Adhikarana amlapittasya nidAnapUrvakaM svarUpam (1) · Śloka 1
ਅਥਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਵਿਰੁਦ੍ਧਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਲਵਿਦਾਹਿਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਿਪਾਨਾਨ੍ਨਭੁਜੋ ਵਿਦਗ੍ਧਮ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਹੇਤੂਪਚਿਤਂ ਪੁਰਾ ਯਤ੍ਤਦਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ ||੧||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
ਕੋਠਹੇਤੌ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਲੇਖਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਿਲਨਰੂਪਸ੍ਯਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮ੍| ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਕਮਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ, ਦੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ; ਵਿਦਾਹਿਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਦਗ੍ਧੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਭਰ੍ਜਿਤਂ; ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਿਪਾਨਾਨ੍ਨਭੁਜ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਿ ਪਾਨਂ ਤਕ੍ਰਸੁਰਾਦਿ, ਅਨ੍ਨਮਾਸ਼ੁਧਾਨ੍ਯਮਾਸਾਦਿ; ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਿਪਾਨਾਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵਾਮ੍ਲਵਿਦਾਹਿਨੋ ਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਂ; ‘ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਦ੍ਯਨ੍ਨਭੁਜ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਫਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਣਮਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਏਵਂਵਿਧਪਾਨਾਨ੍ਨਮੁਪਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਕੁਪਿਤਂ, ਸ੍ਵਹੇਤੂਪਚਿਤਂ ਪੁਰਾ ਯਦਿਤਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਜਲੌਸਧਿਗਤਵਿਦਾਹਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰੁਪਚਿਤਂ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਮ੍ਲਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਦਦ੍ਭਿਰੌਸਧਿਭਿਸ੍ਤਥਾ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਵਿਦਾਹਾਦ੍ਯਮ੍ਲਗੁਣੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਮ੍||੧||
Adhikarana amlapittalakShaNam (2) · Śloka 2
ਅਵਿਪਾਕਕ੍ਲਮੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਗੌਰਵੈਃ |
ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਦਾਹਾਰੁਚਿਭਿਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੨||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਅਵਿਪਾਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਾਪਾਕਃ, ਕ੍ਲਮੋਨਾਯਾਸਜਃ ਸ਼੍ਰਮਃ| ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਵਾਤਕਫਾਵਪ੍ਯਤ੍ਰਾਨੁਗੌ ਗੌਰਵੋਦ੍ਗਾਰਕਮ੍ਪਾਦਿਨਾ ਜ੍ਞੇਯੌ||੨||
Adhikarana adhogatasyAmlapittasya lakShaNam (3) · Śloka 3
ਤਡ੍ਦਾਹਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਮੋਹਕਾਰਿ ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਧੋ ਵਾ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰਮ੍ |
ਹਲ੍ਲਾਸਕੋਠਾਨਲਸਾਦਹਰ੍ਸਸ੍ਵੇਦਾਙ੍ਗਪੀਤਤ੍ਵਕਰਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ||੩||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਦਧ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ੍ਯਾਧੋਗਤਿਂ ਤਾਵਦਾਹ– ਤਡ੍ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਛਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਮੋਹੋ ਵਿਪਰੀਤਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਯਾਤ੍ਯਧੋ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਾਵ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰਮਿਤਿ ਹਰਿਤ੍ਪੀਤਕਸ੍ਣਰਕ੍ਤਾਦਿਬਹੁਵਰ੍ਣਤ੍ਵਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਯੋਗਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਮ੍| ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍||੩||
Adhikarana UrdhvagasyAmlapittasya lakShaNam (4-6) · Śloka 6
ਵਾਨ੍ਤਂ ਹਰਿਤ੍ਪੀਤਕਨੀਲਕਸ੍ਣਮਾਰਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਮਤੀਵ ਚਾਮ੍ਲਮ੍ |
ਮਾਂਸੋਦਕਾਭਂ ਤ੍ਵਤਿਪਿਚ੍ਛਿਲਾਚ੍ਛਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਜਾਤਂ ਵਿਵਿਧਂ ਰਸੇਨ ||੪||
ਭੁਕ੍ਤੇ ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਤ੍ਵਥਵਾਪ੍ਯਭੁਕ੍ਤੇ ਕਰੋਤਿ ਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਵਮਿਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ |
ਉਦ੍ਗਾਰਮੇਵਂਵਿਧਮੇਵ ਕਣ੍ਠਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਦਾਹਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਰੁਜਂ ਚ ||੫||
ਕਰਚਰਣਦਾਹਮੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਮਹਤੀਮਰੁਚਿਂ ਜ੍ਵਰਂ ਚ ਕਫਪਿਤ੍ਤਮ੍ |
ਜਨਯਤਿ ਕਣ੍ਡੂਮਣ੍ਡਲਪਿਡਕਾਸ਼ਤਨਿਚਿਤਗਾਤ੍ਰਰੋਗਚਯਮ੍ ||੬||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਮਾਹ– ਵਾਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਂ, ਕਸ੍ਣਂ ਮਰ੍ਦਨਾਞ੍ਜਨਵਦ੍ਰੂਕ੍ਸਕਸ੍ਣਮ੍, ਆਰਕ੍ਤਮੀਸਲ੍ਲੋਹਿਤਂ, ਰਕ੍ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਲੋਹਿਤਮ੍| ਮਾਂਸੋਦਕਾਭਮਿਤਿ ਮਾਂਸਧਾਵਨਤੋਯਾਭਂ ਕਸ੍ਣਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਵਿਧਂ ਰਸੇਨੇਤਿ ਰਸੇਨ ਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਖ੍ਯੇਨ ਨਾਨਾਰੂਪਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਵਮਿਮਿਤਿ ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਵਾ ਵਮਿਂ ਵਾਨ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਉਦ੍ਗਾਰਮੇਵਂਵਿਧਮੇਵੇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਏਵਂਵਿਧਮਿਤਿ ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਮ੍| ਕਣ੍ਠਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਦਾਹਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਰੁਜਂ ਚੇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕਰਚਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ– ਕਣ੍ਡੂਮਣ੍ਡਲਪਿਡਕਾਸ਼ਤਨਿਚਿਤਗਾਤ੍ਰਰੋਗਚਯਮਿਤਿ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਨਿਚਿਤਗਾਤ੍ਰਂ ਚ ਰੋਗਚਯਂ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਤੇਨ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਨਿਚਿਤਗਾਤ੍ਰਂ ਰੋਗਚਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਰੋਗਚਯੋਵਿਪਾਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਦਿਃ||੪-੬||
Adhikarana amlapittasya sAdhyatvAdivicAraH (7) · Śloka 7
ਰੋਗੋਯਮਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯੋ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਂਸਾਧ੍ਯਤੇ ਨਵਃ |
ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤੋ ਭਵੇਦ੍ਯਾਪ੍ਯਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ ਸ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ||੭||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ ਸ ਕਸ੍ਯਚਿਦਿਤਿ ਅਹਿਤਾਹਾਰਾਚਾਰਸ਼ੀਲਿਨਃ ਕਸ੍ਯਚਿਚ੍ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤੋਪਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ||੭||
Adhikarana amlapitte doShAntarasaMsargaH, doShabhedenAmlapittalakShaNAni ca (8-12) · Śloka 12
ਸਾਨਿਲਂ ਸਾਨਿਲਕਫਂ ਸਕਫਂ ਤਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ |
ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਭਿਸਙ੍ਮੋਹਕਰਂ ਹਿ ਤਤ੍ ||੮||
ਕਮ੍ਪਪ੍ਰਲਾਪਮੂਰ੍ਛਾਚਿਮਿਚਿਮਿਗਾਤ੍ਰਾਵਸਾਦਸ਼ੂਲਾਨਿ |
ਤਮਸੋ ਦਰ੍ਸ਼ਨਵਿਭ੍ਰਮਵਿਮੋਹਹਰ੍ਸਾਣ੍ਯਨਿਲਕੋਪਾਤ੍ ||੯||
ਕਫਨਿਸ੍ਠੀਵਨਗੌਰਵਜਡਤਾਰੁਚਿਸ਼ੀਤਸਾਦਵਮਿਲੇਪਾਃ |
ਦਹਨਬਲਸਾਦਕਣ੍ਡੂਨਿਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਂ ਕਫਾਨੁਗਤੇ ||੧੦||
ਉਭਯਮਿਦਮੇਵ ਚਿਹ੍ਨਂ ਮਾਰੁਤਕਫਸਮ੍ਭਵੇ ਭਵਤ੍ਯਮ੍ਲੇ |
ਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਕਟੁਕੋਦ੍ਗਾਰਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਕਣ੍ਠਦਾਹਕਤ੍ ||੧੧||
ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਲਸ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ |
ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੨||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
ਤਤ੍ਰੈਵ ਕੇਵਲਾਨਿਲਕਫਾਨਿਲਕਫਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗਮਾਹ– ਸਾਨਿਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਿਸਙ੍ਮੋਹਕਰਮਿਤਿ ਤਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ਭੇਦਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਵੈਦ੍ਯਮੋਹਕਰਤ੍ਵਮ੍| ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ– ਸਾਦਵਮਿਲੇਪਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਾਦੋਙ੍ਗਸਾਦਃ, ਲੇਪਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਿਪ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ| ਦਹਨਬਲਸਾਦੇਤਿ ਸਾਦਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦਹਨਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੮-੧੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 51
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੧||