మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అగ్నిమాంద్యాజీర్ణయోః పరస్పరకారణత్వాదజీర్ణాన్యాహ– ఆమమిత్యాది| త్రిభిరితి కఫాదిభిరేకైకశో యథాసంఖ్యేన| రసశేషత ఇతి రసాయ శేషో రసశేషః, ప్రకృతివికృతిభావే చతుర్థీ; యథా– యూపాయ దారు యూపదారు; అథవా “రసశబ్దేన రసవానాహారోऽభిప్రేతో లక్షణయా, తేన రసశబ్దేన రసవానాహారోऽభిధీయతే, తస్య శేషోऽపరిణతిలక్షణో రసశేష” ఇతి జేజ్జటః| నను, యద్యేవం తదా ఆమవిదగ్ధవిష్టబ్ధానామన్యతమరూపస్యావశ్యంభావిత్వాన్న తేభ్యో భేదః; కించ తల్లింగైరమ్లోద్గారాదిభిర్భవితవ్యం, తథాచ సత్యుద్గారశుద్ధౌ రసశేషాజీర్ణలక్షణస్యానుదయప్రసంగః? ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “ఉద్గారశుద్ధావపి భక్తకాంక్షా న జాయతే హృద్గురుతా చ యస్య| రసావశేషేణ తు సప్రసేకం చతుర్థమేతత్ ప్రవదంత్యజీర్ణం||” ఇతి (సు. సూ. అ. 46)| ఆరోగ్యమంజర్యాం నాగార్జునోऽప్యాహ– “ఉద్గారేऽపి విశుద్ధతాముపగతే కాంక్షా న భక్తాదిషు స్నిగ్ధత్వం వదనస్య సంధిషు రుజా కృత్వా శిరోగౌరవం| మందాజీర్ణరసే తు లక్షణమిదం, తత్రాతివృద్ధే పునర్హృల్లాసజ్వరమూర్ఛనాది చ భవేత్ సర్వామయక్షోభణం||” ఇతి| నైవం, అవశ్యంభావివిదగ్ధాదిరూపస్యాప్యాహారశేషస్యాత్యల్పత్వేన న తదనురంజితోద్గారోదయప్రసంగః, అకాలబుభుక్షాయామివ| యదాహ సుశ్రుతః– “స్వల్పం యదా దోషవిబద్ధమామం లీనం న తేజఃపథమావృణోతి| భవత్యజీర్ణేऽపి తదా బుభుక్షా సా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| తంత్రాంతరేऽప్యాహారాపాకజం రసశేషలక్షణముక్తం– “ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం రసశేషమథాపి చ| చతుర్విధమజీర్ణం స్యాదాహారాపరిపాకతః||” ఇతి| గదాధరస్త్వాహ– “రసే శేషో రసశేషః, ఆహారజనితే రసే శేష ఆహారావయవోऽనుప్రవిష్టోऽలక్ష్యమాణః క్షీరే నీరమివ రసశేషః|” ఇతి| నను, ఆమాజీర్ణాదిభ్యో రసశేషస్య కో భేదః? ఉచ్యతే– ఆమాదిత్రయమన్నజం, రసశేషస్త్వాహారరసజః; వాతికాదివ్యపదేశశ్చాత్ర న కృతః, అల్పత్వాద్వాతాదిలింగానాం; హేతులక్షణచికిత్సాభేదాచ్చాస్య భేద ఇతి| అజీర్ణమితి తద్విరోధే నఞ్, జీర్ణం పక్వం, తద్విరుద్ధమజీర్ణం; యథా– అసితం| సర్వమజీర్ణం త్రిదోషజం, ఏకదోషవ్యపదేశస్తూత్కటైకదోషలింగత్వేనోక్త ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి; యతస్త్రైదోషికమేవాజీర్ణకారణముక్తం– “అత్యంబుపానాత్” ఇత్యాది| అజీర్ణాదపి దోషత్రయకోపో భవతి| యదుక్తం సుశ్రుతే– “అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్|” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| అజీర్ణం పంచమం కేచిదిత్యాది| నిర్దోషం ఆధ్మానాదిదుష్టేరకారకం| దినపాకి చేత్యహోరాత్రేణాహారః పచ్యతే ఇత్యుత్సర్గః, యత్ర తు మాత్రాకాలాసాత్మ్యాదిదోషాదపరదినే