Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

14. arōcakanidānam

Adhikarana arocakanidAnam (1) · Śloka 1

athārōcakanidānam | vātādibhiḥ śōkabhayātilōbhakrōdhairmanōghnāśanarūpagandhaiḥ | arōcakāḥ syuḥ ... |1| (ca. ci. a. 26) |

View original

अथारोचकनिदानम् | वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः | अरोचकाः स्युः ... |१| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

ūrdhvagavikārasādharmyādarōcakamāha– vātādibhirityādi| ēkaikaśō vātādibhistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, śōkādinā gandhāntēnāganturēka ēva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmēkaṁ lakṣaṇaṁ vakṣyati; suśrutē cōktam– “bhaktōpaghātamiha pañcavidhaṁ vadanti|” (su. u. taṁ. a. 57) iti| śōkādijastu yadyapi vātādijaḥ, tathā'pi hētupratyanīkacikitsākaraṇārthaṁ pr̥thaguktaḥ| atilōbhō'trāhitasya satatōpayōgahētutayā dōṣaprakōpaka iti darśayati| arōcakāḥ syuriti chēdaḥ|1|–

Adhikarana vAtikArocakalakShaNam (1) · Śloka 1

... parihr̥ṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca matō'nilēna ||1|| (ca. ci. a. 26) |

View original

... परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन ||१|| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

vātikalakṣaṇamāha– parītyādi| parihr̥ṣṭadanta iti amlabhakṣaṇēnēva||1||

Adhikarana paittikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2

kaṭvamlamuṣṇaṁ virasaṁ ca pūti pittēna vidyāt ... |2| (ca. ci. a. 26) |

View original

कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्यात् ... |२| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

paittikalakṣaṇamāha– kaṭvityādi| kaṭuśabdō'tra tiktavācī| yadāha vidēhaḥ– “pittēna tiktāsyavidāhakr̥t syāt, svādvāsyahr̥llāsakaraḥ kaphēna|” iti|2|–

Adhikarana shlaiShmikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2

... lavaṇaṁ ca vaktram | mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṁ kaphēna ||2|| (ca. ci. a. 26) |

View original

... लवणं च वक्त्रम् | माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन ||२|| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

ślaiṣmikalakṣaṇamāha– lavaṇamityādi| lavaṇaṁ vaktramiti vidagdhasya ślēṣmaṇō lavaṇarasatvāt| uktaṁ hi suśrutē– “ślēṣmā vidagdhō lavaṇaḥ smr̥taḥ, pittaṁ vidagdhamamlam|” (su. sū. a. 40) iti| vibaddhasambaddhayutamiti vibaddhaṁ ca tat sambaddhayutaṁ cēti vibaddhasambaddhayutam| atra vibaddhaṁ baddhamiva, bhakṣaṇādyasāmarthyāt; sambaddhayutaṁ ‘kaphasya’ iti śēṣaḥ; bhāvē ktaḥ, kaphaliptamityarthaḥ| ‘vidagdhasambaddhayutam’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam| ‘vibaddhasannaddhayutam’ iti pāṭhē vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakr̥tatvāt kaphasya, sannaddhō baddhaḥ; ‘ṇaha’ bandhanē ityasmāddhātōḥ pūrvavat ktādi| ‘vibaddhasaṁstambhayutam’ iti kāśmīrāḥ||2||

Adhikarana AgantujArocakalakShaNam (3) · Śloka 3

arōcakē śōkabhayātilōbhakrōdhādyahr̥dyāśucigandhajē syāt | svābhāvikaṁ cāsyamathāruciśca ... |3| (ca. ci. a. 26) |

View original

अरोचके शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् | स्वाभाविकं चास्यमथारुचिश्च ... |३| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

āgantujamāha– arōcaka ityādi| ahr̥dyagandhō ghrāṇōdvējakō gandhaḥ| svābhāvikaṁ cāsyamiti avikr̥tamukharasatvaṁ, na tu vātādivat kaṣāyatvādi|3|–

Adhikarana tridoShajArocakalakShaNam (3) · Śloka 3

... tridōṣajē naikarasaṁ bhavēttu ||3|| (ca. ci. a. 26) |

View original

... त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु ||३|| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

tridōṣajamāha– tridōṣaja ityādi| tridōṣajē naikarasamiti vātajādyuktakaṣāyādyanēkarasatvam||3||

Adhikarana vAtajAdibhedenArocakakRutA~anyadeshavikRutiH (4) · Śloka 4

hr̥cchūlapīḍanayutaṁ pavanēna, pittāttr̥ḍdāhacōṣabahulaṁ, sakaphaprasēkam | ślēṣmātmakaṁ, bahurujaṁ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamōhajaḍatābhirathāparaṁ ca ||4|| (ca. ci. a. 26) |

View original

हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन, पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं, सकफप्रसेकम् | श्लेष्मात्मकं, बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरं च ||४|| (च. चि. अ. २६) |

🔊 Audio coming soon

vātajādibhēdēna mukhavikr̥timabhidhāyānyadēśavikr̥timāha– hr̥cchūlētyādi| hr̥di śūlēna pīḍanam | cōṣaścūṣaṇavat pīḍā| bahubhiriti tridōṣaiḥ| vaiguṇyamōhajaḍatābhirathāparamiti upalakṣaṇē tr̥tīyā, vaiguṇyaṁ manasō vyākulatvam| aparamiti dōṣajādanyamāgantujamityarthaḥ| satyāmapi bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṁ dīyamānaṁ nābhyavaharatītyannānabhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanagandhasparśanairyatrōdvijatē sa bhaktadvēṣaḥ; ēvaṁ trividhō'pi rōgaścarakasuśrutābhyāmarōcakaśabdēna saṅgr̥hītaḥ| uktaṁ hi vr̥ddhabhōjēna– “prakṣiptaṁ tu mukhē cānnaṁ jantōrna svadatē muhuḥ| arōcakaḥ sa vijñēyō, bhaktadvēṣamataḥ śr̥ṇu|| cintayitvā tu manasā dr̥ṣṭvā śrutvā'pi bhōjanam| dvēṣamāyāti yō janturbhaktadvēṣaḥ sa ucyatē|| kupitasya bhayārtasya yaśca bhaktanirōdhajaḥ” iti||4||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē arōcakanidānaṁ samāptam ||14||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने अरोचकनिदानं समाप्तम् ||१४||

🔊 Audio coming soon

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmarōcakanidānaṁ samāptam||14||

14. arōcakanidānam — Madhava Nidana | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi