5. arśōnidānam

Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1

അഥാര്ശോനിദാനമ് | പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈശ്ച ശോണിതാത് സഹജാനി ച | അര്ശാംസി ഷട്പ്രകാരാണി വിദ്യാദ്ഗുദവലിത്രയേ ||൧||

അതീസാരഗ്രഹണ്യര്ശസാം പരസ്പരാനുബന്ധിത്വാദതീസാരഗ്രഹണ്യനന്തരമര്ശ ഉച്യതേ– പൃഥഗിത്യാദി| ‘അരിവത് പ്രാണാന് ശൃണാതി ഹിനസ്തീത്യര്ശഃ’ ഇതി പൃഷോദരാദിപാഠാന്നിരുക്തിമാഹുഃ| സഹജാനീതി സഹ ശരീരേണ ജാതാനി, ഗുദവല്യാരമ്ഭകബീജഭാഗസ്യ ദോഷദൂഷിതത്വാത്| അത്ര ദ്വന്ദ്വജാനി പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വാന്ന പൃഥഗ്ഗണിതാനി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ– “അര്ശഃസു ദൃശ്യതേ രൂപം യദാ വൈ ദോഷയോര്ദ്വയോഃ| സംസര്ഗം തം വിജാനീയാത് സംസര്ഗഃ ഷഡ്വിധശ്ച സഃ||” (സു. നി. അ. ൨) ഇതി| ഷഡ്വിധത്വം ചാത്ര സംസര്ഗസ്യ വാതാദിഭിര്യുഗ്മൈസ്ത്രയഃ സംസര്ഗാഃ, തൈരേവ രക്തയോഗാദപരേ ത്രയ ഇതി| സന്നിപാതജം ത്വേകൈകദോഷജേഷ്വദൃഷ്ടസ്യാസാധ്യത്വസ്യ യോഗാദ്വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധമിതി സങ്ഖ്യയാ പൃഥഗ്ഗണിതമ്| ഗുദവലിത്രയ ഇതി അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലമാനം ഗുദം, തസ്യാവയവഭൂതാസ്തിസ്രോ വലയ ഉപര്യുപരി വ്യവസ്ഥിതാഃ ശങ്ഖാവര്തനിഭാഃ പ്രവാഹണീവിസര്ജനീസംവരണീനാമികാഃ; തത്ര ഗുദൌഷ്ഠമര്ധാങ്ഗുലം, തദൂര്ധ്വമങ്ഗുലമാനാ പ്രഥമാവലീ സുശ്രുതേന (സു. നി. അ. ൨) നിര്ദിഷ്ടാ; ഭോജേऽപ്യുക്തമ്– “രോമാന്തേഭ്യോ യവാധ്യര്ധം ഗുദൌഷ്ഠം പരിചക്ഷതേ| ഗുദൌഷ്ഠാദങ്ഗുലം ചൈകം പ്രഥമാം താം വലീം വിദുഃ|| സാര്ധൈകാങ്ഗുലമാനേന തദന്യേऽപി പ്രകീര്തിതേ||” ഇതി സാര്ധാങ്ഗുലമാനാ ദ്വിതീയാ തൃതീയാ ചേതി||൧||

Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2

ദോഷാസ്ത്വങ്മാംസമേദാംസി സന്ദൂഷ്യ വിവിധാകൃതീന് | മാംസാങ്കുരാനപാനാദൌ കുര്വന്ത്യര്ശാംസി താന് ജഗുഃ ||൨|| (വാ. നി. അ. ൭) |

സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വകമര്ശഃസ്വരൂപമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| ത്വങ്മാംസഗ്രഹണേന ത്വങ്മാംസാശ്രിതം രക്തമപി ഗൃഹ്യതേ, ചികിത്സായാം രക്തസ്രാവണോപദേശാത്| അപാനം ഗുദമ്, ആദിശബ്ദേന നാസികാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കായചികിത്സകാസ്തു ഗുദജസ്യൈവാര്ശസ്ത്വമിച്ഛന്തി, നാസാദിജാനാം ത്വധിമാംസത്വം, തേഷു “പഞ്ചാത്മാ മാരുതഃ” ഇത്യാദിസമ്പ്രാപ്തേരഭാവാത്, വിഷ്ടമ്ഭ ഇത്യാദിപൂര്വരൂപസ്യ ചാസമ്ഭവാത്; യദാഹ ചരകഃ– ‘ശിശ്ന’ ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “അധിമാംസവ്യപദേശ ഏവ” (ച. ചി. അ. ൧൪) ഇതി| സുശ്രുതേന തു മാംസാങ്കുരത്വസാധര്മ്യാത് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധ്യത്വാച്ച തേഷ്വര്ശഃശബ്ദപ്രയോഗഃ കൃതഃ, സാര്ഷപാദിസ്നേഹേ തൈലവ്യപദേശവത്; സുശ്രുതാര്ഥവാദിനോ വാഗ്ഭടസ്യാപ്യയമേവാഭിപ്രായ ഇതി||൨||

Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4

കഷായകടുതിക്താനി രൂക്ഷശീതലഘൂനി ച | പ്രമിതാല്പാശനം തീക്ഷ്ണം മദ്യം മൈഥുനസേവനമ് ||൩|| ലങ്ഘനം ദേശകാലൌ ച ശീതൌ വ്യായാമകര്മ ച | ശോകോ വാതാതപസ്പര്ശോ ഹേതുര്വാതാര്ശസാം മതഃ ||൪|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

