Adhikarana apasmArasamprAptiH, sAmAnyalakShaNaM ca (1) · Śloka 1
ਅਥਾਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
(ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਹਤ੍ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ |
ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਤੇਰਪਧ੍ਵਂਸਮਪਸ੍ਮਾਰਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ) |
ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਹਤਸ੍ਮਤੇਃ |
ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯੋ ਗਦੋ ਘੋਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ||੧||
View original
अथापस्मारनिदानम् |
(चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः |
कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) |
तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः |
अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
ਮਨੋਦੁਸ੍ਟਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਨ੍ਮਾਦਾਨਨ੍ਤਰਮਪਸ੍ਮਾਰਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਕਤਾ– ‘‘ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਭੂਤਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਮਪਸ੍ਤਤ੍ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਅਪਸ੍ਮਾਰ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤਤੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨ੍ਤਕਤ੍||’’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੧) ਇਤਿ| ਸ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨਾਨੁਭਵਾਗਮੋਪਿ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋਨ੍ਧਕਾਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਵ ਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਨੇਤ੍ਰਵਿਕਤਿਃ, ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਂ ਚ||੧||
Adhikarana apasmArapUrvarUpam (2) · Śloka 2
ਹਤ੍ਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਸ੍ਵੇਦੋ ਧ੍ਯਾਨਂ ਮੂਰ੍ਛਾ ਪ੍ਰਮੂਢਤਾ |
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਭਵਤ੍ਯਥ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੧) |
View original
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्छा प्रमूढता |
निद्रानाशश्च तस्मिंश्च भविष्यति भवत्यथ ||२||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਤ੍ਕਮ੍ਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਹਦਯਸ੍ਯੈਵ| ਧ੍ਯਾਨਂ ਜਿਹ੍ਮਾਯਨਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਨੋਮੋਹਃ, ਪ੍ਰਮੂਢਤਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੋਹਃ||੨||
Adhikarana vAtikApasmAralakShaNam (3) · Śloka 3
ਕਮ੍ਪਤੇ ਪ੍ਰਦਸ਼ੇਦ੍ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਫੇਨੋਦ੍ਵਾਮੀ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਪਿ |
ਪਰੁਸਾਰੁਣਕਸ੍ਣਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਰੂਪਾਣਿ ਚਾਨਿਲਾਤ੍ ||੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੦) |
View original
कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि |
परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात् ||३||
(च. चि. अ. १०) |
ਵਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਮ੍ਪਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਖਰਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭਵਤਿ| ਰੂਪਾਣੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ, ‘ਨੀਲੋ ਮਾਮਨੁਧਾਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍, ਏਵਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ “ਪੀਤੋ ਮਾਮਨੁਧਾਵਤਿ” ਇਤਿ, ਏਵਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ “ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਮਾਮਨੁਧਾਵਤਿ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੧) ਇਤਿ||੩||
Adhikarana paittikApasmAralakShaNam (4) · Śloka 4
ਪੀਤਫੇਨਾਙ੍ਗਵਕ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸਃ ਪੀਤਾਸਗ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਕਃ |
ਸਤਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਨਲਵ੍ਯਾਪ੍ਤਲੋਕਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੦) |
View original
पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शकः |
सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः ||४||
(च. चि. अ. १०) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੀਤਾਸਗ੍ਰੂਪਦਰ੍ਸ਼ਕ ਇਤਿ ਪੀਤਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਸਮਸ੍ਤਵਸ੍ਤੁਦਰ੍ਸ਼ੀ| ਸਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਤਸ੍ਣਸ਼੍ਚਾਸਾਵੁਸ੍ਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਤਸ੍ਣੋਸ੍ਣਃ, ਸਤਸ੍ਣੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚਾਸਾਵਨਲਵ੍ਯਾਪ੍ਤਲੋਕਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚੇਤਿ ਸਮਾਸਃ||੪||
Adhikarana shlaiShmikApasmAralakShaNam (5) · Śloka 5
ਸ਼ੁਕ੍ਲਫੇਨਾਙ੍ਗਵਕ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਹਸ੍ਟਾਙ੍ਗਜੋ ਗੁਰੁਃ |
