5. arśōnidānam

Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1

ಅಥಾರ್ಶೋನಿದಾನಮ್ | ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಶೋಣಿತಾತ್ ಸಹಜಾನಿ ಚ | ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ವಿದ್ಯಾದ್ಗುದವಲಿತ್ರಯೇ ||೧||

ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾದತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯನನ್ತರಮರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಅರಿವತ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಶೃಣಾತಿ ಹಿನಸ್ತೀತ್ಯರ್ಶಃ’ ಇತಿ ಪೃಷೋದರಾದಿಪಾಠಾನ್ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹುಃ| ಸಹಜಾನೀತಿ ಸಹ ಶರೀರೇಣ ಜಾತಾನಿ, ಗುದವಲ್ಯಾರಮ್ಭಕಬೀಜಭಾಗಸ್ಯ ದೋಷದೂಷಿತತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಾನಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಅರ್ಶಃಸು ದೃಶ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಯದಾ ವೈ ದೋಷಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ| ಸಂಸರ್ಗಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಸಂಸರ್ಗಃ ಷಡ್ವಿಧಶ್ಚ ಸಃ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ಷಡ್ವಿಧತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭಿರ್ಯುಗ್ಮೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಂಸರ್ಗಾಃ, ತೈರೇವ ರಕ್ತಯೋಗಾದಪರೇ ತ್ರಯ ಇತಿ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ತ್ವೇಕೈಕದೋಷಜೇಷ್ವದೃಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಾದ್ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಮಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಪೃಥಗ್ಗಣಿತಮ್| ಗುದವಲಿತ್ರಯ ಇತಿ ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಮಾನಂ ಗುದಂ, ತಸ್ಯಾವಯವಭೂತಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ವಲಯ ಉಪರ್ಯುಪರಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ಶಙ್ಖಾವರ್ತನಿಭಾಃ ಪ್ರವಾಹಣೀವಿಸರ್ಜನೀಸಂವರಣೀನಾಮಿಕಾಃ; ತತ್ರ ಗುದೌಷ್ಠಮರ್ಧಾಙ್ಗುಲಂ, ತದೂರ್ಧ್ವಮಙ್ಗುಲಮಾನಾ ಪ್ರಥಮಾವಲೀ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ; ಭೋಜೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ರೋಮಾನ್ತೇಭ್ಯೋ ಯವಾಧ್ಯರ್ಧಂ ಗುದೌಷ್ಠಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ| ಗುದೌಷ್ಠಾದಙ್ಗುಲಂ ಚೈಕಂ ಪ್ರಥಮಾಂ ತಾಂ ವಲೀಂ ವಿದುಃ|| ಸಾರ್ಧೈಕಾಙ್ಗುಲಮಾನೇನ ತದನ್ಯೇಽಪಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತೇ||” ಇತಿ ಸಾರ್ಧಾಙ್ಗುಲಮಾನಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ತೃತೀಯಾ ಚೇತಿ||೧||

Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2

ದೋಷಾಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ವಿವಿಧಾಕೃತೀನ್ | ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರಾನಪಾನಾದೌ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ತಾನ್ ಜಗುಃ ||೨|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪೂರ್ವಕಮರ್ಶಃಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಗ್ರಹಣೇನ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಿತಂ ರಕ್ತಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಣೋಪದೇಶಾತ್| ಅಪಾನಂ ಗುದಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ನಾಸಿಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಕಾಸ್ತು ಗುದಜಸ್ಯೈವಾರ್ಶಸ್ತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ನಾಸಾದಿಜಾನಾಂ ತ್ವಧಿಮಾಂಸತ್ವಂ, ತೇಷು “ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಮಾರುತಃ” ಇತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಭಾವಾತ್, ವಿಷ್ಟಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿಪೂರ್ವರೂಪಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಭವಾತ್; ಯದಾಹ ಚರಕಃ– ‘ಶಿಶ್ನ’ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಅಧಿಮಾಂಸವ್ಯಪದೇಶ ಏವ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಮಾಂಸಾಙ್ಕುರತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಸಾಧ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ತೇಷ್ವರ್ಶಃಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಕೃತಃ, ಸಾರ್ಷಪಾದಿಸ್ನೇಹೇ ತೈಲವ್ಯಪದೇಶವತ್; ಸುಶ್ರುತಾರ್ಥವಾದಿನೋ ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯಾಪ್ಯಯಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯ ಇತಿ||೨||

Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4

ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಾನಿ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಘೂನಿ ಚ | ಪ್ರಮಿತಾಲ್ಪಾಶನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮದ್ಯಂ ಮೈಥುನಸೇವನಮ್ ||೩|| ಲಙ್ಘನಂ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಶೀತೌ ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮ ಚ | ಶೋಕೋ ವಾತಾತಪಸ್ಪರ್ಶೋ ಹೇತುರ್ವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಮತಃ ||೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ವಾತಾರ್ಶಸೋ ನಿದಾನಮಾಹ– ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಮಿತಮ್ ಅಲ್ಪತಮಮ್, ಅಲ್ಪಂ ಮಾತ್ರಾಹೀನಮಶನಂ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತ್ವಾಹ– ‘ಪ್ರಮಿತಮತೀತಕಾಲಭೋಜನಮ್’| ‘ಪ್ರಮೃತ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ನಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಂ ಧಾನ್ಯಾದಿಕಮಾಹುಃ| ‘ಪ್ರಮಿತಾಶನಮೇಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತನ್ನಾತಿಯುಕ್ತಮ್; ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಃ ಕಿಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕಸ್ಯ ಕಟ್ವಾದೇಃ, ಕಫಪ್ರಕೋಪಕಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇರ್ವಾ? ನಾದ್ಯಃ, ಕಟ್ವಾದೇರತ್ರೈವೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್; ದ್ವಿತೀಯೇ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ತ್ವಭ್ಯಾಸೋ ವಾತಶಾಮಕ ಏವ, ಏಕರಸಾಭ್ಯಾಸಾಚ್ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮುಕ್ತಂ ನತು ವಾತವೃದ್ಧಿರಿತಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮೇತತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಣಂ, ಪೈಷ್ಟಿಕಾದಿಮೃದುಮದ್ಯಸ್ಯ ವಾತಪ್ರಶಮಕತ್ವಾತ್| ಶೀತೋ ದೇಶ ಆನೂಪಃ, ಕಾಲೋ ಹೇಮನ್ತಾದಿಃ| ಆತಪಸ್ಯ ಉಷ್ಣಮ್, ಆತಪಸ್ಯೋಷ್ಣಗುಣಸ್ಯಾಪ್ಯುದ್ಭೂತರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಮಿತಿ||೩-೪||

Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6

ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣಾನಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾಗ್ನ್ಯಾತಪಪ್ರಭಾಃ | ದೇಶಕಾಲಾವಶಿಶಿರೌ ಕ್ರೋಧೋ ಮದ್ಯಮಸೂಯನಮ್ ||೫|| ವಿದಾಹಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುಷ್ಣಂ ಚ ಸರ್ವಂ ಪಾನಾನ್ನಭೇಷಜಮ್ | ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರಕೋಪೇ ಹೇತುರರ್ಶಸಾಮ್ ||೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ಪಿತ್ತಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಕಟ್ವಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲಾವಶಿಶಿರಾವಿತಿ ಉಷ್ಣೋ ದೇಶೋ ಮರುಃ, ಉಷ್ಣಃ ಕಾಲಃ ಶರದ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಶ್ಚ| ಅಸೂಯನಂ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೌ ದ್ವೇಷಃ, ಸ ಕ್ರೋಧವಿಶೇಷ ಏವ| ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮರ್ಶಸಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಮ್, ಅಧಿಕೇನ ತು ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಂ ಚರಕೇಣ| ಯದಾಹ ಸ ಏವ– “ಅರ್ಶಾಂಸಿ ನಾಮ ಜಾಯನ್ತೇ ನಾಽಸನ್ನಿಪತಿತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ದೋಷೈರ್ದೋಷವಿಶೇಷಾತ್ತು ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇಽರ್ಶಸಾಮ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) ಇತಿ||೫-೬||

Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8

ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾನಿ ಲವಣಾಮ್ಲಗುರೂಣಿ ಚ | ಅವ್ಯಾಯಾಮೋ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಶಯ್ಯಾಸನಸುಖೇ ರತಿಃ ||೭|| ಪ್ರಾಗ್ವಾತಸೇವಾ ಶೀತೌ ಚ ದೇಶಕಾಲಾವಚಿನ್ತನಮ್ | ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮೇತತ್ ಕಾರಣಮರ್ಶಸಾಮ್ ||೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಮಧುರೇತ್ಯಾದಿ| ಶಯ್ಯಾಸನಸುಖೇ ರತಿರಿತಿ ಸುಖಶಯ್ಯಾಸನೇ ರತಿರಾಸಕ್ತಿಃ| ಪ್ರಾಗ್ವಾತಸೇವಾ ಪುರೋವಾತಸೇವನಮ್| ಅಚಿನ್ತನಂ ನಿಶ್ಚಿನ್ತತಾ||೭-೮||

Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿದ್ಯಾದ್ದ್ವನ್ದ್ವೋಲ್ಬಣಾನಿ ಚ |೯|

ದ್ವನ್ದ್ವಜಾರ್ಶೋನಿದಾನಾದಿಕಮಾಹ– ಹೇತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದಿತಿ ದೋಷದ್ವಯಸ್ಯ ನಿದಾನಮೇಲಕೇನ ಲಕ್ಷಣಮೇಲಕೇನ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವೋಲ್ಬಣಾನಿ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ವಿದ್ಯಾತ್|೯|–

Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ಸರ್ವೋ ಹೇತುಸ್ತ್ರಿದೋಷಾಣಾಂ ಸಹಜೈರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಮ್ ||೯|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ತ್ರಿದೋಷಜಾರ್ಶೋನಿದಾನಮಾಹ– ಸರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೋ ಹೇತುರಿತಿ ಏಕೈಕಶೋ ವಾತಾದ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಯೋ ಹೇತುರುಕ್ತಃ ಸ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಾಂ ಭವತಿ, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಜನಕತ್ವೇನೈಷಾಂ ಸನ್ತೀತಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ| ಸಹಜೈರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಹಜೈರರ್ಶೋಭಿಃ ಸಹ ಸಮಂ ಸದೃಶಂ, ಸಹಜಾನಾಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಜಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಸಹಜೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಮಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ತು ಸಹಜೈಃ ಸಹಜಾರ್ಶೋಭವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಮಂ ಸಹ ಸರ್ವೋ ಹೇತುಸ್ತ್ರಿದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಹಜಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಂ ಚಾತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾದನುಸ್ಮರ್ತವ್ಯಂ; ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ದುರ್ದರ್ಶನಾನಿ ಪರುಷಾರುಣಪಾಣ್ಡೂನಿ ದಾರುಣಾನ್ತರ್ಮುಖಾನಿ, ತೈರುಪದ್ರುತಃ ಕೃಶೋಽಲ್ಪಭುಕ್ ಸಿರಾಸನ್ತತಗಾತ್ರೋಽಲ್ಪಪ್ರಜಃ ಕ್ಷೀಣರೇತಾಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಃ ಕ್ರೋಧನೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರ್ಘ್ರಾಣಶಿರೋಽಕ್ಷಿಶ್ರವಣರೋಗವಾನ್, ಸತತಮನ್ತ್ರಕೂಜನಾಟೋಪಹೃದಯೋಪಲೇಪಾರೋಚಕಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪೀಡ್ಯತೇ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೨) ಇತಿ; ಚರಕೇ ಚ– ‘ಕಾನಿಚಿದಣೂನಿ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಭೂತತರಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ನನು, ತ್ರಿದೋಷಜಾನೀತಿ ವಿಶೇಷಾಭಿಧಾನಮನುಪಪನ್ನಂ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ರೋಗಾಣಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ದ್ರವ್ಯಮೇಕರಸಂ ನಾಸ್ತಿ ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ| ಯೋಽಧಿಕಸ್ತೇನ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕ್ರಿಯತೇ ರಸದೋಷಯೋಃ||” ಇತಿ| ನೈವಂ; “ಸರ್ವದೇಹಚರಾಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ” ಇತಿ ವಚನಾದೇಕಸ್ಮಿನ್ ಧಾತ್ವಾದೌ ದೋಷೇಣ ದೂಷಿತೇ ಸತಿ ತದ್ಗತೇತರದೋಷೇಽಪ್ಯವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನೀ ಕಾಚಿದ್ದುಷ್ಟಿಃ, ದುಷ್ಟದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ಸ್ವಕಾರಣಾತ್ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಶೈತ್ಯಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಬಲಮಾದಧಾತಿ, ಲಾಘವಾತ್ತೇಜೋರೂಪಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ; ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕಟುತ್ವಾದ್ವಾತಸ್ಯ, ದ್ರವತ್ವಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ; ಕಫಶ್ಚ ಶೈತ್ಯಾದ್ವಾಯೋಃ, ದ್ರವತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– “ನ ರೋಗೋಽಪ್ಯೇಕದೋಷಜಃ” ಇತಿ| ಅನೇನೈವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಮ್– “ಏಕಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸರ್ವಾನೇವ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್|” ಇತಿ| ಯತ್ರ ತು ಸ್ವಕಾರಣಾತ್ತ್ರಯೋಽಪಿ ಕುಪಿತಾಸ್ತತ್ರ ತ್ರಿದೋಷವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ||೯||

Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15

ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಬಹ್ವನಿಲಾಃ ಶುಷ್ಕಾಶ್ಚಿಮಚಿಮಾನ್ವಿತಾಃ | ಮ್ಲಾನಾಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ವಿಶದಾಃ ಪರುಷಾಃ ಖರಾಃ ||೧೦|| ಮಿಥೋ ವಿಸದೃಶಾ ವಕ್ರಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ವಿಸ್ಫುಟಿತಾನನಾಃ | ಬಿಮ್ಬೀಖರ್ಜೂರಕರ್ಕನ್ಧೂಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಸನ್ನಿಭಾಃ ||೧೧|| ಕೇಚಿತ್ ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಭಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೋಪಮಾಃ | ಶಿರಃಪಾರ್ಶ್ವಾಂಸಕಟ್ಯೂರುವಙ್ಕ್ಷಣಾದ್ಯಧಿಕವ್ಯಥಾಃ ||೧೨|| ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರವಿಷ್ಟಮ್ಭಹೃದ್ಗ್ರಹಾರೋಚಕಪ್ರದಾಃ | ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರ್ಣನಾದಭ್ರಮಾವಹಾಃ ||೧೩|| ತೈರಾರ್ತೋ ಗ್ರಥಿತಂ ಸ್ತೋಕಂ ಸಶಬ್ದಂ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಮ್ | ರುಕ್ಫೇನಪಿಚ್ಛಾನುಗತಂ ವಿಬದ್ಧಮುಪವೇಶ್ಯತೇ ||೧೪|| ಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರವಕ್ತ್ರಶ್ಚ ಜಾಯತೇ | ಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹೋದರಾಷ್ಠೀಲಾಸಮ್ಭವಸ್ತತ ಏವ ಚ ||೧೫|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ಪೂರ್ವಂ ನಿದಾನಮುಕ್ತಂ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನಾರ್ಶಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ವಾತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗುದೇತ್ಯಾದಿ| ಗುದಾಙ್ಕುರಾ ಗುದೇ ಅಙ್ಕುರಾಕಾರಾಃ ಮಾಂಸಪ್ರರೋಹಾಃ, ತ ಏವ ಅರ್ಶಾಂಸಿ| ಬಹ್ವನಿಲಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ| ಶುಷ್ಕಾಃ ಸ್ರಾವರಹಿತಾಃ| ಚಿಮಚಿಮಾ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ| ಮ್ಲಾನಾ ಅನುಪಚಿತಾಃ| ಸ್ತಬ್ಧಾಃ ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್| ವಿಶದಾ ಅಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ, ಧೂಲಿಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಪರುಷಾಃ ಕರ್ಕಶಾಃ, ಗೋಜಿಹ್ವಾಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಖರಾಃ ಕರ್ಕೋಟಫಲವತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾನೇಕಕಣ್ಟಕಾಚಿತಾಃ| ಏಷು ವಿಕಲ್ಪೇಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕೇಚಿದಿತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಮಿಥೋವಿಸದೃಶಾಃ ಪರಸ್ಪರಭಿನ್ನರೂಪಾಃ| ವಕ್ರಾ ಧನುಃಕಾಷ್ಠಾದಿವತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾಃ| ಫಲಸನ್ನಿಭಾ ಇತಿ ಬಿಮ್ಬ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಬಿಮ್ಬ್ಯಾದಿಸನ್ನಿಭತ್ವಂ ಚಾಕೃತ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಬಿಮ್ಬೀ ಓಷ್ಠೋಪಮಫಲಾ ‘ತೇಲಾಕುಚಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಾ, ಕಾರ್ಪಾಸೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀ, ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಭಾಃ ಸ್ಥೂಲಾ ಅನೇಕಸೂಕ್ಷ್ಮಶಿಖರಾಃ| ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕೋಪಮಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪಿಡಕಾರೂಪಾಃ| ಹೃದಯಂ ಗೃಹೀತಮಿವೇತಿ ವೇದನಾ ಹೃದ್ಗ್ರಹಃ| ಗ್ರಥಿತಂ ಗ್ರನ್ಥಿಲಂ ಪಾಷಾಣವತ್| ರುಕ್ ಶೂಲಮ್| ಪಿಚ್ಛಾ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ದ್ರವಭಾಗಃ| ಉಪವೇಶ್ಯತೇ ವರ್ಚಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯತೇ| ಕೃಷ್ಣಶಬ್ದಸ್ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ವಕ್ತ್ರಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಸ್ಯೋಪದ್ರವಮಾಹ– ಗುಲ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾ ವಾತರೋಗವಿಶೇಷಃ||೧೦-೧೫||

Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18

ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾ ನೀಲಮುಖಾ ರಕ್ತಪೀತಾಸಿತಪ್ರಭಾಃ | ತನ್ವಸ್ರಸ್ರಾವಿಣೋ ವಿಸ್ರಾಸ್ತನವೋ ಮೃದವಃ ಶ್ಲಥಾಃ ||೧೬|| ಶುಕಜಿಹ್ವಾಯಕೃತ್ಖಣ್ಡಜಲೌಕೋವಕ್ತ್ರಸನ್ನಿಭಾಃ | ದಾಹಪಾಕಜ್ವರಸ್ವೇದತೃಣ್ಮೂರ್ಛಾರುಚಿಮೋಹದಾಃ ||೧೭|| ಸೋಷ್ಮಾಣೋ ದ್ರವನೀಲೋಷ್ಣಪೀತರಕ್ತಾಮವರ್ಚಸಃ | ಯವಮಧ್ಯಾ ಹರಿತ್ಪೀತಹಾರಿದ್ರತ್ವಙ್ನಖಾದಯಃ ||೧೮|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ಪಿತ್ತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಿತ್ತೋತ್ತರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನೀಲಮುಖಾ ನೀಲಾಗ್ರಾಃ| ತನ್ವಸ್ರಂ ತನ್ವಸ್ರಂ ತನು ಅಘನಮ್, ಅಸ್ರಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವನ್ತೀತಿ ತನ್ವಸ್ರಸ್ರಾವಿಣಃ| ವಿಸ್ರಾಃ ಆಮಗನ್ಧಿನಃ| ತನವಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ| ಮೃದವಃ ಕೋಮಲಾಃ| ಶ್ಲಥಾಃ ಲಮ್ಬನಶೀಲಾಃ| ಯವಮಧ್ಯಾಃ ಯವವನ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥೂಲಾಃ| ಹರಿತ್ ಹರಿತ್ಪತ್ರವರ್ಣಂ, ಪೀತಂ ಹರಿತಾಲಾಭಂ, ಹಾರಿದ್ರಂ ಹರಿದ್ರಾವರ್ಣಮ್; ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರವಕ್ತ್ರಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೬-೧೮||

Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23

ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣಾ ಮಹಾಮೂಲಾ ಘನಾ ಮನ್ದರುಜಃ ಸಿತಾಃ | ಉತ್ಸನ್ನೋಪಚಿತಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತಬ್ಧವೃತ್ತಗುರುಸ್ಥಿರಾಃ ||೧೯|| ಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ ಸ್ತಿಮಿತಾಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಃ ಕಣ್ಡ್ವಾಢ್ಯಾಃ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಿಯಾಃ | ಕರೀರಪನಸಾಸ್ಥ್ಯಾಭಾಸ್ತಥಾ ಗೋಸ್ತನಸನ್ನಿಭಾಃ ||೨೦|| ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹಿನಃ ಪಾಯುಬಸ್ತಿನಾಭಿವಿಕರ್ಷಿಣಃ | ಸಶ್ವಾಸಕಾಸಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಾರುಚಿಪೀನಸಾಃ ||೨೧|| ಮೇಹಕೃಚ್ಛ್ರಶಿರೋಜಾಡ್ಯಶಿಶಿರಜ್ವರಕಾರಿಣಃ | ಕ್ಲೈಬ್ಯಾಗ್ನಿಮಾರ್ದವಚ್ಛರ್ದಿರಾಮಪ್ರಾಯವಿಕಾರದಾಃ ||೨೨|| ವಸಾಭಸಕಫಪ್ರಾಯಪುರೀಷಾಃ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ | ನ ಸ್ರವನ್ತಿ ನ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಪಾಣ್ಡುಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಗಾದಯಃ ||೨೩|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ‘ಗುದಾಙ್ಕುರಾ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮಹಾಮೂಲಾ ದೂರವಾಸ್ತ್ವವಗಾಹಿನಃ| ಘನಾ ನಿಬಿಡಾವಯವಾಃ| ಉತ್ಸನ್ನಾ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣೋದ್ಗತಾಃ, ಉಪಚಿತಾಃ ಪರಿಣಾಹೇನ ಸ್ಥೂಲಾಃ, ಸ್ತಬ್ಧಾ ಅನಮ್ರಾಃ, ವೃತ್ತಾಃ ಪರಿಣಾಹೇನ ವರ್ತುಲಾಃ, ಗುರವೋ ಗುರುದ್ರವ್ಯಾಕ್ರಾನ್ತಮಿವ ಗುದಂ ಕುರ್ವತೇ, ಸ್ಥಿರಾ ಅಚಞ್ಚಲಾಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಣಿವನ್ಮಸೃಣಾಃ| ಕಣ್ಡ್ವಾಢ್ಯಾಃ ಕಣ್ಡೂಬಹುಲಾಃ; ಕಣ್ಡೂವ್ಯಪಗಮಾರ್ಥಂ ಸ್ಪೃಶ್ಯಮಾನಾಃ ಪ್ರೀಣಯನ್ತ್ಯರ್ಶಸಮಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಿಯಾಃ| ಕರೀರೋ ಮರುಜದ್ರುಮಃ, ಪನಸಃ ಕಣ್ಟಕಿಫಲಂ, ತಯೋರಸ್ಥ್ಯಾಭಾಃ, ಅಥವಾ ಕರೀರೋ ವಂಶಾಙ್ಕುರಃ; ತೇನ ಕರೀರಾಭಾಃ, ಪನಸಾಸ್ಥ್ಯಾಭಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಗೋಸ್ತನಸನ್ನಿಭಾಃ ಗೋಸ್ತನಸದೃಶಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣೌ ಆನಾಹಿತುಮಾಬದ್ಧುಮಿವ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ; ಗುದಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಃ ಪ್ರೇರಣಾದ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಕಾರಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಯುಬಸ್ತಿನಾಭಿವಿಕರ್ಷಿಣ ಇತಿ ಪಾಯ್ವಾದಿಷ್ವಾಕರ್ಷವತ್ಪೀಡಾಕಾರಿಣಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಮುಖಸ್ಯ ಗುದಸ್ಯ ವಾ; ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ, ಶಿರೋಜಾಡ್ಯಂ ಶಿರಃಸ್ತಿಮಿತತಾ, ಶಿಶಿರಜ್ವರಕಾರಿಣಃ ಶೀತಜ್ವರಕಾರಿಣಃ| ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವನುತ್ಸಾಹಃ, ಅಗ್ನಿಮಾರ್ದವಂ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ, ಛರ್ದಿರ್ವಮಿಃ| ಆಮಪ್ರಾಯವಿಕಾರದಾಃ ಆಮಬಹುಲಾ ಯೇ ರೋಗಾಃ ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣ್ಯಾದಯಸ್ತತ್ಪ್ರದಾಃ| ಪ್ರಾಯಸ್ಥಾನೇ ‘ಪ್ರಾಜ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ಪ್ರಾಯಪ್ರಾಜ್ಯಶಬ್ದಯೋಃ ಪ್ರಚುರಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ವಸಾಭಂ ಚ ಸಕಫಂ ಚ ಪ್ರಾಜ್ಯಂ ಚ ಪುರೀಷಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ನ ಸ್ರವನ್ತಿ ‘ಕ್ಲೇದರಕ್ತಾದಿಕಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಗಾಢವಿಟ್ಕಪ್ರಪೀಡಿತಾ ಅಪಿ ನ ವಿದೀರ್ಯನ್ತ ಇತಿ||೧೯-೨೩||

Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24

ಸರ್ವೈಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಾನ್ಯಾಹುರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಹಜಾನಿ ಚ |೨೪|

ಸನ್ನಿಪಾತಾರ್ಶಸಃ ಸಹಜಾರ್ಶಸಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈರ್ವಾತಜಾದ್ಯರ್ಶೋಭವೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ, ಸರ್ವಾತ್ಮಕಾನಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ; ತಥಾ ತೈರೇವ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸಹಜಾನ್ಯಪ್ಯಾಹುಃ, ತೇಷಾಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾತ್||–

Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27

ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ ||೨೪|| ವಟಪ್ರರೋಹಸದೃಶಾ ಗುಞ್ಜಾವಿದ್ರುಮಸನ್ನಿಭಾಃ | ತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ದುಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ಚ ಗಾಢವಿಟ್ಕಪ್ರಪೀಡಿತಾಃ ||೨೫|| ಸ್ರವನ್ತಿ ಸಹಸಾ ರಕ್ತಂ ತಸ್ಯ ಚಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ | ಭೇಕಾಭಃ ಪೀಡ್ಯತೇ ದುಃಖೈಃ ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈಃ ||೨೬|| ಹೀನವರ್ಣಬಲೋತ್ಸಾಹೋ ಹತೌಜಾಃ ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯಃ | (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) | ವಿಟ್ ಶ್ಯಾವಂ ಕಠಿನಂ ರೂಕ್ಷಮಧೋವಾಯುರ್ನ ವರ್ತತೇ ||೨೭||

