Adhikarana AmavAtasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-5) · Śloka 5
अथामवातनिदानम् | विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च | स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्वतस्तथा ||१|| वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति | तेनात्यर्थं विदग्धोऽसौ धमनीः प्रतिपद्यते ||२|| वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः | स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ||३|| जनयत्याशु दौर्बल्यं गौरवं हृदयस्य च | व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसञ्ज्ञोऽतिदारुणः ||४|| युगपत्कुपितावन्तस्त्रिकसन्धिप्रवेशकौ | स्तब्धं च कुरुतो गात्रमामवातः स उच्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
ऊरुस्तम्भे वायुः साम इत्युक्तम्, अतस्तदनन्तरमामवातनिदानमाह– विरुद्धेत्यादि| विरुद्धाहारः संयोगादिविरुद्धः, विरुद्धा च चेष्टा यथा– अजीर्णे व्यायामव्यवायजलप्रतरणादि| स्निग्धं भुक्तवतो व्यायामं कुर्वत इति मिलितो हेतुः, न पृथक्त्वेन| श्लेष्मस्थानमामाशयसन्ध्यादि| तेन वातेन विदग्धो दूषितोऽसावामो धमनीः प्रतिपद्यते, ‘धमनीभिः प्रतिपद्यत’ इति पाठान्तरे श्लेष्मस्थानमिति योज्यम्| सोऽन्नजो रस इति आमः, अन्नरसस्यैवापक्वस्य तन्त्रान्तरे आमव्यपदेशात्| यदुक्तम्– “ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||” (वा. सू. अ. १३) इत्यादि| अन्यैरप्युक्तम्– “आमाशयस्थः कायाग्नेर्दौर्बल्यादविपाचितः| आद्य आहारधातुर्यः स आम इति कीर्तितः||” इति अपरे त्वाहुः– “अविपक्वमसंयुक्तं दुर्गन्धं बहु पिच्छिलम्| सदनं सर्वगात्राणामाम इत्यभिधीयते||” इति| अन्ये त्वाहुः– “आहारस्य रसः शेषो यो न पक्वोऽग्निलाघवात्| स मूलं सर्वरोगाणामाम इत्यभिधीयते||” इति| तथा चापरे– “आममन्नरसं केचित्, केचित्तु मलसञ्चयम्| प्रथमां दोषदुष्टिं च केचिदामं प्रचक्षते||” इति| नानावर्ण इति वातादिदूषितत्वाद्बहुवर्णः| युगपदित्यादि, वातकफौ युगपत्कुपितावन्तः कोष्ठे त्रिकसन्धिप्रवेशकौ भवतः, अथवा गात्रं स्तब्धं कुरुतः; त्रिकसन्धिषु प्रवेशस्तद्गतवेदनया बोध्यः||१-५||