ਪਸ਼੍ਯੇਛੁਕ੍ਲਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਚਿਰਾਤ੍ ||੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੦) |
View original
शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतहृष्टाङ्गजो गुरुः |
पश्येछुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात् ||५||
(च. चि. अ. १०) |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਟਾਙ੍ਗਜੋ ਹਸ੍ਟਰੋਮਾ| ਚਿਰਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਚਿਰੇਣ ਵੇਗਮੋਕ੍ਸ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ||੫||
Adhikarana sAnnipAtikApasmAralakShaNam apasmArasyAsAdhyalakShaNaM ca (6-7) · Śloka 7
ਸਰ੍ਵੈਰੇਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ |
ਅਪਸ੍ਮਾਰਃ ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯੋ ਯਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਨਵਸ਼੍ਚ ਯਃ ||੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੦) |
ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਂ ਬਹੁਸ਼ਃ ਕ੍ਸੀਣਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤਭ੍ਰੁਵਮ੍ |
ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਮਪਸ੍ਮਾਰੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ||੭||
View original
सर्वैरेतैः समस्तैश्च लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः |
अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः ||६||
(च. चि. अ. १०) |
प्रतिस्फुरन्तं बहुशः क्षीणं प्रचलितभ्रुवम् |
नेत्राभ्यां च विकुर्वाणमपस्मारो विनाशयेत् ||७||
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਚੇਤਿ ਸ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੈਕਦੋਸਜੋਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਃ| ਏਵਮਨਵਸ਼੍ਚ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਮ੍ਪਨ੍ਤਮ੍| ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਮਿਤਿ ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਕਤਿਮਾਸਾਦਯਨ੍ਤਮ੍||੬-੭||
Adhikarana apasmAraprakopakAlaH (8-9) · Śloka 9
ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾ ਮਾਸਾਦ੍ਵਾ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ |
ਅਪਸ੍ਮਾਰਾਯ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੇਗਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਥਾਨ੍ਤਰਮ੍ ||੮||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੦) |
ਦੇਵੇ ਵਰ੍ਸਤ੍ਯਪਿ ਯਥਾ ਭੂਮੌ ਬੀਜਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ |
ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਤਿਰੋਹਨ੍ਤਿ ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਃ ||੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੧) |
View original
पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः |
अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम् ||८||
(च. चि. अ. १०) |
देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् |
शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छ्रयाः ||९||
(सु. उ. तं. अ. ६१) |
ਅਪਸ੍ਮਾਰਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲਮਾਹ– ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਸਾਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾਤਿਕਃ, ਮਾਸਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਕ੍ਸੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਕ੍ਸਾਭਿਧਾਨਂ, ਤੇਨਾਤੋਧਿਕਕਾਲੇਨਾਪਿ ਵੇਗਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਦਥਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਉਕ੍ਤਕਾਲੇਭ੍ਯੋਰ੍ਵਾਗਪਿ ਦੋਸਤਾਰਤਮ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਨਨੁ, ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਅਪਸ੍ਮਾਰਾਰਮ੍ਭਕੋ ਦੋਸੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤਤ੍ ਕੁਤਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੇਗਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ? ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ– ਦੇਵੇ ਵਰ੍ਸਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਮਭਿਸਨ੍ਧਿਃ– ਤੇਜੋਵਨੀਪਵਨਪਯਃਸਨਾਥਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਬੀਜਂ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵਾਙ੍ਕੁਰਂ ਜਨਯਤਿ, ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਅਪਿ ਸਹਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਗਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਪਸ੍ਮਾਰਸ੍ਯ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਸ਼ਰਦੀਤਿ ਤਤ੍ਕਾਲੋਚਿਤਬੀਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਤੇਨ ਕਾਨਿਚਿਦ੍ਬੀਜਾਨਿ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਨ੍ਯਾਯਃ ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕਜ੍ਵਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੋਧ੍ਯਃ||੮-੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽपस्मारनिदानं समाप्तम् ||२१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਪਸ੍ਮਾਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੧||