വാതാര്ശസോ നിദാനമാഹ– കഷായേത്യാദി| പ്രമിതമ് അല്പതമമ്, അല്പം മാത്രാഹീനമശനം, ജേജ്ജടസ്ത്വാഹ– ‘പ്രമിതമതീതകാലഭോജനമ്’| ‘പ്രമൃത’ ഇതി പാഠേ തു നഷ്ടശക്തികം ധാന്യാദികമാഹുഃ| ‘പ്രമിതാശനമേകരസാഭ്യാസഃ’ ഇത്യന്യേ| തന്നാതിയുക്തമ്; ഏകരസാഭ്യാസഃ കിം വാതപ്രകോപകസ്യ കട്വാദേഃ, കഫപ്രകോപകസ്യ മധുരാദേര്വാ? നാദ്യഃ, കട്വാദേരത്രൈവോപാത്തത്വാത്; ദ്വിതീയേ മധുരാദീനാം ത്വഭ്യാസോ വാതശാമക ഏവ, ഏകരസാഭ്യാസാച്ച ദൌര്ബല്യമുക്തം നതു വാതവൃദ്ധിരിതി ചിന്ത്യമേതത്| തീക്ഷ്ണമിതി മദ്യവിശേഷണം, പൈഷ്ടികാദിമൃദുമദ്യസ്യ വാതപ്രശമകത്വാത്| ശീതോ ദേശ ആനൂപഃ, കാലോ ഹേമന്താദിഃ| ആതപസ്യ ഉഷ്ണമ്, ആതപസ്യോഷ്ണഗുണസ്യാപ്യുദ്ഭൂതരൌക്ഷ്യാദ്വാതപ്രകോപകത്വമിതി||൩-൪||

Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6

കട്വമ്ലലവണോഷ്ണാനി വ്യായാമാഗ്ന്യാതപപ്രഭാഃ | ദേശകാലാവശിശിരൌ ക്രോധോ മദ്യമസൂയനമ് ||൫|| വിദാഹി തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ച സര്വം പാനാന്നഭേഷജമ് | പിത്തോല്ബണാനാം വിജ്ഞേയഃ പ്രകോപേ ഹേതുരര്ശസാമ് ||൬|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

പിത്താര്ശോനിദാനമാഹ– കട്വമ്ലേത്യാദി| ദേശകാലാവശിശിരാവിതി ഉഷ്ണോ ദേശോ മരുഃ, ഉഷ്ണഃ കാലഃ ശരദ് ഗ്രീഷ്മശ്ച| അസൂയനം പരസമ്പത്തൌ ദ്വേഷഃ, സ ക്രോധവിശേഷ ഏവ| പിത്തോല്ബണാനാമിത്യനേന സര്വേഷാമര്ശസാം ത്രിദോഷജത്വമ്, അധികേന തു വ്യപദേശ ഇതി ദര്ശിതം ചരകേണ| യദാഹ സ ഏവ– “അര്ശാംസി നാമ ജായന്തേ നാऽസന്നിപതിതൈസ്ത്രിഭിഃ| ദോഷൈര്ദോഷവിശേഷാത്തു വിശേഷഃ കഥ്യതേऽര്ശസാമ്||” (ച. ചി. അ. ൧൪) ഇതി||൫-൬||

Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8

മധുരസ്നിഗ്ധശീതാനി ലവണാമ്ലഗുരൂണി ച | അവ്യായാമോ ദിവാസ്വപ്നഃ ശയ്യാസനസുഖേ രതിഃ ||൭|| പ്രാഗ്വാതസേവാ ശീതൌ ച ദേശകാലാവചിന്തനമ് | ശ്ലൈഷ്മികാണാം സമുദ്ദിഷ്ടമേതത് കാരണമര്ശസാമ് ||൮|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

ശ്ലേഷ്മാര്ശോനിദാനമാഹ– മധുരേത്യാദി| ശയ്യാസനസുഖേ രതിരിതി സുഖശയ്യാസനേ രതിരാസക്തിഃ| പ്രാഗ്വാതസേവാ പുരോവാതസേവനമ്| അചിന്തനം നിശ്ചിന്തതാ||൭-൮||

Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9

ഹേതുലക്ഷണസംസര്ഗാദ്വിദ്യാദ്ദ്വന്ദ്വോല്ബണാനി ച |൯|

ദ്വന്ദ്വജാര്ശോനിദാനാദികമാഹ– ഹേത്വിത്യാദി| ഹേതുലക്ഷണസംസര്ഗാദിതി ദോഷദ്വയസ്യ നിദാനമേലകേന ലക്ഷണമേലകേന ച ദ്വന്ദ്വോല്ബണാനി ദ്വന്ദ്വജാനി വിദ്യാത്|൯|–

Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9

സര്വോ ഹേതുസ്ത്രിദോഷാണാം സഹജൈര്ലക്ഷണം സമമ് ||൯|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

