Adhikarana amlapittasya nidAnapUrvakaM svarUpam (1) · Śloka 1
અથામ્લપિત્તનિદાનમ્ |
વિરુદ્ધદુષ્ટામ્લવિદાહિપિત્તપ્રકોપિપાનાન્નભુજો વિદગ્ધમ્ |
પિત્તં સ્વહેતૂપચિતં પુરા યત્તદમ્લપિત્તં પ્રવદન્તિ સન્તઃ ||૧||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
કોઠહેતૌ પિત્તશ્લેષ્મોલ્લેખાત્ પિત્તશ્લેષ્મમિલનરૂપસ્યામ્લપિત્તસ્ય નિદાનમ્| નિદાનપૂર્વકમમ્લપિત્તસ્ય સ્વરૂપમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ, દુષ્ટં વ્યાપન્નમન્નં; વિદાહિસ્થાને વિદગ્ધેતિ પાઠાન્તરે વિદગ્ધં ભર્જિતં; પિત્તપ્રકોપિપાનાન્નભુજ ઇતિ પિત્તપ્રકોપિ પાનં તક્રસુરાદિ, અન્નમાશુધાન્યમાષાદિ; પિત્તપ્રકોપિપાનાન્નગ્રહણેનૈવામ્લવિદાહિનો ગ્રહણે સિદ્ધે તદભિધાનં વિશેષાર્થં; ‘પિત્તપ્રકોપણાદ્યન્નભુજ’ ઇતિ પાઠાન્તરે આદિશબ્દાત્ કફાદિપ્રકોપણમન્નં ગૃહ્યતે| એવંવિધપાનાન્નમુપભુઞ્જાનસ્ય વિદગ્ધં કુપિતં, સ્વહેતૂપચિતં પુરા યદિતિ વર્ષાસુ જલૌષધિગતવિદાહાદિભિઃ સ્વહેતુભિરુપચિતં સઞ્ચયમાપન્નમ્| યદુક્તમ્– “વર્ષાસ્વમ્લવિપાકિત્વાદદ્ભિરૌષધિભિસ્તથા|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| વિદાહાદ્યમ્લગુણોદ્રિક્તં પિત્તમમ્લપિત્તમ્||૧||
Adhikarana amlapittalakShaNam (2) · Śloka 2
અવિપાકક્લમોત્ક્લેશતિક્તામ્લોદ્ગારગૌરવૈઃ |
હૃત્કણ્ઠદાહારુચિભિશ્ચામ્લપિત્તં વદેદ્ભિષક્ ||૨||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
તસ્ય લિઙ્ગમાહ– અવિપાકેત્યાદિ| અવિપાક ઇત્યાહારાપાકઃ, ક્લમોઽનાયાસજઃ શ્રમઃ| અમ્લપિત્તે પિત્તં પ્રધાનં, વાતકફાવપ્યત્રાનુગૌ ગૌરવોદ્ગારકમ્પાદિના જ્ઞેયૌ||૨||
Adhikarana adhogatasyAmlapittasya lakShaNam (3) · Śloka 3
તૃડ્દાહમૂર્છાભ્રમમોહકારિ પ્રયાત્યધો વા વિવિધપ્રકારમ્ |
હૃલ્લાસકોઠાનલસાદહર્ષસ્વેદાઙ્ગપીતત્વકરં કદાચિત્ ||૩||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
તસ્ય કદાચિદધ-ઊર્ધ્વગમનભેદાદ્દ્વિવિધસ્યાધોગતિં તાવદાહ– તૃડ્દાહેત્યાદિ| મૂર્છા સર્વથા જ્ઞાનશૂન્યત્વં, મોહો વિપરીતજ્ઞાનમ્| પ્રયાત્યધો વેત્યત્ર વાશબ્દો ભાવ્યૂર્ધ્વગમનાપેક્ષયા| વિવિધપ્રકારમિતિ હરિત્પીતકૃષ્ણરક્તાદિબહુવર્ણત્વદુર્ગન્ધિત્વયોગાન્નાનાવિધમ્| કદાચિદિતિ ન સર્વકાલમ્||૩||
Adhikarana UrdhvagasyAmlapittasya lakShaNam (4-6) · Śloka 6
વાન્તં હરિત્પીતકનીલકૃષ્ણમારક્તરક્તાભમતીવ ચામ્લમ્ |
માંસોદકાભં ત્વતિપિચ્છિલાચ્છં શ્લેષ્માનુજાતં વિવિધં રસેન ||૪||
ભુક્તે વિદગ્ધે ત્વથવાઽપ્યભુક્તે કરોતિ તિક્તામ્લવમિં કદાચિત્ |
ઉદ્ગારમેવંવિધમેવ કણ્ઠહૃત્કુક્ષિદાહં શિરસો રુજં ચ ||૫||
કરચરણદાહમૌષ્ણ્યં મહતીમરુચિં જ્વરં ચ કફપિત્તમ્ |
