Adhikarana arocakanidAnam (1) · Śloka 1
athārōcakanidānam |
vātādibhiḥ śōkabhayātilōbhakrōdhairmanōghnāśanarūpagandhaiḥ |
arōcakāḥ syuḥ ... |1|
(ca. ci. a. 26) |
View original
अथारोचकनिदानम् |
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः |
अरोचकाः स्युः ... |१|
(च. चि. अ. २६) |
ūrdhvagavikārasādharmyādarōcakamāha– vātādibhirityādi| ēkaikaśō vātādibhistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, śōkādinā gandhāntēnāganturēka ēva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmēkaṁ lakṣaṇaṁ vakṣyati; suśrutē cōktam– “bhaktōpaghātamiha pañcavidhaṁ vadanti|” (su. u. taṁ. a. 57) iti| śōkādijastu yadyapi vātādijaḥ, tathā'pi hētupratyanīkacikitsākaraṇārthaṁ pr̥thaguktaḥ| atilōbhō'trāhitasya satatōpayōgahētutayā dōṣaprakōpaka iti darśayati| arōcakāḥ syuriti chēdaḥ|1|–
Adhikarana vAtikArocakalakShaNam (1) · Śloka 1
... parihr̥ṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca matō'nilēna ||1||
(ca. ci. a. 26) |
View original
... परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन ||१||
(च. चि. अ. २६) |
vātikalakṣaṇamāha– parītyādi| parihr̥ṣṭadanta iti amlabhakṣaṇēnēva||1||
Adhikarana paittikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
kaṭvamlamuṣṇaṁ virasaṁ ca pūti pittēna vidyāt ... |2|
(ca. ci. a. 26) |
View original
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्यात् ... |२|
(च. चि. अ. २६) |
paittikalakṣaṇamāha– kaṭvityādi| kaṭuśabdō'tra tiktavācī| yadāha vidēhaḥ– “pittēna tiktāsyavidāhakr̥t syāt, svādvāsyahr̥llāsakaraḥ kaphēna|” iti|2|–
Adhikarana shlaiShmikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
... lavaṇaṁ ca vaktram |
mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṁ kaphēna ||2||
(ca. ci. a. 26) |
View original
... लवणं च वक्त्रम् |
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन ||२||
(च. चि. अ. २६) |
ślaiṣmikalakṣaṇamāha– lavaṇamityādi| lavaṇaṁ vaktramiti vidagdhasya ślēṣmaṇō lavaṇarasatvāt| uktaṁ hi suśrutē– “ślēṣmā vidagdhō lavaṇaḥ smr̥taḥ, pittaṁ vidagdhamamlam|” (su. sū. a. 40) iti| vibaddhasambaddhayutamiti vibaddhaṁ ca tat sambaddhayutaṁ cēti vibaddhasambaddhayutam| atra vibaddhaṁ baddhamiva, bhakṣaṇādyasāmarthyāt; sambaddhayutaṁ ‘kaphasya’ iti śēṣaḥ; bhāvē ktaḥ, kaphaliptamityarthaḥ| ‘vidagdhasambaddhayutam’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam| ‘vibaddhasannaddhayutam’ iti pāṭhē vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakr̥tatvāt kaphasya, sannaddhō baddhaḥ; ‘ṇaha’ bandhanē ityasmāddhātōḥ pūrvavat ktādi| ‘vibaddhasaṁstambhayutam’ iti kāśmīrāḥ||2||
Adhikarana AgantujArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
arōcakē śōkabhayātilōbhakrōdhādyahr̥dyāśucigandhajē syāt |
svābhāvikaṁ cāsyamathāruciśca ... |3|
(ca. ci. a. 26) |
View original
अरोचके शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् |
स्वाभाविकं चास्यमथारुचिश्च ... |३|
(च. चि. अ. २६) |
āgantujamāha– arōcaka ityādi| ahr̥dyagandhō ghrāṇōdvējakō gandhaḥ| svābhāvikaṁ cāsyamiti avikr̥tamukharasatvaṁ, na tu vātādivat kaṣāyatvādi|3|–
Adhikarana tridoShajArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
... tridōṣajē naikarasaṁ bhavēttu ||3||
(ca. ci. a. 26) |
View original
... त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु ||३||
(च. चि. अ. २६) |
tridōṣajamāha– tridōṣaja ityādi| tridōṣajē naikarasamiti vātajādyuktakaṣāyādyanēkarasatvam||3||
Adhikarana vAtajAdibhedenArocakakRutA~anyadeshavikRutiH (4) · Śloka 4
hr̥cchūlapīḍanayutaṁ pavanēna, pittāttr̥ḍdāhacōṣabahulaṁ, sakaphaprasēkam |
ślēṣmātmakaṁ, bahurujaṁ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamōhajaḍatābhirathāparaṁ ca ||4||
(ca. ci. a. 26) |
View original
हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन, पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं, सकफप्रसेकम् |
श्लेष्मात्मकं, बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरं च ||४||
(च. चि. अ. २६) |
vātajādibhēdēna mukhavikr̥timabhidhāyānyadēśavikr̥timāha– hr̥cchūlētyādi| hr̥di śūlēna pīḍanam | cōṣaścūṣaṇavat pīḍā| bahubhiriti tridōṣaiḥ| vaiguṇyamōhajaḍatābhirathāparamiti upalakṣaṇē tr̥tīyā, vaiguṇyaṁ manasō vyākulatvam| aparamiti dōṣajādanyamāgantujamityarthaḥ| satyāmapi bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṁ dīyamānaṁ nābhyavaharatītyannānabhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanagandhasparśanairyatrōdvijatē sa bhaktadvēṣaḥ; ēvaṁ trividhō'pi rōgaścarakasuśrutābhyāmarōcakaśabdēna saṅgr̥hītaḥ| uktaṁ hi vr̥ddhabhōjēna– “prakṣiptaṁ tu mukhē cānnaṁ jantōrna svadatē muhuḥ| arōcakaḥ sa vijñēyō, bhaktadvēṣamataḥ śr̥ṇu|| cintayitvā tu manasā dr̥ṣṭvā śrutvā'pi bhōjanam| dvēṣamāyāti yō janturbhaktadvēṣaḥ sa ucyatē|| kupitasya bhayārtasya yaśca bhaktanirōdhajaḥ” iti||4||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē arōcakanidānaṁ samāptam ||14||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने अरोचकनिदानं समाप्तम् ||१४||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmarōcakanidānaṁ samāptam||14||