6. agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam

Adhikarana vAtAdyAdhikyAjjaTharAnalasya caturvidhatvam (1) · Śloka 1

అథాగ్నిమాంద్యాజీర్ణ-విసూచికాలసక-విలంబికానిదానం | మందస్తీక్ష్ణోऽథ విషమః సమశ్చేతి చతుర్విధః | కఫపిత్తానిలాధిక్యాత్తత్సామ్యాజ్జాఠరోऽనలః ||1||

అర్శఃకార్యత్వాదగ్నిమాంద్యాదీనాం తాన్యాహ– మంద ఇత్యాది| మందస్య దుర్జయత్వాత్ ప్రాగభిధానం| కఫపిత్తానిలాధిక్యాదితి యథాక్రమం మందాదిషు యోజ్యం| తత్సామ్యాదితి తేషాం కఫాదీనాం సామ్యాత్| సమోऽవికృతః, ధాతుసామ్యహేతురిత్యర్థః| ఏతస్యావికారస్యాపి వికారప్రస్తావేऽభిధానం ప్రకృతిజ్ఞానానంతరీయకం వికృతిజ్ఞానమితి బోధనార్థం| జాఠర ఇతి ధాత్వగ్నిభూతాగ్నివ్యవచ్ఛేదార్థం||1||

Adhikarana viShamAdyagnibhedAnAM kAryaM, samAgni-mandAgni-viShamAgni-tIkShNAgnilakShaNAni ca (2-4) · Śloka 4

విషమో వాతజాన్ రోగాన్ తీక్ష్ణః పిత్తనిమిత్తజాన్ | కరోత్యగ్నిస్తథా మందో వికారాన్ కఫసంభవాన్ ||2|| సమా సమాగ్నేరశితా మాత్రా సమ్యగ్విపచ్యతే | స్వల్పాऽపి నైవ మందాగ్నేర్విషమాగ్నేస్తు దేహినః ||3|| కదాచిత్ పచ్యతే సమ్యక్కదాచిన్న విపచ్యతే | మాత్రాऽతిమాత్రాऽప్యశితా సుఖం యస్య విపచ్యతే | తీక్ష్ణాగ్నిరితి తం విద్యాత్ సమాగ్నిః శ్రేష్ఠ ఉచ్యతే ||4||

ప్రతిలోమతంత్రయుక్త్యా తేషాం రూపమాహ– విషమ ఇత్యాది| వాతజాన్ రోగానితి వాతనానాత్మజానామశీతేరన్యతమాన్ సామాన్యజాంశ్చ జ్వరాతీసారాదీన్, ఏవం పిత్తనానాత్మజానామోషచోషాదీనాం చత్వారింశతోऽన్యతమాన్, ఏవం కఫనానాత్మజానాం వింశతేరాలస్యాదీనామన్యతమాన్| ఏతే చ వికారాశ్చరకే మహారోగాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 20) ఏవ ద్రష్టవ్యాః| సమేత్యాది| సమా ఉచితా, మాత్రా ఆహారస్య, సమ్యగ్యస్య విపచ్యతే స సమాగ్నిః| తీక్ష్ణాగ్నిరితి తం విద్యాదితి ఛేదః| మాత్రాऽతిమాత్రేత్యుపలక్షణం, తేనాజీర్ణగురుభోజనాదికమపి లక్షణీయం| యదుక్తమన్యత్ర– “అతిమాత్రమజీర్ణేऽపి గురు చాన్నమథాశ్నతః| దివాऽపి స్వపతో యస్య పచ్యతే సోऽగ్నిరుత్తమః||” ఇతి| తీక్ష్ణగ్రహణేన భస్మకస్యావరోధః, అత్యంతతీక్ష్ణాగ్నిరేవ హి ‘భస్మక’ ఇత్యుచ్యతే| యదుక్తం చరకే– “నరే క్షీణకఫే పిత్తం కుపితం మారుతానుగం| స్వోష్మణా పావకస్థానే బలమగ్నేః ప్రయచ్ఛతి|| తదా లబ్ధబలో దేహం విరుజేత్ సానిలోऽనలః| అభిభూయ పచత్యన్నం తైక్ష్ణ్యాదాశు ముహుర్ముహుః|| పక్త్వాऽన్నం తతో ధాతూన్ శోణితాదీన్ పచత్యపి| తతో దౌర్బల్యమాతంకాన్ మృత్యుం చోపనయేన్నరం|| భుక్తేऽన్నే లభతే శాంతిం జీర్ణమాత్రే ప్రతామ్యతి| తృట్కాసదాహమూర్ఛాః స్యుర్వ్యాధయోऽత్యగ్నిసంభవాః||” (చ. చి. అ. 15) ఇతి||2-4||