ത്രിദോഷജാര്ശോനിദാനമാഹ– സര്വ ഇത്യാദി| സര്വോ ഹേതുരിതി ഏകൈകശോ വാതാദ്യര്ശസാം യോ ഹേതുരുക്തഃ സ ത്രിദോഷജാനാം ഭവതി, ത്രയോ ദോഷാ ജനകത്വേനൈഷാം സന്തീതി ത്രിദോഷജാനി| സഹജൈര്ലക്ഷണം സമമിതി തേഷാം ലക്ഷണം സഹജൈരര്ശോഭിഃ സഹ സമം സദൃശം, സഹജാനാം യല്ലക്ഷണം തത്ത്രിദോഷജാനാമിത്യര്ഥഃ| ‘സഹജൈര്ലക്ഷണൈഃ സമമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ തു സഹജൈഃ സഹജാര്ശോഭവൈര്ലക്ഷണൈഃ സമം സഹ സര്വോ ഹേതുസ്ത്രിദോഷാണാമിതി യോജ്യമ്| സഹജാര്ശോലക്ഷണം ചാത്ര സങ്ഗ്രഹേണോക്തം തന്ത്രാന്തരാദനുസ്മര്തവ്യം; യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ദുര്ദര്ശനാനി പരുഷാരുണപാണ്ഡൂനി ദാരുണാന്തര്മുഖാനി, തൈരുപദ്രുതഃ കൃശോऽല്പഭുക് സിരാസന്തതഗാത്രോऽല്പപ്രജഃ ക്ഷീണരേതാഃ ക്ഷാമസ്വരഃ ക്രോധനോऽല്പാഗ്നിര്ഘ്രാണശിരോऽക്ഷിശ്രവണരോഗവാന്, സതതമന്ത്രകൂജനാടോപഹൃദയോപലേപാരോചകപ്രഭൃതിഭിഃ പീഡ്യതേ||” (സു. നി. അ. ൨) ഇതി; ചരകേ ച– ‘കാനിചിദണൂനി’ (ച. ചി. അ. ൧൪) ഇത്യാദിനാ പ്രഭൂതതരം ലക്ഷണമുക്തമ്| നനു, ത്രിദോഷജാനീതി വിശേഷാഭിധാനമനുപപന്നം, സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം ത്രിദോഷജത്വാത്| യദുക്തമ്– “ദ്രവ്യമേകരസം നാസ്തി ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ| യോऽധികസ്തേന നിര്ദേശഃ ക്രിയതേ രസദോഷയോഃ||” ഇതി| നൈവം; “സര്വദേഹചരാസ്തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ” ഇതി വചനാദേകസ്മിന് ധാത്വാദൌ ദോഷേണ ദൂഷിതേ സതി തദ്ഗതേതരദോഷേऽപ്യവശ്യമ്ഭാവിനീ കാചിദ്ദുഷ്ടിഃ, ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാത്| കിഞ്ച സ്വകാരണാത് വൃദ്ധോ വായുഃ ശൈത്യാച്ഛീതസ്യ ശ്ലേഷ്മണോ ബലമാദധാതി, ലാഘവാത്തേജോരൂപസ്യ പിത്തസ്യ; പിത്തം ച കടുത്വാദ്വാതസ്യ, ദ്രവത്വാത് ശ്ലേഷ്മണഃ; കഫശ്ച ശൈത്യാദ്വായോഃ, ദ്രവത്വാത് പിത്തസ്യേതി| അത ഏവോക്തമ്– “ന രോഗോऽപ്യേകദോഷജഃ” ഇതി| അനേനൈവാഭിപ്രായേണോക്തമ്– “ഏകഃ പ്രകുപിതോ ദോഷഃ സര്വാനേവ പ്രകോപയേത്|” ഇതി| യത്ര തു സ്വകാരണാത്ത്രയോऽപി കുപിതാസ്തത്ര ത്രിദോഷവ്യപദേശ ഇതി സിദ്ധാന്തഃ; ഏവം സര്വത്ര||൯||

Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15

ഗുദാങ്കുരാ ബഹ്വനിലാഃ ശുഷ്കാശ്ചിമചിമാന്വിതാഃ | മ്ലാനാഃ ശ്യാവാരുണാഃ സ്തബ്ധാ വിശദാഃ പരുഷാഃ ഖരാഃ ||൧൦|| മിഥോ വിസദൃശാ വക്രാസ്തീക്ഷ്ണാ വിസ്ഫുടിതാനനാഃ | ബിമ്ബീഖര്ജൂരകര്കന്ധൂകാര്പാസീഫലസന്നിഭാഃ ||൧൧|| കേചിത് കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ കേചിത് സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ | ശിരഃപാര്ശ്വാംസകട്യൂരുവങ്ക്ഷണാദ്യധികവ്യഥാഃ ||൧൨|| ക്ഷവഥൂദ്ഗാരവിഷ്ടമ്ഭഹൃദ്ഗ്രഹാരോചകപ്രദാഃ | കാസശ്വാസാഗ്നിവൈഷമ്യകര്ണനാദഭ്രമാവഹാഃ ||൧൩|| തൈരാര്തോ ഗ്രഥിതം സ്തോകം സശബ്ദം സപ്രവാഹികമ് | രുക്ഫേനപിച്ഛാനുഗതം വിബദ്ധമുപവേശ്യതേ ||൧൪|| കൃഷ്ണത്വങ്നഖവിണ്മൂത്രനേത്രവക്ത്രശ്ച ജായതേ | ഗുല്മപ്ലീഹോദരാഷ്ഠീലാസമ്ഭവസ്തത ഏവ ച ||൧൫|| (വാ. നി. അ. ൭) |