જનયતિ કણ્ડૂમણ્ડલપિડકાશતનિચિતગાત્રરોગચયમ્ ||૬||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
ઊર્ધ્વગતિમાહ– વાન્તમિત્યાદિ| નીલં સ્નિગ્ધકૃષ્ણં, કૃષ્ણં મર્દનાઞ્જનવદ્રૂક્ષકૃષ્ણમ્, આરક્તમીષલ્લોહિતં, રક્તમન્તર્લોહિતમ્| માંસોદકાભમિતિ માંસધાવનતોયાભં કૃષ્ણલોહિતમિત્યર્થઃ| વિવિધં રસેનેતિ રસેન લવણકટુતિક્તાખ્યેન નાનારૂપમ્| કરોતિ તિક્તામ્લવમિમિતિ તિક્તસ્ય અમ્લસ્ય વા વમિં વાન્તિં કરોતિ| ઉદ્ગારમેવંવિધમેવેતિ અત્ર કરોતીતિ સમ્બધ્યતે, એવંવિધમિતિ અમ્લતિક્તમ્| કણ્ઠહૃત્કુક્ષિદાહં શિરસો રુજં ચેતિ અત્રાપિ કરોતીતિ સમ્બધ્યતે| કરચરણેત્યાદિ– કણ્ડૂમણ્ડલપિડકાશતનિચિતગાત્રરોગચયમિતિ કણ્ડ્વાદિનિચિતગાત્રં ચ રોગચયં ચેતિ દ્વન્દ્વઃ, તેન કણ્ડ્વાદિનિચિતગાત્રં રોગચયં કરોતીત્યર્થઃ; રોગચયોઽવિપાકોત્ક્લેશાદિઃ||૪-૬||
Adhikarana amlapittasya sAdhyatvAdivicAraH (7) · Śloka 7
રોગોઽયમમ્લપિત્તાખ્યો યત્નાત્ સંસાધ્યતે નવઃ |
ચિરોત્થિતો ભવેદ્યાપ્યઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યઃ સ કસ્યચિત્ ||૭||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
સાધ્યત્વાદિકમાહ– રોગ ઇત્યાદિ| કૃચ્છ્રસાધ્યઃ સ કસ્યચિદિતિ અહિતાહારાચારશીલિનઃ કસ્યચિચ્ચિરોત્થિતોઽપિ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ||૭||
Adhikarana amlapitte doShAntarasaMsargaH, doShabhedenAmlapittalakShaNAni ca (8-12) · Śloka 12
સાનિલં સાનિલકફં સકફં તચ્ચ લક્ષયેત્ |
દોષલિઙ્ગેન મતિમાન્ ભિષઙ્મોહકરં હિ તત્ ||૮||
કમ્પપ્રલાપમૂર્છાચિમિચિમિગાત્રાવસાદશૂલાનિ |
તમસો દર્શનવિભ્રમવિમોહહર્ષાણ્યનિલકોપાત્ ||૯||
કફનિષ્ઠીવનગૌરવજડતારુચિશીતસાદવમિલેપાઃ |
દહનબલસાદકણ્ડૂનિદ્રાશ્ચિહ્નં કફાનુગતે ||૧૦||
ઉભયમિદમેવ ચિહ્નં મારુતકફસમ્ભવે ભવત્યમ્લે |
તિક્તામ્લકટુકોદ્ગારહૃત્કુક્ષિકણ્ઠદાહકૃત્ ||૧૧||
ભ્રમો મૂર્છારુચિશ્છર્દિરાલસ્યં ચ શિરોરુજા |
પ્રસેકો મુખમાધુર્યં શ્લેષ્મપિત્તસ્ય લક્ષણમ્ ||૧૨||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
તત્રૈવ કેવલાનિલકફાનિલકફમાત્રાણાં સંસર્ગમાહ– સાનિલમિત્યાદિ| ભિષઙ્મોહકરમિતિ તસ્યોર્ધ્વાધઃપ્રવર્તમાનત્વેન છર્દ્યતીસારાભ્યાં સકાશાદ્ભેદસ્ય દુર્જ્ઞેયત્વાત્ વૈદ્યમોહકરત્વમ્| કફેત્યાદિ– સાદવમિલેપા ઇત્યત્ર સાદોઽઙ્ગસાદઃ, લેપઃ શ્લેષ્મલિપ્તાસ્યતા| દહનબલસાદેતિ સાદશબ્દો દહનબલાભ્યાં સમ્બધ્યતે||૮-૧૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 51
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽમ્લપિત્તનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામ્લપિત્તનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૧||