Adhikarana ajIrNabhedAH (5-6) · Śloka 6

ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైస్త్రిభిః | అజీర్ణం కేచిదిచ్ఛంతి చతుర్థం రసశేషతః ||5|| (సు. సూ. అ. 46) | అజీర్ణం పంచమం కేచిన్నిర్దోషం దినపాకి చ | వదంతి షష్ఠం చాజీర్ణం ప్రాకృతం ప్రతివాసరం ||6||

అగ్నిమాంద్యాజీర్ణయోః పరస్పరకారణత్వాదజీర్ణాన్యాహ– ఆమమిత్యాది| త్రిభిరితి కఫాదిభిరేకైకశో యథాసంఖ్యేన| రసశేషత ఇతి రసాయ శేషో రసశేషః, ప్రకృతివికృతిభావే చతుర్థీ; యథా– యూపాయ దారు యూపదారు; అథవా “రసశబ్దేన రసవానాహారోऽభిప్రేతో లక్షణయా, తేన రసశబ్దేన రసవానాహారోऽభిధీయతే, తస్య శేషోऽపరిణతిలక్షణో రసశేష” ఇతి జేజ్జటః| నను, యద్యేవం తదా ఆమవిదగ్ధవిష్టబ్ధానామన్యతమరూపస్యావశ్యంభావిత్వాన్న తేభ్యో భేదః; కించ తల్లింగైరమ్లోద్గారాదిభిర్భవితవ్యం, తథాచ సత్యుద్గారశుద్ధౌ రసశేషాజీర్ణలక్షణస్యానుదయప్రసంగః? ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ఉద్గారశుద్ధావపి భక్తకాంక్షా న జాయతే హృద్గురుతా చ యస్య| రసావశేషేణ తు సప్రసేకం చతుర్థమేతత్ ప్రవదంత్యజీర్ణం||” ఇతి (సు. సూ. అ. 46)| ఆరోగ్యమంజర్యాం నాగార్జునోऽప్యాహ– “ఉద్గారేऽపి విశుద్ధతాముపగతే కాంక్షా న భక్తాదిషు స్నిగ్ధత్వం వదనస్య సంధిషు రుజా కృత్వా శిరోగౌరవం| మందాజీర్ణరసే తు లక్షణమిదం, తత్రాతివృద్ధే పునర్హృల్లాసజ్వరమూర్ఛనాది చ భవేత్ సర్వామయక్షోభణం||” ఇతి| నైవం, అవశ్యంభావివిదగ్ధాదిరూపస్యాప్యాహారశేషస్యాత్యల్పత్వేన న తదనురంజితోద్గారోదయప్రసంగః, అకాలబుభుక్షాయామివ| యదాహ సుశ్రుతః– “స్వల్పం యదా దోషవిబద్ధమామం లీనం న తేజఃపథమావృణోతి| భవత్యజీర్ణేऽపి తదా బుభుక్షా సా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| తంత్రాంతరేऽప్యాహారాపాకజం రసశేషలక్షణముక్తం– “ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం రసశేషమథాపి చ| చతుర్విధమజీర్ణం స్యాదాహారాపరిపాకతః||” ఇతి| గదాధరస్త్వాహ– “రసే శేషో రసశేషః, ఆహారజనితే రసే శేష ఆహారావయవోऽనుప్రవిష్టోऽలక్ష్యమాణః క్షీరే నీరమివ రసశేషః|” ఇతి| నను, ఆమాజీర్ణాదిభ్యో రసశేషస్య కో భేదః? ఉచ్యతే– ఆమాదిత్రయమన్నజం, రసశేషస్త్వాహారరసజః; వాతికాదివ్యపదేశశ్చాత్ర న కృతః, అల్పత్వాద్వాతాదిలింగానాం; హేతులక్షణచికిత్సాభేదాచ్చాస్య భేద ఇతి| అజీర్ణమితి తద్విరోధే నఞ్, జీర్ణం పక్వం, తద్విరుద్ధమజీర్ణం; యథా– అసితం| సర్వమజీర్ణం త్రిదోషజం, ఏకదోషవ్యపదేశస్తూత్కటైకదోషలింగత్వేనోక్త ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి; యతస్త్రైదోషికమేవాజీర్ణకారణముక్తం– “అత్యంబుపానాత్” ఇత్యాది| అజీర్ణాదపి దోషత్రయకోపో భవతి| యదుక్తం సుశ్రుతే– “అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్|” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| అజీర్ణం పంచమం కేచిదిత్యాది| నిర్దోషం ఆధ్మానాదిదుష్టేరకారకం| దినపాకి చేత్యహోరాత్రేణాహారః పచ్యతే ఇత్యుత్సర్గః, యత్ర తు మాత్రాకాలాసాత్మ్యాదిదోషాదపరదినే పచ్యతే తద్దినపాకి| కాలవ్యతిక్రమేణ పచ్యమానమప్యాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భేదః| ఏతదభిధానస్య తు ప్రయోజనం పాకకాలప్రతీక్షణం, నైశాజీర్ణే భోజననిషేధాత్| ప్రాకృతం ప్రతివాసరమితి ప్రాకృతమవైకారికం, ప్రతివాసరం ప్రతిదినం క్రియమాణం| అయమభిసంధిః– అద్యైవ భుక్తమన్నం కిం జీర్ణమజీర్ణం వా? న తావజ్జీర్ణం, క్షుత్పిపాసామలోత్సర్గాదేర్జీర్ణలక్షణస్యానుదయాత్; తస్మాదజీర్ణం, తచ్చాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భిన్నం| తస్య చాభిధానప్రయోజనం– పాకార్థం వామపార్శ్వశయనాద్యాచారసేవా| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “భుక్త్వా పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| శబ్దరూపరసస్పర్శగంధాంశ్చ మనసః ప్రియాన్|| భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| న చాత్రాహారస్య నిషేధః, తస్య శాస్త్రేణ విహితత్వాత్| చరకే తు– “తస్య లింగమజీర్ణస్య” ఇత్యాదినా “ఘోరమలవిషం చ ” ఇత్యంతేనాన్నవిషాఖ్యమజీర్ణం” పఠితం, తచ్చ పిత్తాదిసంసృష్టరసశేషాజీర్ణమేవేతి వ్యాచక్షతే; తేన రసశేష ఏవ తస్యాంతర్భావ ఇతి పృథక్ పఠితం||5-6||

Adhikarana ajIrNanidAnam (7-9) · Śloka 9

అత్యంబుపానాద్విషమాశనాచ్చ సంధారణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ | కాలేऽపి సాత్మ్యం లఘు చాపి భుక్తమన్నం న పాకం భజతే నరస్య ||7|| ఈర్ష్యాభయక్రోధపరిప్లుతేన లుబ్ధేన రుగ్దైన్యనిపీడితేన | ప్రద్వేషయుక్తేన చ సేవ్యమానమన్నం న సమ్యక్పరిపాకమేతి ||8|| (సు. సూ. అ. 46) | మాత్రయాऽప్యభ్యవహృతం పథ్యం చాన్నం న జీర్యతి | చింతాశోకభయక్రోధదుఃఖశయ్యాప్రజాగరైః ||9|| (చ. వి. అ. 2) |

అజీర్ణకారణమాహ– అత్యంబుపానాదిత్యాది| సంధారణాదితి వేగానాం స్వప్నవిపర్యయాత్ దివాస్వప్నాదేః| లఘు చాపీతి ‘అపి’ శబ్దేన స్నిగ్ధోష్ణాదిగుణయుక్తమపి బోధ్యం| కేచిత్ ‘ఈర్ష్యాభయక్రోధపరిప్లుతేన’ ఇత్యాదిశ్లోకం పఠంతి; స చ మానసదోషాజీర్ణవిషయో బోద్ధవ్య ఇతి||7-9||

Adhikarana AmAjIrNa-vidagdhAjIrNa-viShTabdhAjIrNa-rasasheShAjIrNalakShaNAni (10-12) · Śloka 13

తత్రామే గురుతోత్క్లేదః శోథో గండాక్షికూటగః | ఉద్గారశ్చ యథాభుక్తమవిదగ్ధః ప్రవర్తతే ||10|| విదగ్ధే భ్రమతృణ్మూర్ఛాః పిత్తాచ్చ వివిధా రుజః | ఉద్గారశ్చ సధూమామ్లః స్వేదో దాహశ్చ జాయతే ||11|| విష్టబ్ధే శూలమాధ్మానం వివిధా వాతవేదనాః | మలవాతాప్రవృత్తిశ్చ స్తంభో మోహాऽంగపీడనం ||12|| రసశేషేऽన్నవిద్వేషో హృదయాశుద్ధిగౌరవే |13|

ఉద్దిష్టానామామాజీర్ణాదీనాం లక్షణమాహ– తత్రేత్యాది| తత్రేతి తేషు మధ్యే| గండః కపోలః అక్షికూటః చక్షుర్గోలకః, తద్గతః శోథో భవతి ప్రభావాత్| ఉద్గారశ్చ యథాభుక్తమితి మధురాదిరూపః| అవిదగ్ధోऽనమ్లః, ద్వితీయపాకే హ్యాహారస్యామ్లతా దర్శితా| విదగ్ధ ఇత్యాది| వివిధా వాతవేదనా తోదభేదాదిరూపా| అంగపీడనం సామవాతవేదనాది| పిత్తాచ్చ వివిధా రుజ ఇతి ఓషచోషాదయః| సధూమామ్ల ఇతి ధూమోద్గారోऽమ్లోద్గారశ్చ||10-12||

Adhikarana ajIrNopadravAH (13) · Śloka 13

మూర్ఛా ప్రలాపో వమథుః ప్రసేకః సదనం భ్రమః | ఉపద్రవా భవంత్యేతే మరణం చాప్యజీర్ణతః ||13|| (సు. సూ. అ. 46) |

ఉపద్రవానాహ– మూర్ఛేత్యాది| అతిప్రవృద్ధాజీర్ణే తు మరణమపి||13||

Adhikarana ajIrNakAraNeShvatimAtrabhojanasya visheShakAraNatvam (14) · Śloka 14

అనాత్మవంతః పశువద్భుంజతే యేऽప్రమాణతః | రోగానీకస్య తే మూలమజీర్ణం ప్రాప్నువంతి హి ||14||

ఉక్తాజీర్ణకారణేభ్యోऽతిమాత్రభోజనస్య విశేషకారణత్వమాహ– అనాత్మవంత ఇత్యాది| అనాత్మవంతో దుష్టమనోయుక్తాః, లోలుపత్వేన తదాత్వసుఖాకాంక్షిణ ఇతి| అత ఏవోక్తం– పశువదితి| రోగానీకస్య రోగసమూహస్య విసూచ్యాదేః, మూలం కారణం||14||

Adhikarana ajIrNebhyo visUcyAdisambhavaH (15) · Śloka 15

అజీర్ణమామం విష్టబ్ధం విదగ్ధం చ యదీరితం | విసూచ్యలసకౌ తస్మాద్భవేచ్చాపి విలంబికా ||15|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

అజీర్ణసంభవత్వాద్విసూచ్యాదీనామజీర్ణానంతరం విసూచ్యాదీనాహ– అజీర్ణమిత్యాది| “ఆమవిష్టబ్ధవిదగ్ధేషు త్రిషు విసూచ్యలసకవిలంబికా యథాసంఖ్యం భవంతి” ఇతి కార్తికకుండః| ‘తన్న’ ఇతి బకులకరః| యథాసంఖ్యే హి విలంబికా విదగ్ధాత్ ప్రాప్నోతి, తాం చ కఫవాతాభ్యాం పఠిష్యతి, తస్మాత్త్రివిధాజీర్ణాద్యథాసంభవం విసూచ్యాదీనాముత్పాద ఇతి యుక్తం| ఉక్తంహి– “అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్” ఇతి||15||

Adhikarana visUcikAnirukti (16-17) · Śloka 17

సూచీభిరివ గాత్రాణి తుదన్ సంతిష్ఠతేऽనిలః | యస్యాజీర్ణేన సా వైద్యైర్విసూచీతి నిగద్యతే ||16|| న తాం పరిమితాహారా లభంతే విదితాగమాః | మూఢాస్తామజితాత్మానో లభంతేऽశనలోలుపాః ||17|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

విసూచ్యా నిరుక్తిమాహ– సూచీభిరిత్యాది| ‘బాహుల్యాద్వాయుః సూచీభిరివ తుదన్’ ఇతి విసూచీనిరుక్తిః| పాండురోగవత్ సూచీభిరివ తోదనం విహాయాన్యేऽపి వేదనాభేదా వివిధా భవంత్యేవ| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “వివిధైర్వేదనాభేదైర్వాయ్వాదేర్భృశకోపతః| సూచీభిరివ గాత్రాణి భినత్తీతి విసూచికా||” ఇతి విదితాగమా విదితాయుర్వేదాః| మూఢాస్తజ్జ్ఞానానభిజ్ఞాః| అజితాత్మానః అజితేంద్రియాః అశనలోలుపాః పశువదప్రమాణభోజినః||16-17||

Adhikarana visUcikAlakShaNam (18) · Śloka 18

మూర్ఛాऽతిసారో వమథుః పిపాసా శూలం భ్రమోద్వేష్టనజృంభదాహాః | వైవర్ణ్యకంపౌ హృదయే రుజశ్చ భవంతి తస్యాం శిరసశ్చ భేదః ||18|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

విసూచీ లక్షణమాహ– మూర్ఛేత్యాది| వమథుః వాంతిః| శిరసశ్చ భేదః శిరఃశూలం| అత్ర చ వమనాతీసారౌ మిలితౌ లక్షణమితి సౌశ్రుతాః సుశ్రుతే– త్వధోగాయా ఆమాతీసారేణ గ్రహణం, ఊర్ధ్వగాయాశ్ఛర్ద్యా చ| (చరకే తు పఠ్యతే– “ఊర్ధ్వం చాధశ్చ ప్రవృత్తామదోషాం యథోక్తరూపాం విసూచీం విద్యాత్||” (చ. వి. అ. 2) ఇతి| అత ఊర్ధ్వగా విసూచీ భవతి, తథాऽధోగాऽపి, చరకే ఆమాతీసారస్యాపఠితత్వాత్; చకారాదుభయమార్గగాऽపీతి చేతి వ్యాచక్షతే, ఊర్ధ్వగాయాశ్చ అపక్వాహారవమనేన త్రిదోషచ్ఛర్దిభ్యో భేద ఇతి మంతవ్యం||18||

Adhikarana alasakalakShaNam (19-20) · Śloka 20

కుక్షిరానహ్యతేऽత్యర్థం ప్రతామ్యేత్ పరికూజతి | నిరుద్ధో మారుతశ్చైవ కుక్షావుపరి ధావతి ||19|| వాతవర్చోనిరోధశ్చ యస్యాత్యర్థం భవేదపి | తస్యాలసకమాచష్టే తృష్ణోద్గారౌ చ యస్య తు ||20|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

అలసకమాహ– కుక్షిరిత్యాది| ఆనహ్యతే ఆధ్మాయతే, మలవిష్టంభస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| ప్రతామ్యేత్ ముహ్యతి పురుషః పరికూజతి ఆర్తనాదం కరోతి| నిరుద్ధ ఇత్యజీర్ణేనాధః ప్రతిరుద్ధగతిః కుక్షౌ వా, తేనోపరి ధావతి ఊర్ధ్వం హృదయకంఠాదికం గచ్ఛతి| ‘అలసక’ ఇతి దోషస్థిరత్వనిమిత్తా సంజ్ఞా| యదుక్తం తంత్రాంతరే– “ప్రయాతి నోర్ధ్వం నాధస్తాదాహారో న విపచ్యతే| ఆమాశయేऽలసీభూతస్తేన సోऽలసకః స్మృతః||” ఇతి||19-20||

Adhikarana vilambikAlakShaNam (21) · Śloka 21

దుష్టం తు భుక్తం కఫమారుతాభ్యాం ప్రవర్తతే నోర్ధ్వమధశ్చ యస్య | విలంబికాం తాం భృశదుశ్చికిత్స్యామాచక్షతే శాస్త్రవిదః పురాణాః ||21|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

విలంబికామాహ– దుష్టమిత్యాది| భుక్తమన్నం కఫమారుతాభ్యాం దుష్టమితి సంబంధః| భృశం దుశ్చికిత్స్యాం అత్యర్థం దుశ్చికిత్స్యాం, ప్రత్యాఖ్యేయాం వర్జనీయామిత్యర్థః| నను, అలసకవిలంబికయోరుభయోరపి వాతకఫప్రబలయోరూర్ధ్వాధోऽప్రవర్తనశీలయోస్తుల్యత్వాత్ కో భేదః? ఉచ్యతే అలసకే తీవ్రాః శూలాదయో భవంతి, యదుక్తం– “పీడితం మారుతేనాన్నం శ్లేష్మణా రుద్ధమంతరా| అలసం క్షోభితం దోషైః శల్యత్వేనైవ సంస్థితం|| శూలాదీన్ కురుతే తీవ్రాంశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జితాన్||” ఇతి||21||