പൂര്വം നിദാനമുക്തം, സമ്പ്രതി വാതാദിഭേദേനാര്ശസാം ലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ, തത്ര പ്രഥമം വാതാര്ശോലക്ഷണമാഹ– ഗുദേത്യാദി| ഗുദാങ്കുരാ ഗുദേ അങ്കുരാകാരാഃ മാംസപ്രരോഹാഃ, ത ഏവ അര്ശാംസി| ബഹ്വനിലാ വാതോല്ബണാഃ| ശുഷ്കാഃ സ്രാവരഹിതാഃ| ചിമചിമാ വേദനാവിശേഷഃ| മ്ലാനാ അനുപചിതാഃ| സ്തബ്ധാഃ കാഠിന്യാത്| വിശദാ അപിച്ഛിലാഃ, ധൂലിസ്പര്ശവത്| പരുഷാഃ കര്കശാഃ, ഗോജിഹ്വാസ്പര്ശവത്| ഖരാഃ കര്കോടഫലവത് സൂക്ഷ്മാനേകകണ്ടകാചിതാഃ| ഏഷു വികല്പേഷു വക്ഷ്യമാണം കേചിദിതി പദം സമ്ബന്ധനീയമ്| മിഥോവിസദൃശാഃ പരസ്പരഭിന്നരൂപാഃ| വക്രാ ധനുഃകാഷ്ഠാദിവത്| തീക്ഷ്ണാഃ സൂക്ഷ്മാഗ്രാഃ| ഫലസന്നിഭാ ഇതി ബിമ്ബ്യാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ, ബിമ്ബ്യാദിസന്നിഭത്വം ചാകൃത്യാ ജ്ഞേയമ്| ബിമ്ബീ ഓഷ്ഠോപമഫലാ ‘തേലാകുചാ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതാ, കാര്പാസീ വനകാര്പാസീ, കദമ്ബപുഷ്പാഭാഃ സ്ഥൂലാ അനേകസൂക്ഷ്മശിഖരാഃ| സിദ്ധാര്ഥകോപമാഃ സൂക്ഷ്മപിഡകാരൂപാഃ| ഹൃദയം ഗൃഹീതമിവേതി വേദനാ ഹൃദ്ഗ്രഹഃ| ഗ്രഥിതം ഗ്രന്ഥിലം പാഷാണവത്| രുക് ശൂലമ്| പിച്ഛാ പിച്ഛിലോ ദ്രവഭാഗഃ| ഉപവേശ്യതേ വര്ചസ്ത്യാജ്യതേ| കൃഷ്ണശബ്ദസ്ത്വഗാദിഭിഃ വക്ത്രാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അസ്യോപദ്രവമാഹ– ഗുല്മേത്യാദി| അഷ്ഠീലാ വാതരോഗവിശേഷഃ||൧൦-൧൫||

Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18

പിത്തോത്തരാ നീലമുഖാ രക്തപീതാസിതപ്രഭാഃ | തന്വസ്രസ്രാവിണോ വിസ്രാസ്തനവോ മൃദവഃ ശ്ലഥാഃ ||൧൬|| ശുകജിഹ്വായകൃത്ഖണ്ഡജലൌകോവക്ത്രസന്നിഭാഃ | ദാഹപാകജ്വരസ്വേദതൃണ്മൂര്ഛാരുചിമോഹദാഃ ||൧൭|| സോഷ്മാണോ ദ്രവനീലോഷ്ണപീതരക്താമവര്ചസഃ | യവമധ്യാ ഹരിത്പീതഹാരിദ്രത്വങ്നഖാദയഃ ||൧൮|| (വാ. നി. അ. ൭) |

പിത്താര്ശോലക്ഷണമാഹ– പിത്തോത്തരാ ഇത്യാദി| നീലമുഖാ നീലാഗ്രാഃ| തന്വസ്രം തന്വസ്രം തനു അഘനമ്, അസ്രം രക്തം സ്രവന്തീതി തന്വസ്രസ്രാവിണഃ| വിസ്രാഃ ആമഗന്ധിനഃ| തനവഃ സ്വല്പാഃ| മൃദവഃ കോമലാഃ| ശ്ലഥാഃ ലമ്ബനശീലാഃ| യവമധ്യാഃ യവവന്മധ്യേ സ്ഥൂലാഃ| ഹരിത് ഹരിത്പത്രവര്ണം, പീതം ഹരിതാലാഭം, ഹാരിദ്രം ഹരിദ്രാവര്ണമ്; ആദിശബ്ദാദ്വിണ്മൂത്രനേത്രവക്ത്രാണാം ഗ്രഹണമ്||൧൬-൧൮||

Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23

ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ മഹാമൂലാ ഘനാ മന്ദരുജഃ സിതാഃ | ഉത്സന്നോപചിതസ്നിഗ്ധസ്തബ്ധവൃത്തഗുരുസ്ഥിരാഃ ||൧൯|| പിച്ഛിലാഃ സ്തിമിതാഃ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ സ്പര്ശനപ്രിയാഃ | കരീരപനസാസ്ഥ്യാഭാസ്തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാഃ ||൨൦|| വങ്ക്ഷണാനാഹിനഃ പായുബസ്തിനാഭിവികര്ഷിണഃ | സശ്വാസകാസഹൃല്ലാസപ്രസേകാരുചിപീനസാഃ ||൨൧|| മേഹകൃച്ഛ്രശിരോജാഡ്യശിശിരജ്വരകാരിണഃ | ക്ലൈബ്യാഗ്നിമാര്ദവച്ഛര്ദിരാമപ്രായവികാരദാഃ ||൨൨|| വസാഭസകഫപ്രായപുരീഷാഃ സപ്രവാഹികാഃ | ന സ്രവന്തി ന ഭിദ്യന്തേ പാണ്ഡുസ്നിഗ്ധത്വഗാദയഃ ||൨൩|| (വാ. നി. അ. ൭) |

ശ്ലേഷ്മാര്ശോലക്ഷണമാഹ– ശ്ലേഷ്മോല്ബണേ ഇത്യാദി| അത്ര ‘ഗുദാങ്കുരാ’ ഇത്യനുവര്തതേ| മഹാമൂലാ ദൂരവാസ്ത്വവഗാഹിനഃ| ഘനാ നിബിഡാവയവാഃ| ഉത്സന്നാ ദൈര്ഘ്യേണോദ്ഗതാഃ, ഉപചിതാഃ പരിണാഹേന സ്ഥൂലാഃ, സ്തബ്ധാ അനമ്രാഃ, വൃത്താഃ പരിണാഹേന വര്തുലാഃ, ഗുരവോ ഗുരുദ്രവ്യാക്രാന്തമിവ ഗുദം കുര്വതേ, സ്ഥിരാ അചഞ്ചലാഃ| ശ്ലക്ഷ്ണാ മണിവന്മസൃണാഃ| കണ്ഡ്വാഢ്യാഃ കണ്ഡൂബഹുലാഃ; കണ്ഡൂവ്യപഗമാര്ഥം സ്പൃശ്യമാനാഃ പ്രീണയന്ത്യര്ശസമിതി സ്പര്ശനപ്രിയാഃ| കരീരോ മരുജദ്രുമഃ, പനസഃ കണ്ടകിഫലം, തയോരസ്ഥ്യാഭാഃ, അഥവാ കരീരോ വംശാങ്കുരഃ; തേന കരീരാഭാഃ, പനസാസ്ഥ്യാഭാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ ഗോസ്തനസന്നിഭാഃ ഗോസ്തനസദൃശാ ഇത്യര്ഥഃ| വങ്ക്ഷണൌ ആനാഹിതുമാബദ്ധുമിവ ശീലം യേഷാം തേ തഥാ; ഗുദപ്രത്യാസത്ത്യാ വങ്ക്ഷണയോഃ പ്രേരണാദ്യസാമര്ഥ്യകാരിണ ഇത്യര്ഥഃ| പായുബസ്തിനാഭിവികര്ഷിണ ഇതി പായ്വാദിഷ്വാകര്ഷവത്പീഡാകാരിണഃ| പ്രസേകോ മുഖസ്യ ഗുദസ്യ വാ; കൃച്ഛ്രം മൂത്രകൃച്ഛ്രം, ശിരോജാഡ്യം ശിരഃസ്തിമിതതാ, ശിശിരജ്വരകാരിണഃ ശീതജ്വരകാരിണഃ| ക്ലൈബ്യം സ്ത്രീഷ്വനുത്സാഹഃ, അഗ്നിമാര്ദവം വഹ്നിമാന്ദ്യം, ഛര്ദിര്വമിഃ| ആമപ്രായവികാരദാഃ ആമബഹുലാ യേ രോഗാഃ അതീസാരഗ്രഹണ്യാദയസ്തത്പ്രദാഃ| പ്രായസ്ഥാനേ ‘പ്രാജ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ; പ്രായപ്രാജ്യശബ്ദയോഃ പ്രചുരാര്ഥത്വാത്| വസാഭം ച സകഫം ച പ്രാജ്യം ച പുരീഷം യേഷാം തേ തഥാ| ന സ്രവന്തി ‘ക്ലേദരക്താദികമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ന ഭിദ്യന്തേ ഗാഢവിട്കപ്രപീഡിതാ അപി ന വിദീര്യന്ത ഇതി||൧൯-൨൩||

Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24

സര്വൈഃ സര്വാത്മകാന്യാഹുര്ലക്ഷണൈഃ സഹജാനി ച |൨൪|

സന്നിപാതാര്ശസഃ സഹജാര്ശസശ്ച ലക്ഷണമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| സര്വൈര്വാതജാദ്യര്ശോഭവൈര്ലക്ഷണൈഃ, സര്വാത്മകാനി ത്രിദോഷജാനി; തഥാ തൈരേവ ലക്ഷണൈഃ സഹജാന്യപ്യാഹുഃ, തേഷാമപി ത്രിദോഷജത്വാത്||–

Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27

രക്തോല്ബണാ ഗുദേകീലാഃ പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ ||൨൪|| വടപ്രരോഹസദൃശാ ഗുഞ്ജാവിദ്രുമസന്നിഭാഃ | തേऽത്യര്ഥം ദുഷ്ടമുഷ്ണം ച ഗാഢവിട്കപ്രപീഡിതാഃ ||൨൫|| സ്രവന്തി സഹസാ രക്തം തസ്യ ചാതിപ്രവൃത്തിതഃ | ഭേകാഭഃ പീഡ്യതേ ദുഃഖൈഃ ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈഃ ||൨൬|| ഹീനവര്ണബലോത്സാഹോ ഹതൌജാഃ കലുഷേന്ദ്രിയഃ | (വാ. നി. അ. ൭) | വിട് ശ്യാവം കഠിനം രൂക്ഷമധോവായുര്ന വര്തതേ ||൨൭||

രക്താര്ശോലക്ഷണമാഹ– രക്തോല്ബണാ ഇത്യാദി| ഗുദേകീലാഃ കീലവത് കീലാഃ അര്ശാംസി, “ഹലദന്താത് സപ്തമ്യാഃ സഞ്ജ്ഞായാമ്” (പാ. അ. ൬ പാ. ൩ സൂ. ൧) ഇത്യലുക്സമാസഃ| പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ പൈത്തികാര്ശോലക്ഷണയുക്താഃ| വിദ്രുമസന്നിഭാഃ പ്രവാലമണിവല്ലോഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ| തേ ഗാഢവിട്കപ്രപീഡിതാഃ കഠിനപുരീഷയന്ത്രിതാഃ, ദുഷ്ടമ് ആവിലമ്, ഉഷ്ണം ച രക്തം സ്രവന്തി| തസ്യേതി രക്തസ്യ, അതിപ്രവൃത്തിതഃ അതിക്ഷയാത്, ഭേകാഭഃ പ്രാവൃഷേണ്യവര്ഷാഭ്വാഭഃ പീതച്ഛവിഃ, ‘പുരുഷഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ദുഃഖൈഃ രോഗൈഃ| ശോണിതക്ഷയസമ്ഭവൈരിതി ത്വക്പാരുഷ്യാമ്ലശീതപ്രാര്ഥനാസിരാശൈഥില്യൈഃ (സു. സൂ. അ. ൧൫) സുശ്രുതോക്തൈഃ| ബലം സ്ഥൌല്യമ്, ഉത്സാഹോ ഹര്ഷഃ| ഹതൌജാ ഹതശക്തിഃ| കലുഷേന്ദ്രിയ ആവിലചക്ഷുഃ, വ്യാകുലസര്വേന്ദ്രിയോ വാ| വിട് ശ്യാവമിതി വിട്ശബ്ദോ നപുംസകോऽപ്യസ്തി, ഏതന്നിര്ദേശാദേവ| കാശ്മീരാസ്തു ചരകേ– “വിട് ശ്യാവാ കഠിനാ രൂക്ഷാ” ഇത്യേവ പഠന്തി| അധോവായുര്ന വര്തതേ ഗുദേന, പ്രതിലോമഗത്വാത്||൨൪-൨൭||

Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30

തനു ചാരുണവര്ണം ച ഫേനിലം ചാസൃഗര്ശസാമ് | കട്യൂരുഗുദശൂലം ച ദൌര്ബല്യം യദി ചാധികമ് ||൨൮|| തത്രാനുബന്ധോ വാതസ്യ ഹേതുര്യദി ച രൂക്ഷണമ് | ശിഥിലം ശ്വേതപീതം ച വിട് സ്നിഗ്ധം ഗുരു ശീതലമ് ||൨൯|| യദ്യര്ശസാം ഘനം ചാസൃക് തന്തുമത് പാണ്ഡു പിച്ഛിലമ് | ഗുദം സപിച്ഛം സ്തിമിതം ഗുരു സ്നിഗ്ധം ച കാരണമ് | ശ്ലേഷ്മാനുബന്ധോ വിജ്ഞേയസ്തത്ര രക്താര്ശസാം ബുധൈഃ ||൩൦|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

ഇദാനീം തസ്യൈവ രക്താര്ശസോ നിദാനസ്യ രക്തസ്യ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമാഹ– തന്വിത്യാദി| തത്രാനുബന്ധോ വാതസ്യേതി വാതാദിദുഷ്ടസ്യൈവ രക്തസ്യാരമ്ഭകത്വാന്നതു കേവലസ്യ, ദോഷത്വാഭാവാത്| ശിഥിലമിത്യാദിനാ കഫാനുബന്ധസ്യ| നനു, പിത്താനുബന്ധഃ കുതോ നോക്ത ഇതി? ഉച്യതേ, രക്തപിത്തയോഃ പ്രായഃ സമാനലിങ്ഗത്വാത്| ഉക്തം ച പൂര്വം “രക്തോല്ബണാ ഗുദേകീലാഃ പിത്താകൃതിസമന്വിതാഃ|” ഇതി||൨൮-൩൦||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32

വിഷ്ടമ്ഭോऽന്നസ്യ ദൌര്ബല്യം കുക്ഷേരാടോപ ഏവ ച | കാര്ശ്യമുദ്ഗാരബാഹുല്യം സക്ഥിസാദോऽല്പവിട്കതാ ||൩൧|| ഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡ്വര്തേരാശങ്കാ ചോദരസ്യ ച | പൂര്വരൂപാണി നിര്ദിഷ്ടാന്യര്ശസാമഭിവൃദ്ധയേ ||൩൨|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

പൂര്വരൂപമാഹ– വിഷ്ടമ്ഭ ഇത്യാദി| വിഷ്ടമ്ഭോऽന്നസ്യേതി വിഷ്ടഭ്യാന്നസ്യാജീര്ണതാഗമനമ് ആഹാരോ വാ വാ വിഷ്ടബ്ധഃ ആമാശയ ഏവാവതിഷ്ഠതേ, വാതവൈഗുണ്യാത്| ദൌര്ബല്യം ഹീനശക്തിതാ| ‘വിഷ്ടമ്ഭോऽങ്ഗസ്യ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിഷ്ടമ്ഭോ മലസ്യ, അങ്ഗസ്യ ദൌര്ബല്യമ്| യദ്യപി നിദാനാനന്തരം പൂര്വരൂപം വക്തവ്യം ഭവതി, തഥാऽപി നിദാനലക്ഷണാനന്തരമത്ര പൂര്വരൂപം; നിദാനലിങ്ഗയോശ്ചികിത്സാങ്ഗതമത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം തയോഃ പൂര്വമഭിധാനമ്; അഥവാऽവശ്യവക്തവ്യാനാം കാമചാരാദഭിധാനമിതി| ഏവമന്യത്രാപി വ്യതിക്രമേ ദ്രഷ്ടവ്യമ്| കുക്ഷേരാടോപോ ‘ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ’ ഇതി ചക്രഃ, ‘തനതനീ’ ഇതി ഗുണാകരഃ; ‘രുജാപൂര്വകഃ ക്ഷോഭഃ’ ഇതി ഗദാധരഃ, പുരീഷവൃദ്ധിലക്ഷണേ ച ‘ആടോപമ് ആധ്മാനമ്’ ഇതി വിവൃതവാന്; ഏതച്ച ന സര്വത്ര, ഗുല്മപൂര്വരൂപേ ആടോപാധ്മാനയോരുഭയോരപി പാഠാത്| ഉദ്ഗാരബാഹുല്യമധോനിരുദ്ധസ്യ വായോരൂര്ധ്വഗമനാത്| സക്ഥിസാദോ ജങ്ഘാവസാദഃ| ഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡ്വര്തേഃ ഗ്രഹണീദോഷയുക്തപാണ്ഡുരോഗസ്യ ഉദരസ്യ ചാശങ്കാ, തേഷാം ലക്ഷണദര്ശനാത്| ‘ഗ്രഹണീദോഷപാണ്ഡ്വര്തിഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഗ്രഹണീദോഷസ്യ പാണ്ഡോഃ പാണ്ഡുരോഗസ്യ ചാര്തിഃ പീഡാ സ്യാത്| അഭിവൃദ്ധയേ ഉത്പത്ത്യര്ഥമിതി||൩൧-൩൨||

Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34

പഞ്ചാത്മാ മാരുതഃ പിത്തം കഫോ ഗുദവലിത്രയമ് | സര്വ ഏവ പ്രകുപ്യന്തി ഗുദജാനാം സമുദ്ഭവേ ||൩൩|| തസ്മാദര്ശാംസി ദുഃഖാനി ബഹുവ്യാധികരാണി ച | സര്വദേഹോപതാപീനി പ്രായഃ കൃച്ഛ്രതമാനി ച ||൩൪|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

നനു, ഗുദദേശദുഷ്ട്യാ ഗുദജസ്യോത്പാദാത് കഥം സര്വദേഹേ കൃശത്വകൃഷ്ണത്വാദിരൂപാ ദുഷ്ടിരിത്യത ആഹ– പഞ്ചാത്മേത്യാദി| പഞ്ചാത്മാ പഞ്ചസ്വരൂപഃ, പ്രാണാപാനസമാനോദാനവ്യാനഭേദാത്; ഇതി തേഷാം സ്ഥാനാനി| ഏവം ലിങ്ഗവിപരിണാമാത് പഞ്ചാത്മകത്വം പിത്തേऽപി യോജ്യം, പിത്തം ഹ്യാലോചകരഞ്ജകസാധകപാചകഭ്രാജകഭേദാദ്ഭിന്നമ്| ഏവം കഫോऽപി പഞ്ചാത്മാ, ഹൃദയാമാശയജിഹ്വാശിരഃസന്ധിഷു ക്രമേണാവലമ്ബകക്ലേദകബോധകതര്പകശ്ലേഷ്മകഭേദാത്| യദാഹ ഗൌതമഃ– “ശ്ലേഷ്മാ തു പഞ്ചവിധോരഃസ്ഥഃ ക്ലേദകാദിസ്വകര്മണാ| കഫധാമ്നാം ച സര്വേഷാം യത് കരോത്യവലമ്ബനമ്|| അതോऽവലമ്ബകഃ, ശ്ലേഷ്മാ യസ്ത്വാമാശയസംശ്രിതഃ| ക്ലേദകഃ സോऽന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാദ്, രസബോധനാത്|| ബോധകോ രസനാസ്ഥസ്തു, ശിരഃസംസ്ഥോऽക്ഷിതര്പണാത്| തര്പകഃ, ശ്ലേഷ്മകഃ സമ്യക് ശ്ലേഷണാത് സന്ധിഷു സ്ഥിതഃ||” ഇതി| ഗുദവലീത്രയസ്യ ച പ്രകോപോ വികൃതത്വം, സന്നിധാനസ്യാപ്യഭാവാത്, വലീദുഷ്ടേരപ്രാപ്തേശ്ച| സര്വ ഏവേതി ഉക്തമാരുതാദയ ഏവേതി| തസ്മാദിത്യാദി| ബഹുവ്യാധികരാണീതി ജഠരാഗ്നിമാന്ദ്യാദ്യുപദ്രവകരാണി| പ്രായഃ കൃച്ഛ്രതമാനീതി പ്രായോഗ്രഹണാദസാധ്യാനി സുഖസാധ്യാന്യപി||൩൩-൩൪||

Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37

ബാഹ്യായാം തു വലൌ ജാതാന്യേകദോഷോല്ബണാനി ച | അര്ശാംസി സുഖസാധ്യാനി ന ചിരോത്പതിതാനി ച ||൩൫|| ദ്വന്ദ്വജാനി ദ്വിതീയായാം വലൌ യാന്യാശ്രിതാനി ച | കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി താന്യാഹുഃ പരിസംവത്സരാണി ച ||൩൬|| സഹജാനി ത്രിദോഷാണി യാനി ചാഭ്യന്തരാം വലിമ് | ജായന്തേऽര്ശാംസി സംശ്രിത്യ താന്യസാധ്യാനി നിര്ദിശേത് ||൩൭|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

