | ഉപദ്രവാ ഭവന്ത്യേതേ മരണം ചാപ്യജീര്ണതഃ ||൧൩|| (സു. സൂ. അ. ൪൬) |

ഉപദ്രവാനാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| അതിപ്രവൃദ്ധാജീര്ണേ തു മരണമപി||൧൩||

Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14

അനാത്മവന്തഃ പശുവദ്ഭുഞ്ജതേ യേऽപ്രമാണതഃ | രോഗാനീകസ്യ തേ മൂലമജീര്ണം പ്രാപ്നുവന്തി ഹി ||൧൪||

ഉക്താജീര്ണകാരണേഭ്യോऽതിമാത്രഭോജനസ്യ വിശേഷകാരണത്വമാഹ– അനാത്മവന്ത ഇത്യാദി| അനാത്മവന്തോ ദുഷ്ടമനോയുക്താഃ, ലോലുപത്വേന തദാത്വസുഖാകാങ്ക്ഷിണ ഇതി| അത ഏവോക്തമ്– പശുവദിതി| രോഗാനീകസ്യ രോഗസമൂഹസ്യ വിസൂച്യാദേഃ, മൂലം കാരണമ്||൧൪||

Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15

അജീര്ണമാമം വിഷ്ടബ്ധം വിദഗ്ധം ച യദീരിതമ് | വിസൂച്യലസകൌ തസ്മാദ്ഭവേച്ചാപി വിലമ്ബികാ ||൧൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

അജീര്ണസമ്ഭവത്വാദ്വിസൂച്യാദീനാമജീര്ണാനന്തരം വിസൂച്യാദീനാഹ– അജീര്ണമിത്യാദി| “ആമവിഷ്ടബ്ധവിദഗ്ധേഷു ത്രിഷു വിസൂച്യലസകവിലമ്ബികാ യഥാസങ്ഖ്യം ഭവന്തി” ഇതി കാര്തികകുണ്ഡഃ| ‘തന്ന’ ഇതി ബകുലകരഃ| യഥാസങ്ഖ്യേ ഹി വിലമ്ബികാ വിദഗ്ധാത് പ്രാപ്നോതി, താം ച കഫവാതാഭ്യാം പഠിഷ്യതി, തസ്മാത്ത്രിവിധാജീര്ണാദ്യഥാസമ്ഭവം വിസൂച്യാദീനാമുത്പാദ ഇതി യുക്തമ്| ഉക്തംഹി– “അജീര്ണാത് പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്” ഇതി||൧൫||

Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17

സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി തുദന് സന്തിഷ്ഠതേऽനിലഃ | യസ്യാജീര്ണേന സാ വൈദ്യൈര്വിസൂചീതി നിഗദ്യതേ ||൧൬|| ന താം പരിമിതാഹാരാ ലഭന്തേ വിദിതാഗമാഃ | മൂഢാസ്താമജിതാത്മാനോ ലഭന്തേऽശനലോലുപാഃ ||൧൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

വിസൂച്യാ നിരുക്തിമാഹ– സൂചീഭിരിത്യാദി| ‘ബാഹുല്യാദ്വായുഃ സൂചീഭിരിവ തുദന്’ ഇതി വിസൂചീനിരുക്തിഃ| പാണ്ഡുരോഗവത് സൂചീഭിരിവ തോദനം വിഹായാന്യേऽപി വേദനാഭേദാ വിവിധാ ഭവന്ത്യേവ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “വിവിധൈര്വേദനാഭേദൈര്വായ്വാദേര്ഭൃശകോപതഃ| സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി ഭിനത്തീതി വിസൂചികാ||” ഇതി വിദിതാഗമാ വിദിതായുര്വേദാഃ| മൂഢാസ്തജ്ജ്ഞാനാനഭിജ്ഞാഃ| അജിതാത്മാനഃ അജിതേന്ദ്രിയാഃ അശനലോലുപാഃ പശുവദപ്രമാണഭോജിനഃ||൧൬-൧൭||

Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18

മൂര്ഛാऽതിസാരോ വമഥുഃ പിപാസാ ശൂലം ഭ്രമോദ്വേഷ്ടനജൃമ്ഭദാഹാഃ | വൈവര്ണ്യകമ്പൌ ഹൃദയേ രുജശ്ച ഭവന്തി തസ്യാം ശിരസശ്ച ഭേദഃ ||൧൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

