Adhikarana arocakanidAnam (1) · Śloka 1
అథారోచకనిదానం |
వాతాదిభిః శోకభయాతిలోభక్రోధైర్మనోఘ్నాశనరూపగంధైః |
అరోచకాః స్యుః ... |1|
(చ. చి. అ. 26) |
View original
अथारोचकनिदानम् |
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनरूपगन्धैः |
अरोचकाः स्युः ... |१|
(च. चि. अ. २६) |
ఊర్ధ్వగవికారసాధర్మ్యాదరోచకమాహ– వాతాదిభిరిత్యాది| ఏకైకశో వాతాదిభిస్త్రయః, సన్నిపాతేనైకః, శోకాదినా గంధాంతేనాగంతురేక ఏవ గణనీయః, యతః పంచానామేకం లక్షణం వక్ష్యతి; సుశ్రుతే చోక్తం– “భక్తోపఘాతమిహ పంచవిధం వదంతి|” (సు. ఉ. తం. అ. 57) ఇతి| శోకాదిజస్తు యద్యపి వాతాదిజః, తథాऽపి హేతుప్రత్యనీకచికిత్సాకరణార్థం పృథగుక్తః| అతిలోభోऽత్రాహితస్య సతతోపయోగహేతుతయా దోషప్రకోపక ఇతి దర్శయతి| అరోచకాః స్యురితి ఛేదః|1|–
Adhikarana vAtikArocakalakShaNam (1) · Śloka 1
... పరిహృష్టదంతః కషాయవక్త్రశ్చ మతోऽనిలేన ||1||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
... परिहृष्टदन्तः कषायवक्त्रश्च मतोऽनिलेन ||१||
(च. चि. अ. २६) |
వాతికలక్షణమాహ– పరీత్యాది| పరిహృష్టదంత ఇతి అమ్లభక్షణేనేవ||1||
Adhikarana paittikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
కట్వమ్లముష్ణం విరసం చ పూతి పిత్తేన విద్యాత్ ... |2|
(చ. చి. అ. 26) |
View original
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्यात् ... |२|
(च. चि. अ. २६) |
పైత్తికలక్షణమాహ– కట్విత్యాది| కటుశబ్దోऽత్ర తిక్తవాచీ| యదాహ విదేహః– “పిత్తేన తిక్తాస్యవిదాహకృత్ స్యాత్, స్వాద్వాస్యహృల్లాసకరః కఫేన|” ఇతి|2|–
Adhikarana shlaiShmikArocakalakShaNam (2) · Śloka 2
... లవణం చ వక్త్రం |
మాధుర్యపైచ్ఛిల్యగురుత్వశైత్యవిబద్ధసంబద్ధయుతం కఫేన ||2||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
... लवणं च वक्त्रम् |
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन ||२||
(च. चि. अ. २६) |
శ్లైష్మికలక్షణమాహ– లవణమిత్యాది| లవణం వక్త్రమితి విదగ్ధస్య శ్లేష్మణో లవణరసత్వాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “శ్లేష్మా విదగ్ధో లవణః స్మృతః, పిత్తం విదగ్ధమమ్లం|” (సు. సూ. అ. 40) ఇతి| విబద్ధసంబద్ధయుతమితి విబద్ధం చ తత్ సంబద్ధయుతం చేతి విబద్ధసంబద్ధయుతం| అత్ర విబద్ధం బద్ధమివ, భక్షణాద్యసామర్థ్యాత్; సంబద్ధయుతం ‘కఫస్య’ ఇతి శేషః; భావే క్తః, కఫలిప్తమిత్యర్థః| ‘విదగ్ధసంబద్ధయుతం’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం| ‘విబద్ధసన్నద్ధయుతం’ ఇతి పాఠే విబద్ధః సన్నద్ధః స చ ప్రకృతత్వాత్ కఫస్య, సన్నద్ధో బద్ధః; ‘ణహ’ బంధనే ఇత్యస్మాద్ధాతోః పూర్వవత్ క్తాది| ‘విబద్ధసంస్తంభయుతం’ ఇతి కాశ్మీరాః||2||
Adhikarana AgantujArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
అరోచకే శోకభయాతిలోభక్రోధాద్యహృద్యాశుచిగంధజే స్యాత్ |
స్వాభావికం చాస్యమథారుచిశ్చ ... |3|
(చ. చి. అ. 26) |
View original
अरोचके शोकभयातिलोभक्रोधाद्यहृद्याशुचिगन्धजे स्यात् |
स्वाभाविकं चास्यमथारुचिश्च ... |३|
(च. चि. अ. २६) |
ఆగంతుజమాహ– అరోచక ఇత్యాది| అహృద్యగంధో ఘ్రాణోద్వేజకో గంధః| స్వాభావికం చాస్యమితి అవికృతముఖరసత్వం, న తు వాతాదివత్ కషాయత్వాది|3|–
Adhikarana tridoShajArocakalakShaNam (3) · Śloka 3
... త్రిదోషజే నైకరసం భవేత్తు ||3||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
... त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु ||३||
(च. चि. अ. २६) |
త్రిదోషజమాహ– త్రిదోషజ ఇత్యాది| త్రిదోషజే నైకరసమితి వాతజాద్యుక్తకషాయాద్యనేకరసత్వం||3||
Adhikarana vAtajAdibhedenArocakakRutA~anyadeshavikRutiH (4) · Śloka 4
హృచ్ఛూలపీడనయుతం పవనేన, పిత్తాత్తృడ్దాహచోషబహులం, సకఫప్రసేకం |
శ్లేష్మాత్మకం, బహురుజం బహుభిశ్చ విద్యాద్వైగుణ్యమోహజడతాభిరథాపరం చ ||4||
(చ. చి. అ. 26) |
View original
हृच्छूलपीडनयुतं पवनेन, पित्तात्तृड्दाहचोषबहुलं, सकफप्रसेकम् |
श्लेष्मात्मकं, बहुरुजं बहुभिश्च विद्याद्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरं च ||४||
(च. चि. अ. २६) |
వాతజాదిభేదేన ముఖవికృతిమభిధాయాన్యదేశవికృతిమాహ– హృచ్ఛూలేత్యాది| హృది శూలేన పీడనం | చోషశ్చూషణవత్ పీడా| బహుభిరితి త్రిదోషైః| వైగుణ్యమోహజడతాభిరథాపరమితి ఉపలక్షణే తృతీయా, వైగుణ్యం మనసో వ్యాకులత్వం| అపరమితి దోషజాదన్యమాగంతుజమిత్యర్థః| సత్యామపి బుభుక్షాయామభ్యవహారాసామర్థ్యమరుచిః, అభిలషితమప్యన్నం దీయమానం నాభ్యవహరతీత్యన్నానభినందనం, అన్నస్య శ్రవణస్మరణదర్శనగంధస్పర్శనైర్యత్రోద్విజతే స భక్తద్వేషః; ఏవం త్రివిధోऽపి రోగశ్చరకసుశ్రుతాభ్యామరోచకశబ్దేన సంగృహీతః| ఉక్తం హి వృద్ధభోజేన– “ప్రక్షిప్తం తు ముఖే చాన్నం జంతోర్న స్వదతే ముహుః| అరోచకః స విజ్ఞేయో, భక్తద్వేషమతః శృణు|| చింతయిత్వా తు మనసా దృష్ట్వా శ్రుత్వాऽపి భోజనం| ద్వేషమాయాతి యో జంతుర్భక్తద్వేషః స ఉచ్యతే|| కుపితస్య భయార్తస్య యశ్చ భక్తనిరోధజః” ఇతి||4||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే అరోచకనిదానం సమాప్తం ||14||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने अरोचकनिदानं समाप्तम् ||१४||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామరోచకనిదానం సమాప్తం||14||