Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1
അഥാഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണ-വിസൂചികാലസക-വിലമ്ബികാനിദാനമ് | മന്ദസ്തീക്ഷ്ണോऽഥ വിഷമഃ സമശ്ചേതി ചതുര്വിധഃ | കഫപിത്താനിലാധിക്യാത്തത്സാമ്യാജ്ജാഠരോऽനലഃ ||൧||
अथाग्निमान्द्याजीर्ण-विसूचिकालसक-विलम्बिकानिदानम् | मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः | कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4
വിഷമോ വാതജാന് രോഗാന് തീക്ഷ്ണഃ പിത്തനിമിത്തജാന് | കരോത്യഗ്നിസ്തഥാ മന്ദോ വികാരാന് കഫസമ്ഭവാന് ||൨|| സമാ സമാഗ്നേരശിതാ മാത്രാ സമ്യഗ്വിപച്യതേ | സ്വല്പാऽപി നൈവ മന്ദാഗ്നേര്വിഷമാഗ്നേസ്തു ദേഹിനഃ ||൩|| കദാചിത് പച്യതേ സമ്യക്കദാചിന്ന വിപച്യതേ | മാത്രാऽതിമാത്രാऽപ്യശിതാ സുഖം യസ്യ വിപച്യതേ | തീക്ഷ്ണാഗ്നിരിതി തം വിദ്യാത് സമാഗ്നിഃ ശ്രേഷ്ഠ ഉച്യതേ ||൪||
विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२|| समा समाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते | स्वल्पाऽपि नैव मन्दाग्नेर्विषमाग्नेस्तु देहिनः ||३|| कदाचित् पच्यते सम्यक्कदाचिन्न विपच्यते | मात्राऽतिमात्राऽप्यशिता सुखं यस्य विपच्यते | तीक्ष्णाग्निरिति तं विद्यात् समाग्निः श्रेष्ठ उच्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6
ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധം കഫപിത്താനിലൈസ്ത്രിഭിഃ | അജീര്ണം കേചിദിച്ഛന്തി ചതുര്ഥം രസശേഷതഃ ||൫|| (സു. സൂ. അ. ൪൬) | അജീര്ണം പഞ്ചമം കേചിന്നിര്ദോഷം ദിനപാകി ച | വദന്തി ഷഷ്ഠം ചാജീര്ണം പ്രാകൃതം പ്രതിവാസരമ് ||൬||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||५|| (सु. सू. अ. ४६) | अजीर्णं पञ्चमं केचिन्निर्दोषं दिनपाकि च | वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9
അത്യമ്ബുപാനാദ്വിഷമാശനാച്ച സന്ധാരണാത് സ്വപ്നവിപര്യയാച്ച | കാലേऽപി സാത്മ്യം ലഘു ചാപി ഭുക്തമന്നം ന പാകം ഭജതേ നരസ്യ ||൭|| ഈര്ഷ്യാഭയക്രോധപരിപ്ലുതേന ലുബ്ധേന രുഗ്ദൈന്യനിപീഡിതേന | പ്രദ്വേഷയുക്തേന ച സേവ്യമാനമന്നം ന സമ്യക്പരിപാകമേതി ||൮|| (സു. സൂ. അ. ൪൬) | മാത്രയാऽപ്യഭ്യവഹൃതം പഥ്യം ചാന്നം ന ജീര്യതി | ചിന്താശോകഭയക്രോധദുഃഖശയ്യാപ്രജാഗരൈഃ ||൯|| (ച. വി. അ. ൨) |
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||७|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिप्लुतेन लुब्धेन रुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक्परिपाकमेति ||८|| (सु. सू. अ. ४६) | मात्रयाऽप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति | चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः ||९|| (च. वि. अ. २) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13
തത്രാമേ ഗുരുതോത്ക്ലേദഃ ശോഥോ ഗണ്ഡാക്ഷികൂടഗഃ | ഉദ്ഗാരശ്ച യഥാഭുക്തമവിദഗ്ധഃ പ്രവര്തതേ ||൧൦|| വിദഗ്ധേ ഭ്രമതൃണ്മൂര്ഛാഃ പിത്താച്ച വിവിധാ രുജഃ | ഉദ്ഗാരശ്ച സധൂമാമ്ലഃ സ്വേദോ ദാഹശ്ച ജായതേ ||൧൧|| വിഷ്ടബ്ധേ ശൂലമാധ്മാനം വിവിധാ വാതവേദനാഃ | മലവാതാപ്രവൃത്തിശ്ച സ്തമ്ഭോ മോഹാऽങ്ഗപീഡനമ് ||൧൨|| രസശേഷേऽന്നവിദ്വേഷോ ഹൃദയാശുദ്ധിഗൌരവേ |൧൩|
तत्रामे गुरुतोत्क्लेदः शोथो गण्डाक्षिकूटगः | उद्गारश्च यथाभुक्तमविदग्धः प्रवर्तते ||१०|| विदग्धे भ्रमतृण्मूर्छाः पित्ताच्च विविधा रुजः | उद्गारश्च सधूमाम्लः स्वेदो दाहश्च जायते ||११|| विष्टब्धे शूलमाध्मानं विविधा वातवेदनाः | मलवाताप्रवृत्तिश्च स्तम्भो मोहाऽङ्गपीडनम् ||१२|| रसशेषेऽन्नविद्वेषो हृदयाशुद्धिगौरवे |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13
മൂര്ഛാ പ്രലാപോ വമഥുഃ പ്രസേകഃ സദനം ഭ്രമഃ | ഉപദ്രവാ ഭവന്ത്യേതേ മരണം ചാപ്യജീര്ണതഃ ||൧൩|| (സു. സൂ. അ. ൪൬) |
मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||१३|| (सु. सू. अ. ४६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14