ರಕ್ತಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಕೀಲವತ್ ಕೀಲಾಃ ಅರ್ಶಾಂಸಿ, “ಹಲದನ್ತಾತ್ ಸಪ್ತಮ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಮ್” (ಪಾ. ಅ. ೬ ಪಾ. ೩ ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯಲುಕ್ಸಮಾಸಃ| ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ ಪೈತ್ತಿಕಾರ್ಶೋಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾಃ| ವಿದ್ರುಮಸನ್ನಿಭಾಃ ಪ್ರವಾಲಮಣಿವಲ್ಲೋಹಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಗಾಢವಿಟ್ಕಪ್ರಪೀಡಿತಾಃ ಕಠಿನಪುರೀಷಯನ್ತ್ರಿತಾಃ, ದುಷ್ಟಮ್ ಆವಿಲಮ್, ಉಷ್ಣಂ ಚ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವನ್ತಿ| ತಸ್ಯೇತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ, ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿತಃ ಅತಿಕ್ಷಯಾತ್, ಭೇಕಾಭಃ ಪ್ರಾವೃಷೇಣ್ಯವರ್ಷಾಭ್ವಾಭಃ ಪೀತಚ್ಛವಿಃ, ‘ಪುರುಷಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದುಃಖೈಃ ರೋಗೈಃ| ಶೋಣಿತಕ್ಷಯಸಮ್ಭವೈರಿತಿ ತ್ವಕ್ಪಾರುಷ್ಯಾಮ್ಲಶೀತಪ್ರಾರ್ಥನಾಸಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯೈಃ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ| ಬಲಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್, ಉತ್ಸಾಹೋ ಹರ್ಷಃ| ಹತೌಜಾ ಹತಶಕ್ತಿಃ| ಕಲುಷೇನ್ದ್ರಿಯ ಆವಿಲಚಕ್ಷುಃ, ವ್ಯಾಕುಲಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯೋ ವಾ| ವಿಟ್ ಶ್ಯಾವಮಿತಿ ವಿಟ್ಶಬ್ದೋ ನಪುಂಸಕೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ, ಏತನ್ನಿರ್ದೇಶಾದೇವ| ಕಾಶ್ಮೀರಾಸ್ತು ಚರಕೇ– “ವಿಟ್ ಶ್ಯಾವಾ ಕಠಿನಾ ರೂಕ್ಷಾ” ಇತ್ಯೇವ ಪಠನ್ತಿ| ಅಧೋವಾಯುರ್ನ ವರ್ತತೇ ಗುದೇನ, ಪ್ರತಿಲೋಮಗತ್ವಾತ್||೨೪-೨೭||

Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30

ತನು ಚಾರುಣವರ್ಣಂ ಚ ಫೇನಿಲಂ ಚಾಸೃಗರ್ಶಸಾಮ್ | ಕಟ್ಯೂರುಗುದಶೂಲಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಯದಿ ಚಾಧಿಕಮ್ ||೨೮|| ತತ್ರಾನುಬನ್ಧೋ ವಾತಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಯದಿ ಚ ರೂಕ್ಷಣಮ್ | ಶಿಥಿಲಂ ಶ್ವೇತಪೀತಂ ಚ ವಿಟ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್ ||೨೯|| ಯದ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಘನಂ ಚಾಸೃಕ್ ತನ್ತುಮತ್ ಪಾಣ್ಡು ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್ | ಗುದಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಕಾರಣಮ್ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬನ್ಧೋ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತತ್ರ ರಕ್ತಾರ್ಶಸಾಂ ಬುಧೈಃ ||೩೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಾರ್ಶಸೋ ನಿದಾನಸ್ಯ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತನ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರಾನುಬನ್ಧೋ ವಾತಸ್ಯೇತಿ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟಸ್ಯೈವ ರಕ್ತಸ್ಯಾರಮ್ಭಕತ್ವಾನ್ನತು ಕೇವಲಸ್ಯ, ದೋಷತ್ವಾಭಾವಾತ್| ಶಿಥಿಲಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಫಾನುಬನ್ಧಸ್ಯ| ನನು, ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಕುತೋ ನೋಕ್ತ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಪೂರ್ವಂ “ರಕ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಗುದೇಕೀಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಕೃತಿಸಮನ್ವಿತಾಃ|” ಇತಿ||೨೮-೩೦||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32

ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽನ್ನಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಕುಕ್ಷೇರಾಟೋಪ ಏವ ಚ | ಕಾರ್ಶ್ಯಮುದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸಕ್ಥಿಸಾದೋಽಲ್ಪವಿಟ್ಕತಾ ||೩೧|| ಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತೇರಾಶಙ್ಕಾ ಚೋದರಸ್ಯ ಚ | ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ಯರ್ಶಸಾಮಭಿವೃದ್ಧಯೇ ||೩೨|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ವಿಷ್ಟಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽನ್ನಸ್ಯೇತಿ ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾನ್ನಸ್ಯಾಜೀರ್ಣತಾಗಮನಮ್ ಆಹಾರೋ ವಾ ವಾ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಃ ಆಮಾಶಯ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ, ವಾತವೈಗುಣ್ಯಾತ್| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಹೀನಶಕ್ತಿತಾ| ‘ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽಙ್ಗಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಮಲಸ್ಯ, ಅಙ್ಗಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ನಿದಾನಲಕ್ಷಣಾನನ್ತರಮತ್ರ ಪೂರ್ವರೂಪಂ; ನಿದಾನಲಿಙ್ಗಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗತಮತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ತಯೋಃ ಪೂರ್ವಮಭಿಧಾನಮ್; ಅಥವಾಽವಶ್ಯವಕ್ತವ್ಯಾನಾಂ ಕಾಮಚಾರಾದಭಿಧಾನಮಿತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಕುಕ್ಷೇರಾಟೋಪೋ ‘ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ‘ತನತನೀ’ ಇತಿ ಗುಣಾಕರಃ; ‘ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭಃ’ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ, ಪುರೀಷವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣೇ ಚ ‘ಆಟೋಪಮ್ ಆಧ್ಮಾನಮ್’ ಇತಿ ವಿವೃತವಾನ್; ಏತಚ್ಚ ನ ಸರ್ವತ್ರ, ಗುಲ್ಮಪೂರ್ವರೂಪೇ ಆಟೋಪಾಧ್ಮಾನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ಪಾಠಾತ್| ಉದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮಧೋನಿರುದ್ಧಸ್ಯ ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗಮನಾತ್| ಸಕ್ಥಿಸಾದೋ ಜಙ್ಘಾವಸಾದಃ| ಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತೇಃ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಯುಕ್ತಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಉದರಸ್ಯ ಚಾಶಙ್ಕಾ, ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾತ್| ‘ಗ್ರಹಣೀದೋಷಪಾಣ್ಡ್ವರ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ ಪಾಣ್ಡೋಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಸ್ಯ ಚಾರ್ತಿಃ ಪೀಡಾ ಸ್ಯಾತ್| ಅಭಿವೃದ್ಧಯೇ ಉತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ||೩೧-೩೨||

Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34

ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಮಾರುತಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫೋ ಗುದವಲಿತ್ರಯಮ್ | ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಗುದಜಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭವೇ ||೩೩|| ತಸ್ಮಾದರ್ಶಾಂಸಿ ದುಃಖಾನಿ ಬಹುವ್ಯಾಧಿಕರಾಣಿ ಚ | ಸರ್ವದೇಹೋಪತಾಪೀನಿ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾನಿ ಚ ||೩೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ನನು, ಗುದದೇಶದುಷ್ಟ್ಯಾ ಗುದಜಸ್ಯೋತ್ಪಾದಾತ್ ಕಥಂ ಸರ್ವದೇಹೇ ಕೃಶತ್ವಕೃಷ್ಣತ್ವಾದಿರೂಪಾ ದುಷ್ಟಿರಿತ್ಯತ ಆಹ– ಪಞ್ಚಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ಪಞ್ಚಸ್ವರೂಪಃ, ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನೋದಾನವ್ಯಾನಭೇದಾತ್; ಇತಿ ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಏವಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪಿತ್ತೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ಪಿತ್ತಂ ಹ್ಯಾಲೋಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಪಾಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಮ್| ಏವಂ ಕಫೋಽಪಿ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ, ಹೃದಯಾಮಾಶಯಜಿಹ್ವಾಶಿರಃಸನ್ಧಿಷು ಕ್ರಮೇಣಾವಲಮ್ಬಕಕ್ಲೇದಕಬೋಧಕತರ್ಪಕಶ್ಲೇಷ್ಮಕಭೇದಾತ್| ಯದಾಹ ಗೌತಮಃ– “ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪಞ್ಚವಿಧೋರಃಸ್ಥಃ ಕ್ಲೇದಕಾದಿಸ್ವಕರ್ಮಣಾ| ಕಫಧಾಮ್ನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯತ್ ಕರೋತ್ಯವಲಮ್ಬನಮ್|| ಅತೋಽವಲಮ್ಬಕಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸಂಶ್ರಿತಃ| ಕ್ಲೇದಕಃ ಸೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾದ್, ರಸಬೋಧನಾತ್|| ಬೋಧಕೋ ರಸನಾಸ್ಥಸ್ತು, ಶಿರಃಸಂಸ್ಥೋಽಕ್ಷಿತರ್ಪಣಾತ್| ತರ್ಪಕಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಶ್ಲೇಷಣಾತ್ ಸನ್ಧಿಷು ಸ್ಥಿತಃ||” ಇತಿ| ಗುದವಲೀತ್ರಯಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಕೋಪೋ ವಿಕೃತತ್ವಂ, ಸನ್ನಿಧಾನಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಾತ್, ವಲೀದುಷ್ಟೇರಪ್ರಾಪ್ತೇಶ್ಚ| ಸರ್ವ ಏವೇತಿ ಉಕ್ತಮಾರುತಾದಯ ಏವೇತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುವ್ಯಾಧಿಕರಾಣೀತಿ ಜಠರಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವಕರಾಣಿ| ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾನೀತಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದಸಾಧ್ಯಾನಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನ್ಯಪಿ||೩೩-೩೪||

Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37

ಬಾಹ್ಯಾಯಾಂ ತು ವಲೌ ಜಾತಾನ್ಯೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಚ | ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾನಿ ನ ಚಿರೋತ್ಪತಿತಾನಿ ಚ ||೩೫|| ದ್ವನ್ದ್ವಜಾನಿ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಂ ವಲೌ ಯಾನ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿ ಚ | ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ ತಾನ್ಯಾಹುಃ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣಿ ಚ ||೩೬|| ಸಹಜಾನಿ ತ್ರಿದೋಷಾಣಿ ಯಾನಿ ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಂ ವಲಿಮ್ | ಜಾಯನ್ತೇಽರ್ಶಾಂಸಿ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೩೭|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯರ್ಶಸಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಿರೋತ್ಪತಿತಾನೀತಿ ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತಸಂವತ್ಸರಾಣಿ| ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಣೀತಿ ಪರಿಗತೋಽತಿಕ್ರಾನ್ತಃ ಸಂವತ್ಸರೋ ಯೈಸ್ತಾನಿ ತಥಾ| ಯಾನಿ ತು ಬಾಹ್ಯವಲಿಜಾತಾನಿ ದ್ವಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ತಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ, ತ್ರಿದೋಷಜಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನೀತ್ಯುಕ್ತಮ್; ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾಮೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ, ದ್ವಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನಿ, ತ್ರಿದೋಷೋಲ್ಬಣಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ; ಏವಂ ತೃತೀಯಾಯಾಮೇಕದೋಷೋಲ್ಬಣಾನಿ ಯಾಪ್ಯಾನಿ, ಶೇಷಾಣ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಯದ್ಯಾಪ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ವಾ ತದ್ದೋಷವಲಿಭೇದೇಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮೇವ; ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇಣ– “ನಾಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ ಸಾಧ್ಯೋ ಯಾತಿ ತ್ವಸಾಧ್ಯತಾಮ್|” (ಚ. ನಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ||೩೫-೩೭||

Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38

ಶೇಷತ್ವಾದಾಯುಷಸ್ತಾನಿ ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಿತೇ | ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ ದೀಪ್ತಕಾಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾನ್ಯತೋಽನ್ಯಥಾ ||೩೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) |

ಅಸಾಧ್ಯೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧೋ ಯಾಪ್ಯಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಭೇದಾತ್, ತತ್ರ ಯದ್ಯಾಯುಃಶೇಷೋಽಸ್ತಿ ಚತುಷ್ಪಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಶ್ಚ ತದಾ ಯಾಪ್ಯತ್ವಮನ್ಯಥಾ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ– ಶೇಷತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಿತೇ ‘ಅರ್ಶೋರೋಗಿಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಮನ್ವಿತ ಇತಿ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ, ತೇನ ‘ಚತುಷ್ಪಾದಸಮನ್ವಯೇ ಸತಿ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ||೩೮||

Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41

ಹಸ್ತೇ ಪಾದೇ ಮುಖೇ ನಾಭ್ಯಾಂ ಗುದೇ ವೃಷಣಯೋಸ್ತಥಾ | ಶೋಥೋ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಚ ಯಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯೋಽರ್ಶಸೋ ಹಿ ಸಃ ||೩೯|| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಸಮ್ಮೋಹಶ್ಛರ್ದಿರಙ್ಗಸ್ಯ ರುಗ್ಜ್ವರಃ | ತೃಷ್ಣಾ ಗುದಸ್ಯ ಪಾಕಶ್ಚ ನಿಹನ್ಯುರ್ಗುದಜಾತುರಮ್ ||೪೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪) | ತೃಷ್ಣಾ ಅರೋಚಕಶೂಲಾರ್ತಮತಿಪ್ರಸ್ರುತಶೋಣಿತಮ್ | ಶೋಥಾತಿಸಾರಸಂಯುಕ್ತಮರ್ಶಾಂಸಿ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ ಹಿ ||೪೧|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |

ಉಪದ್ರವಾದಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಹಸ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಶೋಥೋ ಮಿಲಿತೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ್ರ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಸಮ್ಮೋಹಾದಿ ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಮಸ್ತಂ ವಾ||೩೯-೪೧||

Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಂ, ನಾಭಿಜಾನಿ ಚ | ಗಣ್ಡೂಪದಾಸ್ಯರೂಪಾಣಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ ||೪೨|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ಅಥ ಮೇಢ್ರಜಾದೀನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾಹ– ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮೇಢ್ರಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯನ್ತೇನ ಛೇದಃ| ತೇನ ‘ನಾಸಾರ್ಶ’ ಇತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ| ಗಣ್ಡೂಪದಾಸ್ಯರೂಪಾಣಿ ಕಿಞ್ಚುಲಕಮುಖಸದೃಶಾನಿ||೪೨||

Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43

ವ್ಯಾನೋ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತ್ಯರ್ಶಸ್ತ್ವಚೋ ಬಹಿಃ | ಕೀಲೋಪಮಂ ಸ್ಥಿರಖರಂ ಚರ್ಮಕೀಲಂ ತು ತದ್ವಿದುಃ ||೪೩|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ಚರ್ಮಕೀಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ವ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾನೋ ವಾಯುಃ, “ಏತಚ್ಚ ಗುದೌಷ್ಠದೇಶ ಏವ ನಾನ್ಯತ್ರ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಾದಯಃ”||೪೩||

Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44

ವಾತೇನ ತೋದಪಾರುಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಾದಸಿತವಕ್ತ್ರತಾ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ಚಾಸ್ಯ ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸವರ್ಣತಾ ||೪೪|| (ವಾ. ನಿ. ಅ. ೭) |

ತಸ್ಯೈವ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸವರ್ಣತಾ ಗಾತ್ರಸವರ್ಣತಾ|೪೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇಽರ್ಶೋನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೫||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮರ್ಶೋನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೫||