വിസൂചീ ലക്ഷണമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദി| വമഥുഃ വാന്തിഃ| ശിരസശ്ച ഭേദഃ ശിരഃശൂലമ്| അത്ര ച വമനാതീസാരൌ മിലിതൌ ലക്ഷണമിതി സൌശ്രുതാഃ സുശ്രുതേ– ത്വധോഗായാ ആമാതീസാരേണ ഗ്രഹണമ്, ഊര്ധ്വഗായാശ്ഛര്ദ്യാ ച| (ചരകേ തു പഠ്യതേ– “ഊര്ധ്വം ചാധശ്ച പ്രവൃത്താമദോഷാം യഥോക്തരൂപാം വിസൂചീം വിദ്യാത്||” (ച. വി. അ. ൨) ഇതി| അത ഊര്ധ്വഗാ വിസൂചീ ഭവതി, തഥാऽധോഗാऽപി, ചരകേ ആമാതീസാരസ്യാപഠിതത്വാത്; ചകാരാദുഭയമാര്ഗഗാऽപീതി ചേതി വ്യാചക്ഷതേ, ഊര്ധ്വഗായാശ്ച അപക്വാഹാരവമനേന ത്രിദോഷച്ഛര്ദിഭ്യോ ഭേദ ഇതി മന്തവ്യമ്||൧൮||

Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20

കുക്ഷിരാനഹ്യതേऽത്യര്ഥം പ്രതാമ്യേത് പരികൂജതി | നിരുദ്ധോ മാരുതശ്ചൈവ കുക്ഷാവുപരി ധാവതി ||൧൯|| വാതവര്ചോനിരോധശ്ച യസ്യാത്യര്ഥം ഭവേദപി | തസ്യാലസകമാചഷ്ടേ തൃഷ്ണോദ്ഗാരൌ ച യസ്യ തു ||൨൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

അലസകമാഹ– കുക്ഷിരിത്യാദി| ആനഹ്യതേ ആധ്മായതേ, മലവിഷ്ടമ്ഭസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| പ്രതാമ്യേത് മുഹ്യതി പുരുഷഃ പരികൂജതി ആര്തനാദം കരോതി| നിരുദ്ധ ഇത്യജീര്ണേനാധഃ പ്രതിരുദ്ധഗതിഃ കുക്ഷൌ വാ, തേനോപരി ധാവതി ഊര്ധ്വം ഹൃദയകണ്ഠാദികം ഗച്ഛതി| ‘അലസക’ ഇതി ദോഷസ്ഥിരത്വനിമിത്താ സഞ്ജ്ഞാ| യദുക്തം തന്ത്രാന്തരേ– “പ്രയാതി നോര്ധ്വം നാധസ്താദാഹാരോ ന വിപച്യതേ| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ||” ഇതി||൧൯-൨൦||

Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21

ദുഷ്ടം തു ഭുക്തം കഫമാരുതാഭ്യാം പ്രവര്തതേ നോര്ധ്വമധശ്ച യസ്യ | വിലമ്ബികാം താം ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യാമാചക്ഷതേ ശാസ്ത്രവിദഃ പുരാണാഃ ||൨൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

വിലമ്ബികാമാഹ– ദുഷ്ടമിത്യാദി| ഭുക്തമന്നം കഫമാരുതാഭ്യാം ദുഷ്ടമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഭൃശം ദുശ്ചികിത്സ്യാമ് അത്യര്ഥം ദുശ്ചികിത്സ്യാം, പ്രത്യാഖ്യേയാം വര്ജനീയാമിത്യര്ഥഃ| നനു, അലസകവിലമ്ബികയോരുഭയോരപി വാതകഫപ്രബലയോരൂര്ധ്വാധോऽപ്രവര്തനശീലയോസ്തുല്യത്വാത് കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ അലസകേ തീവ്രാഃ ശൂലാദയോ ഭവന്തി, യദുക്തമ്– “പീഡിതം മാരുതേനാന്നം ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമന്തരാ| അലസം ക്ഷോഭിതം ദോഷൈഃ ശല്യത്വേനൈവ സംസ്ഥിതമ്|| ശൂലാദീന് കുരുതേ തീവ്രാംശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന്||” ഇതി||൨൧||

Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22

യത്രസ്ഥമാമം വിരുജേത്തമേവ ദേശം വിശേഷേണ വികാരജാതൈഃ | ദോഷേണ യേനാവതതം ശരീരം തല്ലക്ഷണൈരാമസമുദ്ഭവൈശ്ച ||൨൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