അനാത്മവന്തഃ പശുവദ്ഭുഞ്ജതേ യേऽപ്രമാണതഃ | രോഗാനീകസ്യ തേ മൂലമജീര്ണം പ്രാപ്നുവന്തി ഹി ||൧൪||
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15
അജീര്ണമാമം വിഷ്ടബ്ധം വിദഗ്ധം ച യദീരിതമ് | വിസൂച്യലസകൌ തസ്മാദ്ഭവേച്ചാപി വിലമ്ബികാ ||൧൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||१५|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17
സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി തുദന് സന്തിഷ്ഠതേऽനിലഃ | യസ്യാജീര്ണേന സാ വൈദ്യൈര്വിസൂചീതി നിഗദ്യതേ ||൧൬|| ന താം പരിമിതാഹാരാ ലഭന്തേ വിദിതാഗമാഃ | മൂഢാസ്താമജിതാത്മാനോ ലഭന്തേऽശനലോലുപാഃ ||൧൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ||१६|| न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः ||१७|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18
മൂര്ഛാऽതിസാരോ വമഥുഃ പിപാസാ ശൂലം ഭ്രമോദ്വേഷ്ടനജൃമ്ഭദാഹാഃ | വൈവര്ണ്യകമ്പൌ ഹൃദയേ രുജശ്ച ഭവന്തി തസ്യാം ശിരസശ്ച ഭേദഃ ||൧൮|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
मूर्छाऽतिसारो वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||१८|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20
കുക്ഷിരാനഹ്യതേऽത്യര്ഥം പ്രതാമ്യേത് പരികൂജതി | നിരുദ്ധോ മാരുതശ്ചൈവ കുക്ഷാവുപരി ധാവതി ||൧൯|| വാതവര്ചോനിരോധശ്ച യസ്യാത്യര്ഥം ഭവേദപി | തസ്യാലസകമാചഷ്ടേ തൃഷ്ണോദ്ഗാരൌ ച യസ്യ തു ||൨൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत् परिकूजति | निरुद्धो मारुतश्चैव कुक्षावुपरि धावति ||१९|| वातवर्चोनिरोधश्च यस्यात्यर्थं भवेदपि | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारौ च यस्य तु ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21
ദുഷ്ടം തു ഭുക്തം കഫമാരുതാഭ്യാം പ്രവര്തതേ നോര്ധ്വമധശ്ച യസ്യ | വിലമ്ബികാം താം ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യാമാചക്ഷതേ ശാസ്ത്രവിദഃ പുരാണാഃ ||൨൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||२१|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22
യത്രസ്ഥമാമം വിരുജേത്തമേവ ദേശം വിശേഷേണ വികാരജാതൈഃ | ദോഷേണ യേനാവതതം ശരീരം തല്ലക്ഷണൈരാമസമുദ്ഭവൈശ്ച ||൨൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ||२२|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23
യഃ ശ്യാവദന്തൌഷ്ഠനഖോऽല്പസഞ്ജ്ഞോ വമ്യര്ദിതോऽഭ്യന്തരയാതനേത്രഃ | ക്ഷാമസ്വരഃ സര്വവിമുക്തസന്ധിര്യായാന്നരഃ സോऽപുനരാഗമായ ||൨൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||२३|| (सु. उ. तं. अ. ५६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27
ഉദ്ഗാരശുദ്ധിരുത്സാഹോ വേഗോത്സര്ഗോ യഥോചിതഃ | ലഘുതാ ക്ഷുത്പിപാസാ ച ജീര്ണാഹാരസ്യ ലക്ഷണമ് ||൨൪|| നിദ്രാനാശോऽരതിഃ കമ്പോ മൂത്രാഘാതോ വിസഞ്ജ്ഞതാ | അമീ ഹ്യുപദ്രവാ ഘോരാ വിസൂച്യാം പഞ്ച ദാരുണാഃ ||൨൫|| പ്രായേണാഹാരവൈഷമ്യാദജീര്ണം ജായതേ നൃണാമ് | തന്മൂലോ രോഗസങ്ഘാതസ്തദ്വിനാശാദ്വിനശ്യതി ||൨൬|| ഗ്ലാനിഗൌരവവിഷ്ടമ്ഭഭ്രമമാരുതമൂഢതാഃ | വിബന്ധോ വാ പ്രവൃത്തിര്വാ സാമാന്യാജീര്ണലക്ഷണമ് ||൨൭||
उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोचितः | लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ||२४|| निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघातो विसञ्ज्ञता | अमी ह्युपद्रवा घोरा विसूच्यां पञ्च दारुणाः ||२५|| प्रायेणाहारवैषम्यादजीर्णं जायते नृणाम् | तन्मूलो रोगसङ्घातस्तद्विनाशाद्विनश्यति ||२६|| ग्लानिगौरवविष्टम्भभ्रममारुतमूढताः | विबन्धो वा प्रवृत्तिर्वा सामान्याजीर्णलक्षणम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണവിസൂചികാലസകവിലമ്ബികാനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽग्निमान्द्याजीर्णविसूचिकालसकविलम्बिकानिदानं समाप्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon