Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1
અથાર્શોનિદાનમ્ | પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ શોણિતાત્ સહજાનિ ચ | અર્શાંસિ ષટ્પ્રકારાણિ વિદ્યાદ્ગુદવલિત્રયે ||૧||
अथार्शोनिदानम् | पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च | अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2
દોષાસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્ | માંસાઙ્કુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાન્ જગુઃ ||૨|| (વા. નિ. અ. ૭) |
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् | मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4
કષાયકટુતિક્તાનિ રૂક્ષશીતલઘૂનિ ચ | પ્રમિતાલ્પાશનં તીક્ષ્ણં મદ્યં મૈથુનસેવનમ્ ||૩|| લઙ્ઘનં દેશકાલૌ ચ શીતૌ વ્યાયામકર્મ ચ | શોકો વાતાતપસ્પર્શો હેતુર્વાતાર્શસાં મતઃ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च | प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३|| लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च | शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6
કટ્વમ્લલવણોષ્ણાનિ વ્યાયામાગ્ન્યાતપપ્રભાઃ | દેશકાલાવશિશિરૌ ક્રોધો મદ્યમસૂયનમ્ ||૫|| વિદાહિ તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ સર્વં પાનાન્નભેષજમ્ | પિત્તોલ્બણાનાં વિજ્ઞેયઃ પ્રકોપે હેતુરર્શસામ્ ||૬|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः | देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५|| विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् | पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8
મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ લવણામ્લગુરૂણિ ચ | અવ્યાયામો દિવાસ્વપ્નઃ શય્યાસનસુખે રતિઃ ||૭|| પ્રાગ્વાતસેવા શીતૌ ચ દેશકાલાવચિન્તનમ્ | શ્લૈષ્મિકાણાં સમુદ્દિષ્ટમેતત્ કારણમર્શસામ્ ||૮|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च | अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७|| प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् | श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9
હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ ચ |૯|
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9
સર્વો હેતુસ્ત્રિદોષાણાં સહજૈર્લક્ષણં સમમ્ ||૯|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15
ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ | મ્લાનાઃ શ્યાવારુણાઃ સ્તબ્ધા વિશદાઃ પરુષાઃ ખરાઃ ||૧૦|| મિથો વિસદૃશા વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિતાનનાઃ | બિમ્બીખર્જૂરકર્કન્ધૂકાર્પાસીફલસન્નિભાઃ ||૧૧|| કેચિત્ કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્ સિદ્ધાર્થકોપમાઃ | શિરઃપાર્શ્વાંસકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ ||૧૨|| ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગ્રહારોચકપ્રદાઃ | કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ ||૧૩|| તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્ | રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે ||૧૪|| કૃષ્ણત્વઙ્નખવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે | ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસમ્ભવસ્તત એવ ચ ||૧૫|| (વા. નિ. અ. ૭) |
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः | म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०|| मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः | बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११|| केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः | शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२|| क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः | कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३|| तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् | रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४|| कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते | गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18
પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ | તન્વસ્રસ્રાવિણો વિસ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ ||૧૬|| શુકજિહ્વાયકૃત્ખણ્ડજલૌકોવક્ત્રસન્નિભાઃ | દાહપાકજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્છારુચિમોહદાઃ ||૧૭|| સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ | યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્રત્વઙ્નખાદયઃ ||૧૮|| (વા. નિ. અ. ૭) |
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः | तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६|| शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः | दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७|| सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः | यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23
શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ | ઉત્સન્નોપચિતસ્નિગ્ધસ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ ||૧૯|| પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ | કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ||૨૦|| વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પાયુબસ્તિનાભિવિકર્ષિણઃ | સશ્વાસકાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ ||૨૧|| મેહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરજ્વરકારિણઃ | ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દિરામપ્રાયવિકારદાઃ ||૨૨|| વસાભસકફપ્રાયપુરીષાઃ સપ્રવાહિકાઃ | ન સ્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ ||૨૩|| (વા. નિ. અ. ૭) |
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः | उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९|| पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः | करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०|| वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः | सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१|| मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः | क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२|| वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः | न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24
સર્વૈઃ સર્વાત્મકાન્યાહુર્લક્ષણૈઃ સહજાનિ ચ |૨૪|
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27
રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ ||૨૪|| વટપ્રરોહસદૃશા ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ | તેઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતાઃ ||૨૫|| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ | ભેકાભઃ પીડ્યતે દુઃખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ ||૨૬|| હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ | (વા. નિ. અ. ૭) | વિટ્ શ્યાવં કઠિનં રૂક્ષમધોવાયુર્ન વર્તતે ||૨૭||
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४|| वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः | तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५|| स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः | भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६|| हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः | (वा. नि. अ. ७) | विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30
તનુ ચારુણવર્ણં ચ ફેનિલં ચાસૃગર્શસામ્ | કટ્યૂરુગુદશૂલં ચ દૌર્બલ્યં યદિ ચાધિકમ્ ||૨૮|| તત્રાનુબન્ધો વાતસ્ય હેતુર્યદિ ચ રૂક્ષણમ્ | શિથિલં શ્વેતપીતં ચ વિટ્ સ્નિગ્ધં ગુરુ શીતલમ્ ||૨૯|| યદ્યર્શસાં ઘનં ચાસૃક્ તન્તુમત્ પાણ્ડુ પિચ્છિલમ્ | ગુદં સપિચ્છં સ્તિમિતં ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ કારણમ્ | શ્લેષ્માનુબન્ધો વિજ્ઞેયસ્તત્ર રક્તાર્શસાં બુધૈઃ ||૩૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् | कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८|| तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् | शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९|| यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् | गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् | श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32
વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્ય દૌર્બલ્યં કુક્ષેરાટોપ એવ ચ | કાર્શ્યમુદ્ગારબાહુલ્યં સક્થિસાદોઽલ્પવિટ્કતા ||૩૧|| ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તેરાશઙ્કા ચોદરસ્ય ચ | પૂર્વરૂપાણિ નિર્દિષ્ટાન્યર્શસામભિવૃદ્ધયે ||૩૨|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च | कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१|| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च | पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34
પઞ્ચાત્મા મારુતઃ પિત્તં કફો ગુદવલિત્રયમ્ | સર્વ એવ પ્રકુપ્યન્તિ ગુદજાનાં સમુદ્ભવે ||૩૩|| તસ્માદર્શાંસિ દુઃખાનિ બહુવ્યાધિકરાણિ ચ | સર્વદેહોપતાપીનિ પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનિ ચ ||૩૪|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् | सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३|| तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च | सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37
બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ | અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ ||૩૫|| દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ | કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ ||૩૬|| સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરાં વલિમ્ | જાયન્તેઽર્શાંસિ સંશ્રિત્ય તાન્યસાધ્યાનિ નિર્દિશેત્ ||૩૭|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च | अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५|| द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च | कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६|| सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् | जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38
શેષત્વાદાયુષસ્તાનિ ચતુષ્પાદસમન્વિતે | યાપ્યન્તે દીપ્તકાયાગ્નેઃ પ્રત્યાખ્યેયાન્યતોઽન્યથા ||૩૮|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) |
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते | याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८|| (च. चि. अ. १४) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41
હસ્તે પાદે મુખે નાભ્યાં ગુદે વૃષણયોસ્તથા | શોથો હૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ યસ્યાસાધ્યોઽર્શસો હિ સઃ ||૩૯|| હૃત્પાર્શ્વશૂલં સમ્મોહશ્છર્દિરઙ્ગસ્ય રુગ્જ્વરઃ | તૃષ્ણા ગુદસ્ય પાકશ્ચ નિહન્યુર્ગુદજાતુરમ્ ||૪૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૪) | તૃષ્ણા અરોચકશૂલાર્તમતિપ્રસ્રુતશોણિતમ્ | શોથાતિસારસંયુક્તમર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ હિ ||૪૧|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा | शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९|| हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः | तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०|| (च. चि. अ. १४) | तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् | शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42
મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં, નાભિજાનિ ચ | ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ ||૪૨|| (વા. નિ. અ. ૭) |
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च | गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43
વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ | કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તદ્વિદુઃ ||૪૩|| (વા. નિ. અ. ૭) |
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः | कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44
વાતેન તોદપારુષ્યં પિત્તાદસિતવક્ત્રતા | શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા ચાસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા ||૪૪|| (વા. નિ. અ. ૭) |
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता | श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४|| (वा. नि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽર્શોનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
🔊 Audio coming soon