Adhikarana ajIrNajanyasyAmasya kAryAntaram (22) · Śloka 22

యత్రస్థమామం విరుజేత్తమేవ దేశం విశేషేణ వికారజాతైః | దోషేణ యేనావతతం శరీరం తల్లక్షణైరామసముద్భవైశ్చ ||22|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

అజీర్ణజాతాన్ విసూచ్యాదీనభిధాయాజీర్ణజన్యస్యామస్య కార్యాంతరమాహ– యత్రస్థమిత్యాది| ఆమం కర్తృ, యత్రస్థం తమేవ దేశం విశేషేణ రుజేత్; ఏతేనాన్యదేశేऽపి కించిద్రుజం కరోతీతి బోధయతి| యత్రేతిసర్వనామశబ్దేన కుపితవాతాదీనామివానియతమేవ స్థానమామస్యేతి దర్శితం| కై రుజేదిత్యాహ– వికారజాతైర్వికారసమూహైః| కింభూతైరిత్యాహ– దోషేణ యేన స్వకారణకుపితేన వాతాదినాऽవతతం వ్యాప్తం శరీరం, తల్లక్షణైః తల్లింగైస్తోదదాహగౌరవాదిభిః, న కేవలం తైరామసముద్భవైశ్చ వికారజాతైరపాకాలసకాదిభిరపి| అనేనైవ శ్లోకేన తంత్రాంతరోక్తమామవాతాఖ్యం రోగం గృహీతవాన్ సుశ్రుతః, తస్య లక్షణస్య సమానత్వాదిత్యాహుః||22||

Adhikarana visUcyalasakayorasAdhyalakShaNam (23) · Śloka 23

యః శ్యావదంతౌష్ఠనఖోऽల్పసంజ్ఞో వమ్యర్దితోऽభ్యంతరయాతనేత్రః | క్షామస్వరః సర్వవిముక్తసంధిర్యాయాన్నరః సోऽపునరాగమాయ ||23|| (సు. ఉ. తం. అ. 56) |

విసూచ్యలసకయోరసాధ్యత్వలక్షణమాహ– య ఇత్యాది| “విలంబికాయాస్తు స్వరూపేణైవాసాధ్యత్వం” ఇతి జేజ్జటః| అల్పసంజ్ఞో మోహయుక్తః| అభ్యంతరయాతనేత్రః కోటరాంతఃప్రవిష్టాక్షిగోలకః| సర్వవిముక్తసంధిః శ్లథీభూతసర్వపర్వాస్థిసంధిః| అపునరాగమాయ మరణాయ||23||

Adhikarana jIrNAhAralakShaNaM, visUcikAyA upadravAH, sAmAnyAjIrNalakShaNaM ca (24-27) · Śloka 27

ఉద్గారశుద్ధిరుత్సాహో వేగోత్సర్గో యథోచితః | లఘుతా క్షుత్పిపాసా చ జీర్ణాహారస్య లక్షణం ||24|| నిద్రానాశోऽరతిః కంపో మూత్రాఘాతో విసంజ్ఞతా | అమీ హ్యుపద్రవా ఘోరా విసూచ్యాం పంచ దారుణాః ||25|| ప్రాయేణాహారవైషమ్యాదజీర్ణం జాయతే నృణాం | తన్మూలో రోగసంఘాతస్తద్వినాశాద్వినశ్యతి ||26|| గ్లానిగౌరవవిష్టంభభ్రమమారుతమూఢతాః | విబంధో వా ప్రవృత్తిర్వా సామాన్యాజీర్ణలక్షణం ||27||

అజీర్ణప్రతియోగితయా జీర్ణాహారలక్షణమాహ– ఉద్గారేత్యాది| ఉద్గారశుద్ధిర్ధూమామ్లాదిరహితత్వం| ఉత్సాహః శరీరమనసోర్బలం| ఉత్సర్గో మలమూత్రప్రవృత్తిః, వేగసహిత ఉత్సర్గో వేగోత్సర్గః| యథోచిత ఉపయుక్తాహారానురూపః| లఘుతా దేహస్య, విశేషేణ కోష్ఠస్యేతి||24-27||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽగ్నిమాంద్యాజీర్ణవిసూచికాలసకవిలంబికానిదానం సమాప్తం ||6||

ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామగ్నిమాంద్యాజీర్ణవిసూచికాలసకవిలంబికానిదానం సమాప్తం||6||