5. arśōnidānam

Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1

અથાર્શોનિદાનમ્ | પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ શોણિતાત્ સહજાનિ ચ | અર્શાંસિ ષટ્પ્રકારાણિ વિદ્યાદ્ગુદવલિત્રયે ||૧||

અતીસારગ્રહણ્યર્શસાં પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાદતીસારગ્રહણ્યનન્તરમર્શ ઉચ્યતે– પૃથગિત્યાદિ| ‘અરિવત્ પ્રાણાન્ શૃણાતિ હિનસ્તીત્યર્શઃ’ ઇતિ પૃષોદરાદિપાઠાન્નિરુક્તિમાહુઃ| સહજાનીતિ સહ શરીરેણ જાતાનિ, ગુદવલ્યારમ્ભકબીજભાગસ્ય દોષદૂષિતત્વાત્| અત્ર દ્વન્દ્વજાનિ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વાન્ન પૃથગ્ગણિતાનિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા વૈ દોષયોર્દ્વયોઃ| સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ ષડ્વિધશ્ચ સઃ||” (સુ. નિ. અ. ૨) ઇતિ| ષડ્વિધત્વં ચાત્ર સંસર્ગસ્ય વાતાદિભિર્યુગ્મૈસ્ત્રયઃ સંસર્ગાઃ, તૈરેવ રક્તયોગાદપરે ત્રય ઇતિ| સન્નિપાતજં ત્વેકૈકદોષજેષ્વદૃષ્ટસ્યાસાધ્યત્વસ્ય યોગાદ્વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધમિતિ સઙ્ખ્યયા પૃથગ્ગણિતમ્| ગુદવલિત્રય ઇતિ અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલમાનં ગુદં, તસ્યાવયવભૂતાસ્તિસ્રો વલય ઉપર્યુપરિ વ્યવસ્થિતાઃ શઙ્ખાવર્તનિભાઃ પ્રવાહણીવિસર્જનીસંવરણીનામિકાઃ; તત્ર ગુદૌષ્ઠમર્ધાઙ્ગુલં, તદૂર્ધ્વમઙ્ગુલમાના પ્રથમાવલી સુશ્રુતેન (સુ. નિ. અ. ૨) નિર્દિષ્ટા; ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “રોમાન્તેભ્યો યવાધ્યર્ધં ગુદૌષ્ઠં પરિચક્ષતે| ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલં ચૈકં પ્રથમાં તાં વલીં વિદુઃ|| સાર્ધૈકાઙ્ગુલમાનેન તદન્યેઽપિ પ્રકીર્તિતે||” ઇતિ સાર્ધાઙ્ગુલમાના દ્વિતીયા તૃતીયા ચેતિ||૧||

Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2

દોષાસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્ | માંસાઙ્કુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાન્ જગુઃ ||૨|| (વા. નિ. અ. ૭) |

સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકમર્શઃસ્વરૂપમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| ત્વઙ્માંસગ્રહણેન ત્વઙ્માંસાશ્રિતં રક્તમપિ ગૃહ્યતે, ચિકિત્સાયાં રક્તસ્રાવણોપદેશાત્| અપાનં ગુદમ્, આદિશબ્દેન નાસિકાદીનાં ગ્રહણમ્| કાયચિકિત્સકાસ્તુ ગુદજસ્યૈવાર્શસ્ત્વમિચ્છન્તિ, નાસાદિજાનાં ત્વધિમાંસત્વં, તેષુ “પઞ્ચાત્મા મારુતઃ” ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તેરભાવાત્, વિષ્ટમ્ભ ઇત્યાદિપૂર્વરૂપસ્ય ચાસમ્ભવાત્; યદાહ ચરકઃ– ‘શિશ્ન’ ઇત્યારભ્ય યાવત્ “અધિમાંસવ્યપદેશ એવ” (ચ. ચિ. અ. ૧૪) ઇતિ| સુશ્રુતેન તુ માંસાઙ્કુરત્વસાધર્મ્યાત્ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધ્યત્વાચ્ચ તેષ્વર્શઃશબ્દપ્રયોગઃ કૃતઃ, સાર્ષપાદિસ્નેહે તૈલવ્યપદેશવત્; સુશ્રુતાર્થવાદિનો વાગ્ભટસ્યાપ્યયમેવાભિપ્રાય ઇતિ||૨||

Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4

કષાયકટુતિક્તાનિ રૂક્ષશીતલઘૂનિ ચ | પ્રમિતાલ્પાશનં તીક્ષ્ણં મદ્યં મૈથુનસેવનમ્ ||૩|| લઙ્ઘનં દેશકાલૌ ચ શીતૌ વ્યાયામકર્મ ચ | શોકો વાતાતપસ્પર્શો હેતુર્વાતાર્શસાં મતઃ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

વાતાર્શસો નિદાનમાહ– કષાયેત્યાદિ| પ્રમિતમ્ અલ્પતમમ્, અલ્પં માત્રાહીનમશનં, જેજ્જટસ્ત્વાહ– ‘પ્રમિતમતીતકાલભોજનમ્’| ‘પ્રમૃત’ ઇતિ પાઠે તુ નષ્ટશક્તિકં ધાન્યાદિકમાહુઃ| ‘પ્રમિતાશનમેકરસાભ્યાસઃ’ ઇત્યન્યે| તન્નાતિયુક્તમ્; એકરસાભ્યાસઃ કિં વાતપ્રકોપકસ્ય કટ્વાદેઃ, કફપ્રકોપકસ્ય મધુરાદેર્વા? નાદ્યઃ, કટ્વાદેરત્રૈવોપાત્તત્વાત્; દ્વિતીયે મધુરાદીનાં ત્વભ્યાસો વાતશામક એવ, એકરસાભ્યાસાચ્ચ દૌર્બલ્યમુક્તં નતુ વાતવૃદ્ધિરિતિ ચિન્ત્યમેતત્| તીક્ષ્ણમિતિ મદ્યવિશેષણં, પૈષ્ટિકાદિમૃદુમદ્યસ્ય વાતપ્રશમકત્વાત્| શીતો દેશ આનૂપઃ, કાલો હેમન્તાદિઃ| આતપસ્ય ઉષ્ણમ્, આતપસ્યોષ્ણગુણસ્યાપ્યુદ્ભૂતરૌક્ષ્યાદ્વાતપ્રકોપકત્વમિતિ||૩-૪||

Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6

કટ્વમ્લલવણોષ્ણાનિ વ્યાયામાગ્ન્યાતપપ્રભાઃ | દેશકાલાવશિશિરૌ ક્રોધો મદ્યમસૂયનમ્ ||૫|| વિદાહિ તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ સર્વં પાનાન્નભેષજમ્ | પિત્તોલ્બણાનાં વિજ્ઞેયઃ પ્રકોપે હેતુરર્શસામ્ ||૬|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

પિત્તાર્શોનિદાનમાહ– કટ્વમ્લેત્યાદિ| દેશકાલાવશિશિરાવિતિ ઉષ્ણો દેશો મરુઃ, ઉષ્ણઃ કાલઃ શરદ્ ગ્રીષ્મશ્ચ| અસૂયનં પરસમ્પત્તૌ દ્વેષઃ, સ ક્રોધવિશેષ એવ| પિત્તોલ્બણાનામિત્યનેન સર્વેષામર્શસાં ત્રિદોષજત્વમ્, અધિકેન તુ વ્યપદેશ ઇતિ દર્શિતં ચરકેણ| યદાહ સ એવ– “અર્શાંસિ નામ જાયન્તે નાઽસન્નિપતિતૈસ્ત્રિભિઃ| દોષૈર્દોષવિશેષાત્તુ વિશેષઃ કથ્યતેઽર્શસામ્||” (ચ. ચિ. અ. ૧૪) ઇતિ||૫-૬||

Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8

મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ લવણામ્લગુરૂણિ ચ | અવ્યાયામો દિવાસ્વપ્નઃ શય્યાસનસુખે રતિઃ ||૭|| પ્રાગ્વાતસેવા શીતૌ ચ દેશકાલાવચિન્તનમ્ | શ્લૈષ્મિકાણાં સમુદ્દિષ્ટમેતત્ કારણમર્શસામ્ ||૮|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

શ્લેષ્માર્શોનિદાનમાહ– મધુરેત્યાદિ| શય્યાસનસુખે રતિરિતિ સુખશય્યાસને રતિરાસક્તિઃ| પ્રાગ્વાતસેવા પુરોવાતસેવનમ્| અચિન્તનં નિશ્ચિન્તતા||૭-૮||

Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ ચ |૯|

દ્વન્દ્વજાર્શોનિદાનાદિકમાહ– હેત્વિત્યાદિ| હેતુલક્ષણસંસર્ગાદિતિ દોષદ્વયસ્ય નિદાનમેલકેન લક્ષણમેલકેન ચ દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ દ્વન્દ્વજાનિ વિદ્યાત્|૯|–

Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9

સર્વો હેતુસ્ત્રિદોષાણાં સહજૈર્લક્ષણં સમમ્ ||૯|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

ત્રિદોષજાર્શોનિદાનમાહ– સર્વ ઇત્યાદિ| સર્વો હેતુરિતિ એકૈકશો વાતાદ્યર્શસાં યો હેતુરુક્તઃ સ ત્રિદોષજાનાં ભવતિ, ત્રયો દોષા જનકત્વેનૈષાં સન્તીતિ ત્રિદોષજાનિ| સહજૈર્લક્ષણં સમમિતિ તેષાં લક્ષણં સહજૈરર્શોભિઃ સહ સમં સદૃશં, સહજાનાં યલ્લક્ષણં તત્ત્રિદોષજાનામિત્યર્થઃ| ‘સહજૈર્લક્ષણૈઃ સમમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે તુ સહજૈઃ સહજાર્શોભવૈર્લક્ષણૈઃ સમં સહ સર્વો હેતુસ્ત્રિદોષાણામિતિ યોજ્યમ્| સહજાર્શોલક્ષણં ચાત્ર સઙ્ગ્રહેણોક્તં તન્ત્રાન્તરાદનુસ્મર્તવ્યં; યદાહ સુશ્રુતઃ– “દુર્દર્શનાનિ પરુષારુણપાણ્ડૂનિ દારુણાન્તર્મુખાનિ, તૈરુપદ્રુતઃ કૃશોઽલ્પભુક્ સિરાસન્તતગાત્રોઽલ્પપ્રજઃ ક્ષીણરેતાઃ ક્ષામસ્વરઃ ક્રોધનોઽલ્પાગ્નિર્ઘ્રાણશિરોઽક્ષિશ્રવણરોગવાન્, સતતમન્ત્રકૂજનાટોપહૃદયોપલેપારોચકપ્રભૃતિભિઃ પીડ્યતે||” (સુ. નિ. અ. ૨) ઇતિ; ચરકે ચ– ‘કાનિચિદણૂનિ’ (ચ. ચિ. અ. ૧૪) ઇત્યાદિના પ્રભૂતતરં લક્ષણમુક્તમ્| નનુ, ત્રિદોષજાનીતિ વિશેષાભિધાનમનુપપન્નં, સર્વેષામેવ રોગાણાં ત્રિદોષજત્વાત્| યદુક્તમ્– “દ્રવ્યમેકરસં નાસ્તિ ન રોગોઽપ્યેકદોષજઃ| યોઽધિકસ્તેન નિર્દેશઃ ક્રિયતે રસદોષયોઃ||” ઇતિ| નૈવં; “સર્વદેહચરાસ્તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ” ઇતિ વચનાદેકસ્મિન્ ધાત્વાદૌ દોષેણ દૂષિતે સતિ તદ્ગતેતરદોષેઽપ્યવશ્યમ્ભાવિની કાચિદ્દુષ્ટિઃ, દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાત્| કિઞ્ચ સ્વકારણાત્ વૃદ્ધો વાયુઃ શૈત્યાચ્છીતસ્ય શ્લેષ્મણો બલમાદધાતિ, લાઘવાત્તેજોરૂપસ્ય પિત્તસ્ય; પિત્તં ચ કટુત્વાદ્વાતસ્ય, દ્રવત્વાત્ શ્લેષ્મણઃ; કફશ્ચ શૈત્યાદ્વાયોઃ, દ્રવત્વાત્ પિત્તસ્યેતિ| અત એવોક્તમ્– “ન રોગોઽપ્યેકદોષજઃ” ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણોક્તમ્– “એકઃ પ્રકુપિતો દોષઃ સર્વાનેવ પ્રકોપયેત્|” ઇતિ| યત્ર તુ સ્વકારણાત્ત્રયોઽપિ કુપિતાસ્તત્ર ત્રિદોષવ્યપદેશ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ; એવં સર્વત્ર||૯||

Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15

ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ | મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિશદાઃ પરુષાઃ ખરાઃ ||૧૦|| મિથો વિસદૃશા વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિતાનનાઃ | બિમ્બીખર્જૂરકર્કન્ધૂકાર્પાસીફલસન્નિભાઃ ||૧૧|| કેચિત્ કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્ સિદ્ધાર્થકોપમાઃ | શિરઃપાર્શ્વાંસકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ ||૧૨|| ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગ્રહારોચકપ્રદાઃ | કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ ||૧૩|| તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્ | રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે ||૧૪|| કૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે | ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસમ્ભવસ્તત એવ ચ ||૧૫|| (વા. નિ. અ. ૭) |

પૂર્વં નિદાનમુક્તં, સમ્પ્રતિ વાતાદિભેદેનાર્શસાં લક્ષણાન્યુચ્યન્તે, તત્ર પ્રથમં વાતાર્શોલક્ષણમાહ– ગુદેત્યાદિ| ગુદાઙ્કુરા ગુદે અઙ્કુરાકારાઃ માંસપ્રરોહાઃ, ત એવ અર્શાંસિ| બહ્વનિલા વાતોલ્બણાઃ| શુષ્કાઃ સ્રાવરહિતાઃ| ચિમચિમા વેદનાવિશેષઃ| મ્લાના અનુપચિતાઃ| સ્તબ્ધાઃ કાઠિન્યાત્| વિશદા અપિચ્છિલાઃ, ધૂલિસ્પર્શવત્| પરુષાઃ કર્કશાઃ, ગોજિહ્વાસ્પર્શવત્| ખરાઃ કર્કોટફલવત્ સૂક્ષ્માનેકકણ્ટકાચિતાઃ| એષુ વિકલ્પેષુ વક્ષ્યમાણં કેચિદિતિ પદં સમ્બન્ધનીયમ્| મિથોવિસદૃશાઃ પરસ્પરભિન્નરૂપાઃ| વક્રા ધનુઃકાષ્ઠાદિવત્| તીક્ષ્ણાઃ સૂક્ષ્માગ્રાઃ| ફલસન્નિભા ઇતિ બિમ્બ્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે, બિમ્બ્યાદિસન્નિભત્વં ચાકૃત્યા જ્ઞેયમ્| બિમ્બી ઓષ્ઠોપમફલા ‘તેલાકુચા’ ઇતિ લોકે ખ્યાતા, કાર્પાસી વનકાર્પાસી, કદમ્બપુષ્પાભાઃ સ્થૂલા અનેકસૂક્ષ્મશિખરાઃ| સિદ્ધાર્થકોપમાઃ સૂક્ષ્મપિડકારૂપાઃ| હૃદયં ગૃહીતમિવેતિ વેદના હૃદ્ગ્રહઃ| ગ્રથિતં ગ્રન્થિલં પાષાણવત્| રુક્ શૂલમ્| પિચ્છા પિચ્છિલો દ્રવભાગઃ| ઉપવેશ્યતે વર્ચસ્ત્યાજ્યતે| કૃષ્ણશબ્દસ્ત્વગાદિભિઃ વક્ત્રાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસ્યોપદ્રવમાહ– ગુલ્મેત્યાદિ| અષ્ઠીલા વાતરોગવિશેષઃ||૧૦-૧૫||

Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18

પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ | તન્વસ્રસ્રાવિણો વિસ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ ||૧૬|| શુકજિહ્વાયકૃત્ખણ્ડજલૌકોવક્ત્રસન્નિભાઃ | દાહપાકજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્છારુચિમોહદાઃ ||૧૭|| સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ | યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્રત્વઙ્નખાદયઃ ||૧૮|| (વા. નિ. અ. ૭) |

પિત્તાર્શોલક્ષણમાહ– પિત્તોત્તરા ઇત્યાદિ| નીલમુખા નીલાગ્રાઃ| તન્વસ્રં તન્વસ્રં તનુ અઘનમ્, અસ્રં રક્તં સ્રવન્તીતિ તન્વસ્રસ્રાવિણઃ| વિસ્રાઃ આમગન્ધિનઃ| તનવઃ સ્વલ્પાઃ| મૃદવઃ કોમલાઃ| શ્લથાઃ લમ્બનશીલાઃ| યવમધ્યાઃ યવવન્મધ્યે સ્થૂલાઃ| હરિત્ હરિત્પત્રવર્ણં, પીતં હરિતાલાભં, હારિદ્રં હરિદ્રાવર્ણમ્; આદિશબ્દાદ્વિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રાણાં ગ્રહણમ્||૧૬-૧૮||

Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23

શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ | ઉત્સન્નોપચિતસ્નિગ્ધસ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ ||૧૯|| પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ | કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ||૨૦|| વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુબસ્તિનાભિવિકર્ષિણઃ | સશ્વાસકાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ ||૨૧|| મેહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરજ્વરકારિણઃ | ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દિરામપ્રાયવિકારદાઃ ||૨૨|| વસાભસકફપ્રાયપુરીષાઃ સપ્રવાહિકાઃ | ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ ||૨૩|| (વા. નિ. અ. ૭) |

શ્લેષ્માર્શોલક્ષણમાહ– શ્લેષ્મોલ્બણે ઇત્યાદિ| અત્ર ‘ગુદાઙ્કુરા’ ઇત્યનુવર્તતે| મહામૂલા દૂરવાસ્ત્વવગાહિનઃ| ઘના નિબિડાવયવાઃ| ઉત્સન્ના દૈર્ઘ્યેણોદ્ગતાઃ, ઉપચિતાઃ પરિણાહેન સ્થૂલાઃ, સ્તબ્ધા અનમ્રાઃ, વૃત્તાઃ પરિણાહેન વર્તુલાઃ, ગુરવો ગુરુદ્રવ્યાક્રાન્તમિવ ગુદં કુર્વતે, સ્થિરા અચઞ્ચલાઃ| શ્લક્ષ્ણા મણિવન્મસૃણાઃ| કણ્ડ્વાઢ્યાઃ કણ્ડૂબહુલાઃ; કણ્ડૂવ્યપગમાર્થં સ્પૃશ્યમાનાઃ પ્રીણયન્ત્યર્શસમિતિ સ્પર્શનપ્રિયાઃ| કરીરો મરુજદ્રુમઃ, પનસઃ કણ્ટકિફલં, તયોરસ્થ્યાભાઃ, અથવા કરીરો વંશાઙ્કુરઃ; તેન કરીરાભાઃ, પનસાસ્થ્યાભાશ્ચેત્યર્થઃ| તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ગોસ્તનસદૃશા ઇત્યર્થઃ| વઙ્ક્ષણૌ આનાહિતુમાબદ્ધુમિવ શીલં યેષાં તે તથા; ગુદપ્રત્યાસત્ત્યા વઙ્ક્ષણયોઃ પ્રેરણાદ્યસામર્થ્યકારિણ ઇત્યર્થઃ| પાયુબસ્તિનાભિવિકર્ષિણ ઇતિ પાય્વાદિષ્વાકર્ષવત્પીડાકારિણઃ| પ્રસેકો મુખસ્ય ગુદસ્ય વા; કૃચ્છ્રં મૂત્રકૃચ્છ્રં, શિરોજાડ્યં શિરઃસ્તિમિતતા, શિશિરજ્વરકારિણઃ શીતજ્વરકારિણઃ| ક્લૈબ્યં સ્ત્રીષ્વનુત્સાહઃ, અગ્નિમાર્દવં વહ્નિમાન્દ્યં, છર્દિર્વમિઃ| આમપ્રાયવિકારદાઃ આમબહુલા યે રોગાઃ અતીસારગ્રહણ્યાદયસ્તત્પ્રદાઃ| પ્રાયસ્થાને ‘પ્રાજ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ; પ્રાયપ્રાજ્યશબ્દયોઃ પ્રચુરાર્થત્વાત્| વસાભં ચ સકફં ચ પ્રાજ્યં ચ પુરીષં યેષાં તે તથા| ન સ્રવન્તિ ‘ક્લેદરક્તાદિકમ્’ ઇતિ શેષઃ| ન ભિદ્યન્તે ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતા અપિ ન વિદીર્યન્ત ઇતિ||૧૯-૨૩||

Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24

સર્વૈઃ સર્વાત્મકાન્યાહુર્લક્ષણૈઃ સહજાનિ ચ |૨૪|

સન્નિપાતાર્શસઃ સહજાર્શસશ્ચ લક્ષણમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| સર્વૈર્વાતજાદ્યર્શોભવૈર્લક્ષણૈઃ, સર્વાત્મકાનિ ત્રિદોષજાનિ; તથા તૈરેવ લક્ષણૈઃ સહજાન્યપ્યાહુઃ, તેષામપિ ત્રિદોષજત્વાત્||–

Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27

રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ ||૨૪|| વટપ્રરોહસદૃશા ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ | તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતાઃ ||૨૫|| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ | ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ ||૨૬|| હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ | (વા. નિ. અ. ૭) | વિટ્ શ્યાવં કઠિનં રૂક્ષમધોવાયુર્ન વર્તતે ||૨૭||