ഉക്തവാതാദ്യര്ശസാം സാധ്യത്വാദികമാഹ– ബാഹ്യായാമിത്യാദി| ന ചിരോത്പതിതാനീതി അനതിക്രാന്തസംവത്സരാണി| പരിസംവത്സരാണീതി പരിഗതോऽതിക്രാന്തഃ സംവത്സരോ യൈസ്താനി തഥാ| യാനി തു ബാഹ്യവലിജാതാനി ദ്വിദോഷോല്ബണാനി താനി കൃച്ഛ്രാണി, ത്രിദോഷജാനി യാപ്യാനീത്യുക്തമ്; ഏവം ദ്വിതീയായാമേകദോഷോല്ബണാനി കൃച്ഛ്രാണി, ദ്വിദോഷോല്ബണാനി യാപ്യാനി, ത്രിദോഷോല്ബണാന്യസാധ്യാനി; ഏവം തൃതീയായാമേകദോഷോല്ബണാനി യാപ്യാനി, ശേഷാണ്യസാധ്യാനി| യദ്യാപ്യം പ്രത്യാഖ്യേയം വാ തദ്ദോഷവലിഭേദേऽപ്യസാധ്യമേവ; യദുക്തം ചരകേണ– “നാസാധ്യഃ സാധ്യതാം യാതി സാധ്യോ യാതി ത്വസാധ്യതാമ്|” (ച. നി. അ. ൮) ഇതി||൩൫-൩൭||

Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38

ശേഷത്വാദായുഷസ്താനി ചതുഷ്പാദസമന്വിതേ | യാപ്യന്തേ ദീപ്തകായാഗ്നേഃ പ്രത്യാഖ്യേയാന്യതോऽന്യഥാ ||൩൮|| (ച. ചി. അ. ൧൪) |

അസാധ്യോ ഹി ദ്വിവിധോ യാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയഭേദാത്, തത്ര യദ്യായുഃശേഷോऽസ്തി ചതുഷ്പാദസമ്പത്തിശ്ച തദാ യാപ്യത്വമന്യഥാ പ്രത്യാഖ്യേയത്വമിത്യാഹ– ശേഷത്വാദിത്യാദി| ചതുഷ്പാദസമന്വിതേ ‘അര്ശോരോഗിണി’ ഇതി ശേഷഃ| സമന്വിത ഇതി ഭാവേ ക്തഃ, തേന ‘ചതുഷ്പാദസമന്വയേ സതി’ ഇതി ചക്രഃ||൩൮||

Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41

ഹസ്തേ പാദേ മുഖേ നാഭ്യാം ഗുദേ വൃഷണയോസ്തഥാ | ശോഥോ ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം ച യസ്യാസാധ്യോऽര്ശസോ ഹി സഃ ||൩൯|| ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലം സമ്മോഹശ്ഛര്ദിരങ്ഗസ്യ രുഗ്ജ്വരഃ | തൃഷ്ണാ ഗുദസ്യ പാകശ്ച നിഹന്യുര്ഗുദജാതുരമ് ||൪൦|| (ച. ചി. അ. ൧൪) | തൃഷ്ണാ അരോചകശൂലാര്തമതിപ്രസ്രുതശോണിതമ് | ശോഥാതിസാരസംയുക്തമര്ശാംസി ക്ഷപയന്തി ഹി ||൪൧|| (സു. സൂ. അ. ൩൩) |

ഉപദ്രവാദസാധ്യത്വമാഹ– ഹസ്തേ ഇത്യാദി| ഹസ്തപാദാദിശോഥോ മിലിതോऽസാധ്യലക്ഷണമ്| അത്ര ഹൃത്പാര്ശ്വശൂലസമ്മോഹാദി വ്യസ്തം സമസ്തം വാ||൩൯-൪൧||

Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

മേഢ്രാദിഷ്വപി വക്ഷ്യന്തേ യഥാസ്വം, നാഭിജാനി ച | ഗണ്ഡൂപദാസ്യരൂപാണി പിച്ഛിലാനി മൃദൂനി ച ||൪൨|| (വാ. നി. അ. ൭) |

അഥ മേഢ്രജാദീനാം സ്വരൂപമാഹ– മേഢ്രാദിഷ്വിത്യാദി| മേഢ്രാദിഷ്വപി വക്ഷ്യന്തേ യഥാസ്വമിത്യന്തേന ഛേദഃ| തേന ‘നാസാര്ശ’ ഇത്യാദിവ്യപദേശഃ| ഗണ്ഡൂപദാസ്യരൂപാണി കിഞ്ചുലകമുഖസദൃശാനി||൪൨||

Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43

വ്യാനോ ഗൃഹീത്വാ ശ്ലേഷ്മാണം കരോത്യര്ശസ്ത്വചോ ബഹിഃ | കീലോപമം സ്ഥിരഖരം ചര്മകീലം തു തദ്വിദുഃ ||൪൩|| (വാ. നി. അ. ൭) |

ചര്മകീലസമ്പ്രാപ്തിമാഹ– വ്യാന ഇത്യാദി| വ്യാനോ വായുഃ, “ഏതച്ച ഗുദൌഷ്ഠദേശ ഏവ നാന്യത്ര ഇതി കാര്തികകുണ്ഡാദയഃ”||൪൩||

Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44

വാതേന തോദപാരുഷ്യം പിത്താദസിതവക്ത്രതാ | ശ്ലേഷ്മണാ സ്നിഗ്ധതാ ചാസ്യ ഗ്രഥിതത്വം സവര്ണതാ ||൪൪|| (വാ. നി. അ. ൭) |

തസ്യൈവ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണമാഹ– വാതേനേത്യാദി| സവര്ണതാ ഗാത്രസവര്ണതാ|൪൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽര്ശോനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫||

ഇതി ശ്രീവിജരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമര്ശോനിദാനം സമാപ്തമ്||൫||