അജീര്ണജാതാന് വിസൂച്യാദീനഭിധായാജീര്ണജന്യസ്യാമസ്യ കാര്യാന്തരമാഹ– യത്രസ്ഥമിത്യാദി| ആമം കര്തൃ, യത്രസ്ഥം തമേവ ദേശം വിശേഷേണ രുജേത്; ഏതേനാന്യദേശേऽപി കിഞ്ചിദ്രുജം കരോതീതി ബോധയതി| യത്രേതിസര്വനാമശബ്ദേന കുപിതവാതാദീനാമിവാനിയതമേവ സ്ഥാനമാമസ്യേതി ദര്ശിതമ്| കൈ രുജേദിത്യാഹ– വികാരജാതൈര്വികാരസമൂഹൈഃ| കിമ്ഭൂതൈരിത്യാഹ– ദോഷേണ യേന സ്വകാരണകുപിതേന വാതാദിനാऽവതതം വ്യാപ്തം ശരീരം, തല്ലക്ഷണൈഃ തല്ലിങ്ഗൈസ്തോദദാഹഗൌരവാദിഭിഃ, ന കേവലം തൈരാമസമുദ്ഭവൈശ്ച വികാരജാതൈരപാകാലസകാദിഭിരപി| അനേനൈവ ശ്ലോകേന തന്ത്രാന്തരോക്തമാമവാതാഖ്യം രോഗം ഗൃഹീതവാന് സുശ്രുതഃ, തസ്യ ലക്ഷണസ്യ സമാനത്വാദിത്യാഹുഃ||൨൨||

Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

യഃ ശ്യാവദന്തൌഷ്ഠനഖോऽല്പസഞ്ജ്ഞോ വമ്യര്ദിതോऽഭ്യന്തരയാതനേത്രഃ | ക്ഷാമസ്വരഃ സര്വവിമുക്തസന്ധിര്യായാന്നരഃ സോऽപുനരാഗമായ ||൨൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |

വിസൂച്യലസകയോരസാധ്യത്വലക്ഷണമാഹ– യ ഇത്യാദി| “വിലമ്ബികായാസ്തു സ്വരൂപേണൈവാസാധ്യത്വമ്” ഇതി ജേജ്ജടഃ| അല്പസഞ്ജ്ഞോ മോഹയുക്തഃ| അഭ്യന്തരയാതനേത്രഃ കോടരാന്തഃപ്രവിഷ്ടാക്ഷിഗോലകഃ| സര്വവിമുക്തസന്ധിഃ ശ്ലഥീഭൂതസര്വപര്വാസ്ഥിസന്ധിഃ| അപുനരാഗമായ മരണായ||൨൩||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27

ഉദ്ഗാരശുദ്ധിരുത്സാഹോ വേഗോത്സര്ഗോ യഥോചിതഃ | ലഘുതാ ക്ഷുത്പിപാസാ ച ജീര്ണാഹാരസ്യ ലക്ഷണമ് ||൨൪|| നിദ്രാനാശോऽരതിഃ കമ്പോ മൂത്രാഘാതോ വിസഞ്ജ്ഞതാ | അമീ ഹ്യുപദ്രവാ ഘോരാ വിസൂച്യാം പഞ്ച ദാരുണാഃ ||൨൫|| പ്രായേണാഹാരവൈഷമ്യാദജീര്ണം ജായതേ നൃണാമ് | തന്മൂലോ രോഗസങ്ഘാതസ്തദ്വിനാശാദ്വിനശ്യതി ||൨൬|| ഗ്ലാനിഗൌരവവിഷ്ടമ്ഭഭ്രമമാരുതമൂഢതാഃ | വിബന്ധോ വാ പ്രവൃത്തിര്വാ സാമാന്യാജീര്ണലക്ഷണമ് ||൨൭||

അജീര്ണപ്രതിയോഗിതയാ ജീര്ണാഹാരലക്ഷണമാഹ– ഉദ്ഗാരേത്യാദി| ഉദ്ഗാരശുദ്ധിര്ധൂമാമ്ലാദിരഹിതത്വമ്| ഉത്സാഹഃ ശരീരമനസോര്ബലമ്| ഉത്സര്ഗോ മലമൂത്രപ്രവൃത്തിഃ, വേഗസഹിത ഉത്സര്ഗോ വേഗോത്സര്ഗഃ| യഥോചിത ഉപയുക്താഹാരാനുരൂപഃ| ലഘുതാ ദേഹസ്യ, വിശേഷേണ കോഷ്ഠസ്യേതി||൨൪-൨൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬||

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാനിദാനം സമാപ്തമ്||൬||