રક્તાર્શોલક્ષણમાહ– રક્તોલ્બણા ઇત્યાદિ| ગુદેકીલાઃ કીલવત્ કીલાઃ અર્શાંસિ, “હલદન્તાત્ સપ્તમ્યાઃ સઞ્જ્ઞાયામ્” (પા. અ. ૬ પા. ૩ સૂ. ૧) ઇત્યલુક્સમાસઃ| પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ પૈત્તિકાર્શોલક્ષણયુક્તાઃ| વિદ્રુમસન્નિભાઃ પ્રવાલમણિવલ્લોહિતા ઇત્યર્થઃ| તે ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતાઃ કઠિનપુરીષયન્ત્રિતાઃ, દુષ્ટમ્ આવિલમ્, ઉષ્ણં ચ રક્તં સ્રવન્તિ| તસ્યેતિ રક્તસ્ય, અતિપ્રવૃત્તિતઃ અતિક્ષયાત્, ભેકાભઃ પ્રાવૃષેણ્યવર્ષાભ્વાભઃ પીતચ્છવિઃ, ‘પુરુષઃ’ ઇતિ શેષઃ| દુઃખૈઃ રોગૈઃ| શોણિતક્ષયસમ્ભવૈરિતિ ત્વક્પારુષ્યામ્લશીતપ્રાર્થનાસિરાશૈથિલ્યૈઃ (સુ. સૂ. અ. ૧૫) સુશ્રુતોક્તૈઃ| બલં સ્થૌલ્યમ્, ઉત્સાહો હર્ષઃ| હતૌજા હતશક્તિઃ| કલુષેન્દ્રિય આવિલચક્ષુઃ, વ્યાકુલસર્વેન્દ્રિયો વા| વિટ્ શ્યાવમિતિ વિટ્શબ્દો નપુંસકોઽપ્યસ્તિ, એતન્નિર્દેશાદેવ| કાશ્મીરાસ્તુ ચરકે– “વિટ્ શ્યાવા કઠિના રૂક્ષા” ઇત્યેવ પઠન્તિ| અધોવાયુર્ન વર્તતે ગુદેન, પ્રતિલોમગત્વાત્||૨૪-૨૭||

Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30

તનુ ચારુણવર્ણં ચ ફેનિલં ચાસૃગર્શસામ્ | કટ્યૂરુગુદશૂલં ચ દૌર્બલ્યં યદિ ચાધિકમ્ ||૨૮|| તત્રાનુબન્ધો વાતસ્ય હેતુર્યદિ ચ રૂક્ષણમ્ | શિથિલં શ્વેતપીતં ચ વિટ્ સ્નિગ્ધં ગુરુ શીતલમ્ ||૨૯|| યદ્યર્શસાં ઘનં ચાસૃક્ તન્તુમત્ પાણ્ડુ પિચ્છિલમ્ | ગુદં સપિચ્છં સ્તિમિતં ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ કારણમ્ | શ્લેષ્માનુબન્ધો વિજ્ઞેયસ્તત્ર રક્તાર્શસાં બુધૈઃ ||૩૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

ઇદાનીં તસ્યૈવ રક્તાર્શસો નિદાનસ્ય રક્તસ્ય વાતાદિભેદેન લક્ષણમાહ– તન્વિત્યાદિ| તત્રાનુબન્ધો વાતસ્યેતિ વાતાદિદુષ્ટસ્યૈવ રક્તસ્યારમ્ભકત્વાન્નતુ કેવલસ્ય, દોષત્વાભાવાત્| શિથિલમિત્યાદિના કફાનુબન્ધસ્ય| નનુ, પિત્તાનુબન્ધઃ કુતો નોક્ત ઇતિ? ઉચ્યતે, રક્તપિત્તયોઃ પ્રાયઃ સમાનલિઙ્ગત્વાત્| ઉક્તં ચ પૂર્વં “રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ|” ઇતિ||૨૮-૩૦||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32

વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્ય દૌર્બલ્યં કુક્ષેરાટોપ એવ ચ | કાર્શ્યમુદ્ગારબાહુલ્યં સક્થિસાદોઽલ્પવિટ્કતા ||૩૧|| ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તેરાશઙ્કા ચોદરસ્ય ચ | પૂર્વરૂપાણિ નિર્દિષ્ટાન્યર્શસામભિવૃદ્ધયે ||૩૨|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

પૂર્વરૂપમાહ– વિષ્ટમ્ભ ઇત્યાદિ| વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્યેતિ વિષ્ટભ્યાન્નસ્યાજીર્ણતાગમનમ્ આહારો વા વા વિષ્ટબ્ધઃ આમાશય એવાવતિષ્ઠતે, વાતવૈગુણ્યાત્| દૌર્બલ્યં હીનશક્તિતા| ‘વિષ્ટમ્ભોઽઙ્ગસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિષ્ટમ્ભો મલસ્ય, અઙ્ગસ્ય દૌર્બલ્યમ્| યદ્યપિ નિદાનાનન્તરં પૂર્વરૂપં વક્તવ્યં ભવતિ, તથાઽપિ નિદાનલક્ષણાનન્તરમત્ર પૂર્વરૂપં; નિદાનલિઙ્ગયોશ્ચિકિત્સાઙ્ગતમત્વપ્રતિપાદનાર્થં તયોઃ પૂર્વમભિધાનમ્; અથવાઽવશ્યવક્તવ્યાનાં કામચારાદભિધાનમિતિ| એવમન્યત્રાપિ વ્યતિક્રમે દ્રષ્ટવ્યમ્| કુક્ષેરાટોપો ‘ગુડગુડાશબ્દઃ’ ઇતિ ચક્રઃ, ‘તનતની’ ઇતિ ગુણાકરઃ; ‘રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભઃ’ ઇતિ ગદાધરઃ, પુરીષવૃદ્ધિલક્ષણે ચ ‘આટોપમ્ આધ્માનમ્’ ઇતિ વિવૃતવાન્; એતચ્ચ ન સર્વત્ર, ગુલ્મપૂર્વરૂપે આટોપાધ્માનયોરુભયોરપિ પાઠાત્| ઉદ્ગારબાહુલ્યમધોનિરુદ્ધસ્ય વાયોરૂર્ધ્વગમનાત્| સક્થિસાદો જઙ્ઘાવસાદઃ| ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તેઃ ગ્રહણીદોષયુક્તપાણ્ડુરોગસ્ય ઉદરસ્ય ચાશઙ્કા, તેષાં લક્ષણદર્શનાત્| ‘ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તિઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ગ્રહણીદોષસ્ય પાણ્ડોઃ પાણ્ડુરોગસ્ય ચાર્તિઃ પીડા સ્યાત્| અભિવૃદ્ધયે ઉત્પત્ત્યર્થમિતિ||૩૧-૩૨||

Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34

પઞ્ચાત્મા મારુતઃ પિત્તં કફો ગુદવલિત્રયમ્ | સર્વ એવ પ્રકુપ્યન્તિ ગુદજાનાં સમુદ્ભવે ||૩૩|| તસ્માદર્શાંસિ દુઃખાનિ બહુવ્યાધિકરાણિ ચ | સર્વદેહોપતાપીનિ પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનિ ચ ||૩૪|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

નનુ, ગુદદેશદુષ્ટ્યા ગુદજસ્યોત્પાદાત્ કથં સર્વદેહે કૃશત્વકૃષ્ણત્વાદિરૂપા દુષ્ટિરિત્યત આહ– પઞ્ચાત્મેત્યાદિ| પઞ્ચાત્મા પઞ્ચસ્વરૂપઃ, પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાનભેદાત્; ઇતિ તેષાં સ્થાનાનિ| એવં લિઙ્ગવિપરિણામાત્ પઞ્ચાત્મકત્વં પિત્તેઽપિ યોજ્યં, પિત્તં હ્યાલોચકરઞ્જકસાધકપાચકભ્રાજકભેદાદ્ભિન્નમ્| એવં કફોઽપિ પઞ્ચાત્મા, હૃદયામાશયજિહ્વાશિરઃસન્ધિષુ ક્રમેણાવલમ્બકક્લેદકબોધકતર્પકશ્લેષ્મકભેદાત્| યદાહ ગૌતમઃ– “શ્લેષ્મા તુ પઞ્ચવિધોરઃસ્થઃ ક્લેદકાદિસ્વકર્મણા| કફધામ્નાં ચ સર્વેષાં યત્ કરોત્યવલમ્બનમ્|| અતોઽવલમ્બકઃ, શ્લેષ્મા યસ્ત્વામાશયસંશ્રિતઃ| ક્લેદકઃ સોઽન્નસઙ્ઘાતક્લેદનાદ્, રસબોધનાત્|| બોધકો રસનાસ્થસ્તુ, શિરઃસંસ્થોઽક્ષિતર્પણાત્| તર્પકઃ, શ્લેષ્મકઃ સમ્યક્ શ્લેષણાત્ સન્ધિષુ સ્થિતઃ||” ઇતિ| ગુદવલીત્રયસ્ય ચ પ્રકોપો વિકૃતત્વં, સન્નિધાનસ્યાપ્યભાવાત્, વલીદુષ્ટેરપ્રાપ્તેશ્ચ| સર્વ એવેતિ ઉક્તમારુતાદય એવેતિ| તસ્માદિત્યાદિ| બહુવ્યાધિકરાણીતિ જઠરાગ્નિમાન્દ્યાદ્યુપદ્રવકરાણિ| પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનીતિ પ્રાયોગ્રહણાદસાધ્યાનિ સુખસાધ્યાન્યપિ||૩૩-૩૪||

Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37

બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ | અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ ||૩૫|| દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ | કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ ||૩૬|| સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરાં વલિમ્ | જાયન્તેઽર્શાંસિ સંશ્રિત્ય તાન્યસાધ્યાનિ નિર્દિશેત્ ||૩૭|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

ઉક્તવાતાદ્યર્શસાં સાધ્યત્વાદિકમાહ– બાહ્યાયામિત્યાદિ| ન ચિરોત્પતિતાનીતિ અનતિક્રાન્તસંવત્સરાણિ| પરિસંવત્સરાણીતિ પરિગતોઽતિક્રાન્તઃ સંવત્સરો યૈસ્તાનિ તથા| યાનિ તુ બાહ્યવલિજાતાનિ દ્વિદોષોલ્બણાનિ તાનિ કૃચ્છ્રાણિ, ત્રિદોષજાનિ યાપ્યાનીત્યુક્તમ્; એવં દ્વિતીયાયામેકદોષોલ્બણાનિ કૃચ્છ્રાણિ, દ્વિદોષોલ્બણાનિ યાપ્યાનિ, ત્રિદોષોલ્બણાન્યસાધ્યાનિ; એવં તૃતીયાયામેકદોષોલ્બણાનિ યાપ્યાનિ, શેષાણ્યસાધ્યાનિ| યદ્યાપ્યં પ્રત્યાખ્યેયં વા તદ્દોષવલિભેદેઽપ્યસાધ્યમેવ; યદુક્તં ચરકેણ– “નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્|” (ચ. નિ. અ. ૮) ઇતિ||૩૫-૩૭||

Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38

શેષત્વાદાયુષસ્તાનિ ચતુષ્પાદસમન્વિતે | યાપ્યન્તે દીપ્તકાયાગ્નેઃ પ્રત્યાખ્યેયાન્યતોઽન્યથા ||૩૮|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |

અસાધ્યો હિ દ્વિવિધો યાપ્યપ્રત્યાખ્યેયભેદાત્, તત્ર યદ્યાયુઃશેષોઽસ્તિ ચતુષ્પાદસમ્પત્તિશ્ચ તદા યાપ્યત્વમન્યથા પ્રત્યાખ્યેયત્વમિત્યાહ– શેષત્વાદિત્યાદિ| ચતુષ્પાદસમન્વિતે ‘અર્શોરોગિણિ’ ઇતિ શેષઃ| સમન્વિત ઇતિ ભાવે ક્તઃ, તેન ‘ચતુષ્પાદસમન્વયે સતિ’ ઇતિ ચક્રઃ||૩૮||

Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41

હસ્તે પાદે મુખે નાભ્યાં ગુદે વૃષણયોસ્તથા | શોથો હૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ યસ્યાસાધ્યોઽર્શસો હિ સઃ ||૩૯|| હૃત્પાર્શ્વશૂલં સમ્મોહશ્છર્દિરઙ્ગસ્ય રુગ્જ્વરઃ | તૃષ્ણા ગુદસ્ય પાકશ્ચ નિહન્યુર્ગુદજાતુરમ્ ||૪૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) | તૃષ્ણા અરોચકશૂલાર્તમતિપ્રસ્રુતશોણિતમ્ | શોથાતિસારસંયુક્તમર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ હિ ||૪૧|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

ઉપદ્રવાદસાધ્યત્વમાહ– હસ્તે ઇત્યાદિ| હસ્તપાદાદિશોથો મિલિતોઽસાધ્યલક્ષણમ્| અત્ર હૃત્પાર્શ્વશૂલસમ્મોહાદિ વ્યસ્તં સમસ્તં વા||૩૯-૪૧||

Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં, નાભિજાનિ ચ | ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ ||૪૨|| (વા. નિ. અ. ૭) |

અથ મેઢ્રજાદીનાં સ્વરૂપમાહ– મેઢ્રાદિષ્વિત્યાદિ| મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વમિત્યન્તેન છેદઃ| તેન ‘નાસાર્શ’ ઇત્યાદિવ્યપદેશઃ| ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ કિઞ્ચુલકમુખસદૃશાનિ||૪૨||

Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43

વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ | કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તદ્વિદુઃ ||૪૩|| (વા. નિ. અ. ૭) |

ચર્મકીલસમ્પ્રાપ્તિમાહ– વ્યાન ઇત્યાદિ| વ્યાનો વાયુઃ, “એતચ્ચ ગુદૌષ્ઠદેશ એવ નાન્યત્ર ઇતિ કાર્તિકકુણ્ડાદયઃ”||૪૩||

Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44

વાતેન તોદપારુષ્યં પિત્તાદસિતવક્ત્રતા | શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા ચાસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા ||૪૪|| (વા. નિ. અ. ૭) |

તસ્યૈવ વાતાદિભેદેન લક્ષણમાહ– વાતેનેત્યાદિ| સવર્ણતા ગાત્રસવર્ણતા|૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽર્શોનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫||

ઇતિ શ્રીવિજરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામર્શોનિદાનં સમાપ્તમ્||૫||