పచ్యతే తద్దినపాకి| కాలవ్యతిక్రమేణ పచ్యమానమప్యాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భేదః| ఏతదభిధానస్య తు ప్రయోజనం పాకకాలప్రతీక్షణం, నైశాజీర్ణే భోజననిషేధాత్| ప్రాకృతం ప్రతివాసరమితి ప్రాకృతమవైకారికం, ప్రతివాసరం ప్రతిదినం క్రియమాణం| అయమభిసంధిః– అద్యైవ భుక్తమన్నం కిం జీర్ణమజీర్ణం వా? న తావజ్జీర్ణం, క్షుత్పిపాసామలోత్సర్గాదేర్జీర్ణలక్షణస్యానుదయాత్; తస్మాదజీర్ణం, తచ్చాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భిన్నం| తస్య చాభిధానప్రయోజనం– పాకార్థం వామపార్శ్వశయనాద్యాచారసేవా| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “భుక్త్వా పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| శబ్దరూపరసస్పర్శగంధాంశ్చ మనసః ప్రియాన్|| భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| న చాత్రాహారస్య నిషేధః, తస్య శాస్త్రేణ విహితత్వాత్| చరకే తు– “తస్య లింగమజీర్ణస్య” ఇత్యాదినా “ఘోరమలవిషం చ ” ఇత్యంతేనాన్నవిషాఖ్యమజీర్ణం” పఠితం, తచ్చ పిత్తాదిసంసృష్టరసశేషాజీర్ణమేవేతి వ్యాచక్షతే; తేన రసశేష ఏవ తస్యాంతర్భావ ఇతి పృథక్ పఠితం||5-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అగ్నిమాంద్యాజీర్ణయోః పరస్పరకారణత్వాదజీర్ణాన్యాహ– ఆమమిత్యాది| ఆహారస్యైవ అపక్వ ఉద్వరితో రసో రసశేషస్తతః| నన్వామాజీర్ణాదిభ్యో రసశేషస్య కో భేదః? ఉచ్యతే– ఆమాదిత్రయమన్నజం, రసశేషస్త్వాహారరసజః, వాతికాదివ్యపదేశశ్చాత్ర న కృతః, అల్పత్వాద్వాతాదిలింగానాం| మతాంతరమాహ– అజీర్ణమిత్యాది| అజీర్ణం పంచమమితి నిర్దోషమాధ్మానాదిదుష్టేరకారకం, దినపాకి చేతి అహోరాత్రేణాహారః పచ్యతే ఇతి సామాన్యం, యత్ర తు మాత్రాకాలసాత్మ్యాదిదోషాదపరస్మిన్ దినే పచ్యతే తద్దినపాకి, కాలవ్యతిక్రమేణాహారః పచ్యమానోऽప్యాధ్మానాదికం న కరోతీతి పూర్వేభ్యో భేదః| ఏతదభిధానస్య తు ప్రయోజనం పాకకాలప్రతీక్షణం, నిశాజీర్ణే భోజననిషేధాత్| అన్యే షష్ఠమాహుః– ప్రాకృతమవైకారికం, ప్రతివాసరం ప్రతిదినం క్రియమాణం| అయమభిసంధిః– అద్యైవ భుక్తమన్నం కిం జీర్ణం అజీర్ణ వా ? న తావజ్జీర్ణం క్షుత్పిపాసామలోత్సర్గాదేర్జీర్ణలక్షణస్యానుత్పాదనాత్, తస్మాదజీర్ణం| తచ్చాధ్మానాదికం న కరోతి పరం ప్రకృతత్వాదవికారిత్వమస్యేతి పూర్వేభ్యో భిన్నం| తస్య చాభిధానప్రయోజనం పాకార్థం వామపార్శ్వశయనాద్యాచారసేవా| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “భుక్త్వా పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| శబ్దరూపరసస్పర్శగంధాదీన్ మనసః ప్రియాన్|| భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి” ఇతి| న చాత్రాహారస్య నిషేధః, తస్య శాస్త్రే విహితత్వాత్||5-6||