5. arśōnidānam

Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1

ਅਥਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ | ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤ੍ ਸਹਜਾਨਿ ਚ | ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯੇ ||੧||

ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਦਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਅਰਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਸ਼ਣਾਤਿ ਹਿਨਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਃ’ ਇਤਿ ਪਸੋਦਰਾਦਿਪਾਠਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹੁਃ| ਸਹਜਾਨੀਤਿ ਸਹ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਜਾਤਾਨਿ, ਗੁਦਵਲ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਬੀਜਭਾਗਸ੍ਯ ਦੋਸਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਾਨਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਅਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਯਦਾ ਵੈ ਦੋਸਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸਃ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਗ੍ਮੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਃ, ਤੈਰੇਵ ਰਕ੍ਤਯੋਗਾਦਪਰੇ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਤ੍ਵੇਕੈਕਦੋਸਜੇਸ੍ਵਦਸ੍ਟਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯੋਗਾਦ੍ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਮਿਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਪਥਗ੍ਗਣਿਤਮ੍| ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਂ ਗੁਦਂ, ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਭੂਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਵਲਯ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਾਵਰ੍ਤਨਿਭਾਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣੀਵਿਸਰ੍ਜਨੀਸਂਵਰਣੀਨਾਮਿਕਾਃ; ਤਤ੍ਰ ਗੁਦੌਸ੍ਠਮਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾ ਪ੍ਰਥਮਾਵਲੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ; ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰੋਮਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਯਵਾਧ੍ਯਰ੍ਧਂ ਗੁਦੌਸ੍ਠਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸਤੇ| ਗੁਦੌਸ੍ਠਾਦਙ੍ਗੁਲਂ ਚੈਕਂ ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਤਾਂ ਵਲੀਂ ਵਿਦੁਃ|| ਸਾਰ੍ਧੈਕਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨੇਨ ਤਦਨ੍ਯੇਪਿ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ||” ਇਤਿ ਸਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤਤੀਯਾ ਚੇਤਿ||੧||

Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2

ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾਕਤੀਨ੍ | ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਨਪਾਨਾਦੌ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਤਾਨ੍ ਜਗੁਃ ||੨|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਮਰ੍ਸ਼ਃਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਰਕ੍ਤਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਣੋਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਅਪਾਨਂ ਗੁਦਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਾਸਿਕਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਸ੍ਤੁ ਗੁਦਜਸ੍ਯੈਵਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਨਾਸਾਦਿਜਾਨਾਂ ਤ੍ਵਧਿਮਾਂਸਤ੍ਵਂ, ਤੇਸੁ “ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਮਾਰੁਤਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰਭਾਵਾਤ੍, ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਚਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍; ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ– ‘ਸ਼ਿਸ਼੍ਨ’ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ “ਅਧਿਮਾਂਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਏਵ” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਤ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੇਸ੍ਵਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਤਃ, ਸਾਰ੍ਸਪਾਦਿਸ੍ਨੇਹੇ ਤੈਲਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਰ੍ਥਵਾਦਿਨੋ ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯਯਮੇਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ||੨||

Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4

ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਲਘੂਨਿ ਚ | ਪ੍ਰਮਿਤਾਲ੍ਪਾਸ਼ਨਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਦ੍ਯਂ ਮੈਥੁਨਸੇਵਨਮ੍ ||੩|| ਲਙ੍ਘਨਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਸ਼ੀਤੌ ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮ ਚ | ਸ਼ੋਕੋ ਵਾਤਾਤਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਮਤਃ ||੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸੋ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਮਿਤਮ੍ ਅਲ੍ਪਤਮਮ੍, ਅਲ੍ਪਂ ਮਾਤ੍ਰਾਹੀਨਮਸ਼ਨਂ, ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ‘ਪ੍ਰਮਿਤਮਤੀਤਕਾਲਭੋਜਨਮ੍’| ‘ਪ੍ਰਮਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਨਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਂ ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਕਮਾਹੁਃ| ‘ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮੇਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਨ੍ਨਾਤਿਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਃ ਕਿਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਸ੍ਯ ਕਟ੍ਵਾਦੇਃ, ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਕਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਦੇਰ੍ਵਾ? ਨਾਦ੍ਯਃ, ਕਟ੍ਵਾਦੇਰਤ੍ਰੈਵੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਭ੍ਯਾਸੋ ਵਾਤਸ਼ਾਮਕ ਏਵ, ਏਕਰਸਾਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ ਨਤੁ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਪੈਸ੍ਟਿਕਾਦਿਮਦੁਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੀਤੋ ਦੇਸ਼ ਆਨੂਪਃ, ਕਾਲੋ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਃ| ਆਤਪਸ੍ਯ ਉਸ੍ਣਮ੍, ਆਤਪਸ੍ਯੋਸ੍ਣਗੁਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਦ੍ਭੂਤਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਮਿਤਿ||੩-੪||

Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6

ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣਾਨਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਤਪਪ੍ਰਭਾਃ | ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਸ਼ਿਸ਼ਿਰੌ ਕ੍ਰੋਧੋ ਮਦ੍ਯਮਸੂਯਨਮ੍ ||੫|| ਵਿਦਾਹਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਨਾਨ੍ਨਭੇਸਜਮ੍ | ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹੇਤੁਰਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ ||੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਵਿਤਿ ਉਸ੍ਣੋ ਦੇਸ਼ੋ ਮਰੁਃ, ਉਸ੍ਣਃ ਕਾਲਃ ਸ਼ਰਦ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ਼੍ਚ| ਅਸੂਯਨਂ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦ੍ਵੇਸਃ, ਸ ਕ੍ਰੋਧਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ| ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਮ੍, ਅਧਿਕੇਨ ਤੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਚਰਕੇਣ| ਯਦਾਹ ਸ ਏਵ– “ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਨਾਮ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨਾਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਦੋਸੈਰ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਥ੍ਯਤੇਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) ਇਤਿ||੫-੬||

Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8

ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਨਿ ਲਵਣਾਮ੍ਲਗੁਰੂਣਿ ਚ | ਅਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖੇ ਰਤਿਃ ||੭|| ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਸੇਵਾ ਸ਼ੀਤੌ ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ | ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮੇਤਤ੍ ਕਾਰਣਮਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ ||੮|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਸੁਖੇ ਰਤਿਰਿਤਿ ਸੁਖਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨੇ ਰਤਿਰਾਸਕ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਸੇਵਾ ਪੁਰੋਵਾਤਸੇਵਨਮ੍| ਅਚਿਨ੍ਤਨਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਤਾ||੭-੮||

Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ |੯|

ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਾਦਿਕਮਾਹ– ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਦੋਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਮੇਲਕੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮੇਲਕੇਨ ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|੯|–

Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ਸਰ੍ਵੋ ਹੇਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਾਂ ਸਹਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮਮ੍ ||੯|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਸਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੋ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਏਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਯੋ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ਸ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਂ ਭਵਤਿ, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਜਨਕਤ੍ਵੇਨੈਸਾਂ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ| ਸਹਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮਮਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਹਜੈਰਰ੍ਸ਼ੋਭਿਃ ਸਹ ਸਮਂ ਸਦਸ਼ਂ, ਸਹਜਾਨਾਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸਹਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਮਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਸਹਜੈਃ ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ੋਭਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਮਂ ਸਹ ਸਰ੍ਵੋ ਹੇਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦਨੁਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਪਰੁਸਾਰੁਣਪਾਣ੍ਡੂਨਿ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾਨਿ, ਤੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਕਸ਼ੋਲ੍ਪਭੁਕ੍ ਸਿਰਾਸਨ੍ਤਤਗਾਤ੍ਰੋਲ੍ਪਪ੍ਰਜਃ ਕ੍ਸੀਣਰੇਤਾਃ ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਨੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਸ਼੍ਰਵਣਰੋਗਵਾਨ੍, ਸਤਤਮਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਟੋਪਹਦਯੋਪਲੇਪਾਰੋਚਕਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੨) ਇਤਿ; ਚਰਕੇ ਚ– ‘ਕਾਨਿਚਿਦਣੂਨਿ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਭੂਤਤਰਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਧਾਨਮਨੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਰਸਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਰੋਗੋਪ੍ਯੇਕਦੋਸਜਃ| ਯੋਧਿਕਸ੍ਤੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਰਸਦੋਸਯੋਃ||” ਇਤਿ| ਨੈਵਂ; “ਸਰ੍ਵਦੇਹਚਰਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧਾਤ੍ਵਾਦੌ ਦੋਸੇਣ ਦੂਸਿਤੇ ਸਤਿ ਤਦ੍ਗਤੇਤਰਦੋਸੇਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨੀ ਕਾਚਿਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ, ਦੁਸ੍ਟਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਕਿਞ੍ਚ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਤ੍ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਬਲਮਾਦਧਾਤਿ, ਲਾਘਵਾਤ੍ਤੇਜੋਰੂਪਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕਟੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯ, ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ; ਕਫਸ਼੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੋਃ, ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਨ ਰੋਗੋਪ੍ਯੇਕਦੋਸਜਃ” ਇਤਿ| ਅਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਕ੍ਤਮ੍– “ਏਕਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍|” ਇਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਤ੍ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਦੋਸਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ||੯||

Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15

ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਬਹ੍ਵਨਿਲਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ਼੍ਚਿਮਚਿਮਾਨ੍ਵਿਤਾਃ | ਮ੍ਲਾਨਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਵਿਸ਼ਦਾਃ ਪਰੁਸਾਃ ਖਰਾਃ ||੧੦|| ਮਿਥੋ ਵਿਸਦਸ਼ਾ ਵਕ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵਿਸ੍ਫੁਟਿਤਾਨਨਾਃ | ਬਿਮ੍ਬੀਖਰ੍ਜੂਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ||੧੧|| ਕੇਚਿਤ੍ ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਭਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ | ਸ਼ਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਟ੍ਯੂਰੁਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ ||੧੨|| ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਹਦ੍ਗ੍ਰਹਾਰੋਚਕਪ੍ਰਦਾਃ | ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਕਰ੍ਣਨਾਦਭ੍ਰਮਾਵਹਾਃ ||੧੩|| ਤੈਰਾਰ੍ਤੋ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਮ੍ | ਰੁਕ੍ਫੇਨਪਿਚ੍ਛਾਨੁਗਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮੁਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ||੧੪|| ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਙ੍ਨਖਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ | ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਸ੍ਠੀਲਾਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤਤ ਏਵ ਚ ||੧੫|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ ਗੁਦੇ ਅਙ੍ਕੁਰਾਕਾਰਾਃ ਮਾਂਸਪ੍ਰਰੋਹਾਃ, ਤ ਏਵ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਬਹ੍ਵਨਿਲਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਃ ਸ੍ਰਾਵਰਹਿਤਾਃ| ਚਿਮਚਿਮਾ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮ੍ਲਾਨਾ ਅਨੁਪਚਿਤਾਃ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਃ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਸ਼ਦਾ ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ, ਧੂਲਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਪਰੁਸਾਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਃ, ਗੋਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍| ਖਰਾਃ ਕਰ੍ਕੋਟਫਲਵਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਨੇਕਕਣ੍ਟਕਾਚਿਤਾਃ| ਏਸੁ ਵਿਕਲ੍ਪੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਪਦਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਮਿਥੋਵਿਸਦਸ਼ਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਭਿਨ੍ਨਰੂਪਾਃ| ਵਕ੍ਰਾ ਧਨੁਃਕਾਸ੍ਠਾਦਿਵਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਰਾਃ| ਫਲਸਨ੍ਨਿਭਾ ਇਤਿ ਬਿਮ੍ਬ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਬਿਮ੍ਬ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਨਿਭਤ੍ਵਂ ਚਾਕਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਬਿਮ੍ਬੀ ਓਸ੍ਠੋਪਮਫਲਾ ‘ਤੇਲਾਕੁਚਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਕਾਰ੍ਪਾਸੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀ, ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਭਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਅਨੇਕਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ਿਖਰਾਃ| ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕੋਪਮਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਿਡਕਾਰੂਪਾਃ| ਹਦਯਂ ਗਹੀਤਮਿਵੇਤਿ ਵੇਦਨਾ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਲਂ ਪਾਸਾਣਵਤ੍| ਰੁਕ੍ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਪਿਚ੍ਛਾ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਦ੍ਰਵਭਾਗਃ| ਉਪਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਤੇ| ਕਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦਿਭਿਃ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ– ਗੁਲ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਵਾਤਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ||੧੦-੧੫||

Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18

ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਨੀਲਮੁਖਾ ਰਕ੍ਤਪੀਤਾਸਿਤਪ੍ਰਭਾਃ | ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣੋ ਵਿਸ੍ਰਾਸ੍ਤਨਵੋ ਮਦਵਃ ਸ਼੍ਲਥਾਃ ||੧੬|| ਸ਼ੁਕਜਿਹ੍ਵਾਯਕਤ੍ਖਣ੍ਡਜਲੌਕੋਵਕ੍ਤ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਾਃ | ਦਾਹਪਾਕਜ੍ਵਰਸ੍ਵੇਦਤਣ੍ਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚਿਮੋਹਦਾਃ ||੧੭|| ਸੋਸ੍ਮਾਣੋ ਦ੍ਰਵਨੀਲੋਸ੍ਣਪੀਤਰਕ੍ਤਾਮਵਰ੍ਚਸਃ | ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਹਰਿਤ੍ਪੀਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਾਦਯਃ ||੧੮|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲਮੁਖਾ ਨੀਲਾਗ੍ਰਾਃ| ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਂ ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਂ ਤਨੁ ਅਘਨਮ੍, ਅਸ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਨ੍ਵਸ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣਃ| ਵਿਸ੍ਰਾਃ ਆਮਗਨ੍ਧਿਨਃ| ਤਨਵਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਃ| ਮਦਵਃ ਕੋਮਲਾਃ| ਸ਼੍ਲਥਾਃ ਲਮ੍ਬਨਸ਼ੀਲਾਃ| ਯਵਮਧ੍ਯਾਃ ਯਵਵਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥੂਲਾਃ| ਹਰਿਤ੍ ਹਰਿਤ੍ਪਤ੍ਰਵਰ੍ਣਂ, ਪੀਤਂ ਹਰਿਤਾਲਾਭਂ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰ੍ਣਮ੍; ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੧੬-੧੮||

Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਮਹਾਮੂਲਾ ਘਨਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸਿਤਾਃ | ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੋਪਚਿਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਬ੍ਧਵਤ੍ਤਗੁਰੁਸ੍ਥਿਰਾਃ ||੧੯|| ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ | ਕਰੀਰਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ੍ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ||੨੦|| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਿਨਃ ਪਾਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਸਿਣਃ | ਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਃ ||੨੧|| ਮੇਹਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ | ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਾਮਪ੍ਰਾਯਵਿਕਾਰਦਾਃ ||੨੨|| ਵਸਾਭਸਕਫਪ੍ਰਾਯਪੁਰੀਸਾਃ ਸਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਃ | ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਗਾਦਯਃ ||੨੩|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ‘ਗੁਦਾਙ੍ਕੁਰਾ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਮਹਾਮੂਲਾ ਦੂਰਵਾਸ੍ਤ੍ਵਵਗਾਹਿਨਃ| ਘਨਾ ਨਿਬਿਡਾਵਯਵਾਃ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣੋਦ੍ਗਤਾਃ, ਉਪਚਿਤਾਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਸ੍ਥੂਲਾਃ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਅਨਮ੍ਰਾਃ, ਵਤ੍ਤਾਃ ਪਰਿਣਾਹੇਨ ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ, ਗੁਰਵੋ ਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਵ ਗੁਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਸ੍ਥਿਰਾ ਅਚਞ੍ਚਲਾਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਮਣਿਵਨ੍ਮਸਣਾਃ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਢ੍ਯਾਃ ਕਣ੍ਡੂਬਹੁਲਾਃ; ਕਣ੍ਡੂਵ੍ਯਪਗਮਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰੀਣਯਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਮਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾਃ| ਕਰੀਰੋ ਮਰੁਜਦ੍ਰੁਮਃ, ਪਨਸਃ ਕਣ੍ਟਕਿਫਲਂ, ਤਯੋਰਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਃ, ਅਥਵਾ ਕਰੀਰੋ ਵਂਸ਼ਾਙ੍ਕੁਰਃ; ਤੇਨ ਕਰੀਰਾਭਾਃ, ਪਨਸਾਸ੍ਥ੍ਯਾਭਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਗੋਸ੍ਤਨਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ਗੋਸ੍ਤਨਸਦਸ਼ਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਆਨਾਹਿਤੁਮਾਬਦ੍ਧੁਮਿਵ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ; ਗੁਦਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਃ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਕਾਰਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਯੁਬਸ੍ਤਿਨਾਭਿਵਿਕਰ੍ਸਿਣ ਇਤਿ ਪਾਯ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਾਕਰ੍ਸਵਤ੍ਪੀਡਾਕਾਰਿਣਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਗੁਦਸ੍ਯ ਵਾ; ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ, ਸ਼ਿਰੋਜਾਡ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਤਿਮਿਤਤਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣਃ| ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਨੁਤ੍ਸਾਹਃ, ਅਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ, ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਆਮਪ੍ਰਾਯਵਿਕਾਰਦਾਃ ਆਮਬਹੁਲਾ ਯੇ ਰੋਗਾਃ ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਦਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਜ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਪ੍ਰਾਯਪ੍ਰਾਜ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਸਾਭਂ ਚ ਸਕਫਂ ਚ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਪੁਰੀਸਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ‘ਕ੍ਲੇਦਰਕ੍ਤਾਦਿਕਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦੀਰ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ||੧੯-੨੩||

Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24

ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਹਜਾਨਿ ਚ |੨੪|

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਃ ਸਹਜਾਰ੍ਸ਼ਸਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾਤਜਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਭਵੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ, ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ; ਤਥਾ ਤੈਰੇਵ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਹਜਾਨ੍ਯਪ੍ਯਾਹੁਃ, ਤੇਸਾਮਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍||–

Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27

ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੨੪|| ਵਟਪ੍ਰਰੋਹਸਦਸ਼ਾ ਗੁਞ੍ਜਾਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ | ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ ||੨੫|| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤਃ | ਭੇਕਾਭਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਦੁਃਖੈਃ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਃ ||੨੬|| ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲੋਤ੍ਸਾਹੋ ਹਤੌਜਾਃ ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ | (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) | ਵਿਟ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਕਠਿਨਂ ਰੂਕ੍ਸਮਧੋਵਾਯੁਰ੍ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੭||

ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਕੀਲਵਤ੍ ਕੀਲਾਃ ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, “ਹਲਦਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਾਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਮ੍” (ਪਾ. ਅ. ੬ ਪਾ. ੩ ਸੂ. ੧) ਇਤ੍ਯਲੁਕ੍ਸਮਾਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਰ੍ਸ਼ੋਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ਪ੍ਰਵਾਲਮਣਿਵਲ੍ਲੋਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇ ਗਾਢਵਿਟ੍ਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ ਕਠਿਨਪੁਰੀਸਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ, ਦੁਸ੍ਟਮ੍ ਆਵਿਲਮ੍, ਉਸ੍ਣਂ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਤਃ ਅਤਿਕ੍ਸਯਾਤ੍, ਭੇਕਾਭਃ ਪ੍ਰਾਵਸੇਣ੍ਯਵਰ੍ਸਾਭ੍ਵਾਭਃ ਪੀਤਚ੍ਛਵਿਃ, ‘ਪੁਰੁਸਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦੁਃਖੈਃ ਰੋਗੈਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵੈਰਿਤਿ ਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਸਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯੈਃ (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤੈਃ| ਬਲਂ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਸਾਹੋ ਹਰ੍ਸਃ| ਹਤੌਜਾ ਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਕਲੁਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਆਵਿਲਚਕ੍ਸੁਃ, ਵ੍ਯਾਕੁਲਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਵਾ| ਵਿਟ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤਿ ਵਿਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਪੁਂਸਕੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਏਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ| ਕਾਸ਼੍ਮੀਰਾਸ੍ਤੁ ਚਰਕੇ– “ਵਿਟ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਕਠਿਨਾ ਰੂਕ੍ਸਾ” ਇਤ੍ਯੇਵ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਧੋਵਾਯੁਰ੍ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਗੁਦੇਨ, ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਤ੍ਵਾਤ੍||੨੪-੨੭||

Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30

ਤਨੁ ਚਾਰੁਣਵਰ੍ਣਂ ਚ ਫੇਨਿਲਂ ਚਾਸਗਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍ | ਕਟ੍ਯੂਰੁਗੁਦਸ਼ੂਲਂ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਯਦਿ ਚਾਧਿਕਮ੍ ||੨੮|| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਯਦਿ ਚ ਰੂਕ੍ਸਣਮ੍ | ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਪੀਤਂ ਚ ਵਿਟ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ||੨੯|| ਯਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਘਨਂ ਚਾਸਕ੍ ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍ | ਗੁਦਂ ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਬੁਧੈਃ ||੩੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸੋ ਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਨ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਾਤਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯੈਵ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨਤੁ ਕੇਵਲਸ੍ਯ, ਦੋਸਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਸ਼ਿਥਿਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕੁਤੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ “ਰਕ੍ਤੋਲ੍ਬਣਾ ਗੁਦੇਕੀਲਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਕਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ|” ਇਤਿ||੨੮-੩੦||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32

ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪ ਏਵ ਚ | ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸਕ੍ਥਿਸਾਦੋਲ੍ਪਵਿਟ੍ਕਤਾ ||੩੧|| ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤੇਰਾਸ਼ਙ੍ਕਾ ਚੋਦਰਸ੍ਯ ਚ | ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਮਭਿਵਦ੍ਧਯੇ ||੩੨|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਤਾਗਮਨਮ੍ ਆਹਾਰੋ ਵਾ ਵਾ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਃ ਆਮਾਸ਼ਯ ਏਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਵਾਤਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍| ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਤਾ| ‘ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋਙ੍ਗਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਮਲਸ੍ਯ, ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਾਨਨ੍ਤਰਮਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ; ਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਤਮਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਤਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਧਾਨਮ੍; ਅਥਵਾਵਸ਼੍ਯਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਾਂ ਕਾਮਚਾਰਾਦਭਿਧਾਨਮਿਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪੋ ‘ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ‘ਤਨਤਨੀ’ ਇਤਿ ਗੁਣਾਕਰਃ; ‘ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕ੍ਸੋਭਃ’ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ, ਪੁਰੀਸਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣੇ ਚ ‘ਆਟੋਪਮ੍ ਆਧ੍ਮਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਵਿਵਤਵਾਨ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ, ਗੁਲ੍ਮਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਆਟੋਪਾਧ੍ਮਾਨਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਪਾਠਾਤ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮਧੋਨਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਾਤ੍| ਸਕ੍ਥਿਸਾਦੋ ਜਙ੍ਘਾਵਸਾਦਃ| ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤੇਃ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਯੁਕ੍ਤਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਉਦਰਸ੍ਯ ਚਾਸ਼ਙ੍ਕਾ, ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ‘ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਪਾਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਸ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੋਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ੍ਯ ਚਾਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਭਿਵਦ੍ਧਯੇ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ||੩੧-੩੨||

Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34

ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਮਾਰੁਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫੋ ਗੁਦਵਲਿਤ੍ਰਯਮ੍ | ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗੁਦਜਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ||੩੩|| ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਦੁਃਖਾਨਿ ਬਹੁਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣਿ ਚ | ਸਰ੍ਵਦੇਹੋਪਤਾਪੀਨਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾਨਿ ਚ ||੩੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਨਨੁ, ਗੁਦਦੇਸ਼ਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਗੁਦਜਸ੍ਯੋਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇ ਕਸ਼ਤ੍ਵਕਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਾ ਦੁਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਰੂਪਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਭੇਦਾਤ੍; ਇਤਿ ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਏਵਂ ਲਿਙ੍ਗਵਿਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਹ੍ਯਾਲੋਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਪਾਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਏਵਂ ਕਫੋਪਿ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ, ਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਿਸੁ ਕ੍ਰਮੇਣਾਵਲਮ੍ਬਕਕ੍ਲੇਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਭੇਦਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਗੌਤਮਃ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋਰਃਸ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਦਕਾਦਿਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ| ਕਫਧਾਮ੍ਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਯਤ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਵਲਮ੍ਬਨਮ੍|| ਅਤੋਵਲਮ੍ਬਕਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਕ੍ਲੇਦਕਃ ਸੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਦ੍, ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍|| ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਸ੍ਤੁ, ਸ਼ਿਰਃਸਂਸ੍ਥੋਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਾਤ੍| ਤਰ੍ਪਕਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼੍ਲੇਸਣਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ||” ਇਤਿ| ਗੁਦਵਲੀਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਵਿਕਤਤ੍ਵਂ, ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਾਵਾਤ੍, ਵਲੀਦੁਸ੍ਟੇਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ਼੍ਚ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤਿ ਉਕ੍ਤਮਾਰੁਤਾਦਯ ਏਵੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਵ੍ਯਾਧਿਕਰਾਣੀਤਿ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਕਰਾਣਿ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾਨੀਤਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ||੩੩-੩੪||

Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37

ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਂ ਤੁ ਵਲੌ ਜਾਤਾਨ੍ਯੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਚ | ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨਿ ਚ ||੩੫|| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਵਲੌ ਯਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚ | ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ ਚ ||੩੬|| ਸਹਜਾਨਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਂ ਵਲਿਮ੍ | ਜਾਯਨ੍ਤੇਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੩੭|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਾਨੀਤਿ ਅਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਿ| ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣੀਤਿ ਪਰਿਗਤੋਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਯੈਸ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ| ਯਾਨਿ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਵਲਿਜਾਤਾਨਿ ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਤਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਮੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ, ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ; ਏਵਂ ਤਤੀਯਾਯਾਮੇਕਦੋਸੋਲ੍ਬਣਾਨਿ ਯਾਪ੍ਯਾਨਿ, ਸ਼ੇਸਾਣ੍ਯਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਯਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ ਵਾ ਤਦ੍ਦੋਸਵਲਿਭੇਦੇਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮੇਵ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣ– “ਨਾਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਤਿ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ||੩੫-੩੭||

Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38

ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸਸ੍ਤਾਨਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤੇ | ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੀਪ੍ਤਕਾਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਨ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੩੮|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) |

ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਯਾਪ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਭੇਦਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਾਯੁਃਸ਼ੇਸੋਸ੍ਤਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਦਾ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ– ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ‘ਅਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗਿਣਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਇਤਿ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ, ਤੇਨ ‘ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮਨ੍ਵਯੇ ਸਤਿ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ||੩੮||

Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41

ਹਸ੍ਤੇ ਪਾਦੇ ਮੁਖੇ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਗੁਦੇ ਵਸਣਯੋਸ੍ਤਥਾ | ਸ਼ੋਥੋ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਚ ਯਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯੋਰ੍ਸ਼ਸੋ ਹਿ ਸਃ ||੩੯|| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਸਮ੍ਮੋਹਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਃ | ਤਸ੍ਣਾ ਗੁਦਸ੍ਯ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਨਿਹਨ੍ਯੁਰ੍ਗੁਦਜਾਤੁਰਮ੍ ||੪੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੪) | ਤਸ੍ਣਾ ਅਰੋਚਕਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਮਤਿਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ | ਸ਼ੋਥਾਤਿਸਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਮਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੪੧|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |

ਉਪਦ੍ਰਵਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਹਸ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸ਼ੋਥੋ ਮਿਲਿਤੋਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਸਮ੍ਮੋਹਾਦਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਵਾ||੩੯-੪੧||

Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ, ਨਾਭਿਜਾਨਿ ਚ | ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਿ ਮਦੂਨਿ ਚ ||੪੨|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਅਥ ਮੇਢ੍ਰਜਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਛੇਦਃ| ਤੇਨ ‘ਨਾਸਾਰ੍ਸ਼’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਗਣ੍ਡੂਪਦਾਸ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਕਿਞ੍ਚੁਲਕਮੁਖਸਦਸ਼ਾਨਿ||੪੨||

Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43

ਵ੍ਯਾਨੋ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਚੋ ਬਹਿਃ | ਕੀਲੋਪਮਂ ਸ੍ਥਿਰਖਰਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦੁਃ ||੪੩|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਚਰ੍ਮਕੀਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, “ਏਤਚ੍ਚ ਗੁਦੌਸ੍ਠਦੇਸ਼ ਏਵ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਾਦਯਃ”||੪੩||

Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44

ਵਾਤੇਨ ਤੋਦਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਸਿਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾ ||੪੪|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੭) |

ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਰ੍ਣਤਾ ਗਾਤ੍ਰਸਵਰ੍ਣਤਾ|੪੪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫||