5. arśōnidānam

Adhikarana arshasAM ShaDbhedAH (1) · Śloka 1

అథార్శోనిదానం | పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ శోణితాత్ సహజాని చ | అర్శాంసి షట్ప్రకారాణి విద్యాద్గుదవలిత్రయే ||1||

అతీసారగ్రహణ్యర్శసాం పరస్పరానుబంధిత్వాదతీసారగ్రహణ్యనంతరమర్శ ఉచ్యతే– పృథగిత్యాది| ‘అరివత్ ప్రాణాన్ శృణాతి హినస్తీత్యర్శః’ ఇతి పృషోదరాదిపాఠాన్నిరుక్తిమాహుః| సహజానీతి సహ శరీరేణ జాతాని, గుదవల్యారంభకబీజభాగస్య దోషదూషితత్వాత్| అత్ర ద్వంద్వజాని ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వాన్న పృథగ్గణితాని| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “అర్శఃసు దృశ్యతే రూపం యదా వై దోషయోర్ద్వయోః| సంసర్గం తం విజానీయాత్ సంసర్గః షడ్విధశ్చ సః||” (సు. ని. అ. 2) ఇతి| షడ్విధత్వం చాత్ర సంసర్గస్య వాతాదిభిర్యుగ్మైస్త్రయః సంసర్గాః, తైరేవ రక్తయోగాదపరే త్రయ ఇతి| సన్నిపాతజం త్వేకైకదోషజేష్వదృష్టస్యాసాధ్యత్వస్య యోగాద్వికృతివిషమసమవాయారబ్ధమితి సంఖ్యయా పృథగ్గణితం| గుదవలిత్రయ ఇతి అర్ధపంచాంగులమానం గుదం, తస్యావయవభూతాస్తిస్రో వలయ ఉపర్యుపరి వ్యవస్థితాః శంఖావర్తనిభాః ప్రవాహణీవిసర్జనీసంవరణీనామికాః; తత్ర గుదౌష్ఠమర్ధాంగులం, తదూర్ధ్వమంగులమానా ప్రథమావలీ సుశ్రుతేన (సు. ని. అ. 2) నిర్దిష్టా; భోజేऽప్యుక్తం– “రోమాంతేభ్యో యవాధ్యర్ధం గుదౌష్ఠం పరిచక్షతే| గుదౌష్ఠాదంగులం చైకం ప్రథమాం తాం వలీం విదుః|| సార్ధైకాంగులమానేన తదన్యేऽపి ప్రకీర్తితే||” ఇతి సార్ధాంగులమానా ద్వితీయా తృతీయా చేతి||1||

Adhikarana samprAptipUrvakamarshaHsvarUpam (2) · Śloka 2

దోషాస్త్వఙ్మాంసమేదాంసి సందూష్య వివిధాకృతీన్ | మాంసాంకురానపానాదౌ కుర్వంత్యర్శాంసి తాన్ జగుః ||2|| (వా. ని. అ. 7) |

సంప్రాప్తిపూర్వకమర్శఃస్వరూపమాహ– దోషా ఇత్యాది| త్వఙ్మాంసగ్రహణేన త్వఙ్మాంసాశ్రితం రక్తమపి గృహ్యతే, చికిత్సాయాం రక్తస్రావణోపదేశాత్| అపానం గుదం, ఆదిశబ్దేన నాసికాదీనాం గ్రహణం| కాయచికిత్సకాస్తు గుదజస్యైవార్శస్త్వమిచ్ఛంతి, నాసాదిజానాం త్వధిమాంసత్వం, తేషు “పంచాత్మా మారుతః” ఇత్యాదిసంప్రాప్తేరభావాత్, విష్టంభ ఇత్యాదిపూర్వరూపస్య చాసంభవాత్; యదాహ చరకః– ‘శిశ్న’ ఇత్యారభ్య యావత్ “అధిమాంసవ్యపదేశ ఏవ” (చ. చి. అ. 14) ఇతి| సుశ్రుతేన తు మాంసాంకురత్వసాధర్మ్యాత్ శస్త్రక్షారాగ్నిసాధ్యత్వాచ్చ తేష్వర్శఃశబ్దప్రయోగః కృతః, సార్షపాదిస్నేహే తైలవ్యపదేశవత్; సుశ్రుతార్థవాదినో వాగ్భటస్యాప్యయమేవాభిప్రాయ ఇతి||2||

Adhikarana vAtArshonidAnam (3-4) · Śloka 4

కషాయకటుతిక్తాని రూక్షశీతలఘూని చ | ప్రమితాల్పాశనం తీక్ష్ణం మద్యం మైథునసేవనం ||3|| లంఘనం దేశకాలౌ చ శీతౌ వ్యాయామకర్మ చ | శోకో వాతాతపస్పర్శో హేతుర్వాతార్శసాం మతః ||4|| (చ. చి. అ. 14) |

వాతార్శసో నిదానమాహ– కషాయేత్యాది| ప్రమితం అల్పతమం, అల్పం మాత్రాహీనమశనం, జేజ్జటస్త్వాహ– ‘ప్రమితమతీతకాలభోజనం’| ‘ప్రమృత’ ఇతి పాఠే తు నష్టశక్తికం ధాన్యాదికమాహుః| ‘ప్రమితాశనమేకరసాభ్యాసః’ ఇత్యన్యే| తన్నాతియుక్తం; ఏకరసాభ్యాసః కిం వాతప్రకోపకస్య కట్వాదేః, కఫప్రకోపకస్య మధురాదేర్వా? నాద్యః, కట్వాదేరత్రైవోపాత్తత్వాత్; ద్వితీయే మధురాదీనాం త్వభ్యాసో వాతశామక ఏవ, ఏకరసాభ్యాసాచ్చ దౌర్బల్యముక్తం నతు వాతవృద్ధిరితి చింత్యమేతత్| తీక్ష్ణమితి మద్యవిశేషణం, పైష్టికాదిమృదుమద్యస్య వాతప్రశమకత్వాత్| శీతో దేశ ఆనూపః, కాలో హేమంతాదిః| ఆతపస్య ఉష్ణం, ఆతపస్యోష్ణగుణస్యాప్యుద్భూతరౌక్ష్యాద్వాతప్రకోపకత్వమితి||3-4||

Adhikarana pittArshonidAnam (5-6) · Śloka 6

కట్వమ్లలవణోష్ణాని వ్యాయామాగ్న్యాతపప్రభాః | దేశకాలావశిశిరౌ క్రోధో మద్యమసూయనం ||5|| విదాహి తీక్ష్ణముష్ణం చ సర్వం పానాన్నభేషజం | పిత్తోల్బణానాం విజ్ఞేయః ప్రకోపే హేతురర్శసాం ||6|| (చ. చి. అ. 14) |

పిత్తార్శోనిదానమాహ– కట్వమ్లేత్యాది| దేశకాలావశిశిరావితి ఉష్ణో దేశో మరుః, ఉష్ణః కాలః శరద్ గ్రీష్మశ్చ| అసూయనం పరసంపత్తౌ ద్వేషః, స క్రోధవిశేష ఏవ| పిత్తోల్బణానామిత్యనేన సర్వేషామర్శసాం త్రిదోషజత్వం, అధికేన తు వ్యపదేశ ఇతి దర్శితం చరకేణ| యదాహ స ఏవ– “అర్శాంసి నామ జాయంతే నాऽసన్నిపతితైస్త్రిభిః| దోషైర్దోషవిశేషాత్తు విశేషః కథ్యతేऽర్శసాం||” (చ. చి. అ. 14) ఇతి||5-6||

Adhikarana shleShmArshonidAnam (7-8) · Śloka 8

మధురస్నిగ్ధశీతాని లవణామ్లగురూణి చ | అవ్యాయామో దివాస్వప్నః శయ్యాసనసుఖే రతిః ||7|| ప్రాగ్వాతసేవా శీతౌ చ దేశకాలావచింతనం | శ్లైష్మికాణాం సముద్దిష్టమేతత్ కారణమర్శసాం ||8|| (చ. చి. అ. 14) |

శ్లేష్మార్శోనిదానమాహ– మధురేత్యాది| శయ్యాసనసుఖే రతిరితి సుఖశయ్యాసనే రతిరాసక్తిః| ప్రాగ్వాతసేవా పురోవాతసేవనం| అచింతనం నిశ్చింతతా||7-8||

Adhikarana dvandvajArshonidAnam (9) · Śloka 9

హేతులక్షణసంసర్గాద్విద్యాద్ద్వంద్వోల్బణాని చ |9|

ద్వంద్వజార్శోనిదానాదికమాహ– హేత్విత్యాది| హేతులక్షణసంసర్గాదితి దోషద్వయస్య నిదానమేలకేన లక్షణమేలకేన చ ద్వంద్వోల్బణాని ద్వంద్వజాని విద్యాత్|9|–

Adhikarana tridoShajArshonidAnam (9) · Śloka 9

సర్వో హేతుస్త్రిదోషాణాం సహజైర్లక్షణం సమం ||9|| (చ. చి. అ. 14) |

త్రిదోషజార్శోనిదానమాహ– సర్వ ఇత్యాది| సర్వో హేతురితి ఏకైకశో వాతాద్యర్శసాం యో హేతురుక్తః స త్రిదోషజానాం భవతి, త్రయో దోషా జనకత్వేనైషాం సంతీతి త్రిదోషజాని| సహజైర్లక్షణం సమమితి తేషాం లక్షణం సహజైరర్శోభిః సహ సమం సదృశం, సహజానాం యల్లక్షణం తత్త్రిదోషజానామిత్యర్థః| ‘సహజైర్లక్షణైః సమం’ ఇతి పాఠాంతరే తు సహజైః సహజార్శోభవైర్లక్షణైః సమం సహ సర్వో హేతుస్త్రిదోషాణామితి యోజ్యం| సహజార్శోలక్షణం చాత్ర సంగ్రహేణోక్తం తంత్రాంతరాదనుస్మర్తవ్యం; యదాహ సుశ్రుతః– “దుర్దర్శనాని పరుషారుణపాండూని దారుణాంతర్ముఖాని, తైరుపద్రుతః కృశోऽల్పభుక్ సిరాసంతతగాత్రోऽల్పప్రజః క్షీణరేతాః క్షామస్వరః క్రోధనోऽల్పాగ్నిర్ఘ్రాణశిరోऽక్షిశ్రవణరోగవాన్, సతతమంత్రకూజనాటోపహృదయోపలేపారోచకప్రభృతిభిః పీడ్యతే||” (సు. ని. అ. 2) ఇతి; చరకే చ– ‘కానిచిదణూని’ (చ. చి. అ. 14) ఇత్యాదినా ప్రభూతతరం లక్షణముక్తం| నను, త్రిదోషజానీతి విశేషాభిధానమనుపపన్నం, సర్వేషామేవ రోగాణాం త్రిదోషజత్వాత్| యదుక్తం– “ద్రవ్యమేకరసం నాస్తి న రోగోऽప్యేకదోషజః| యోऽధికస్తేన నిర్దేశః క్రియతే రసదోషయోః||” ఇతి| నైవం; “సర్వదేహచరాస్తు వాతపిత్తశ్లేష్మాణః” ఇతి వచనాదేకస్మిన్ ధాత్వాదౌ దోషేణ దూషితే సతి తద్గతేతరదోషేऽప్యవశ్యంభావినీ కాచిద్దుష్టిః, దుష్టదోషసంబంధాత్| కించ స్వకారణాత్ వృద్ధో వాయుః శైత్యాచ్ఛీతస్య శ్లేష్మణో బలమాదధాతి, లాఘవాత్తేజోరూపస్య పిత్తస్య; పిత్తం చ కటుత్వాద్వాతస్య, ద్రవత్వాత్ శ్లేష్మణః; కఫశ్చ శైత్యాద్వాయోః, ద్రవత్వాత్ పిత్తస్యేతి| అత ఏవోక్తం– “న రోగోऽప్యేకదోషజః” ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణోక్తం– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్|” ఇతి| యత్ర తు స్వకారణాత్త్రయోऽపి కుపితాస్తత్ర త్రిదోషవ్యపదేశ ఇతి సిద్ధాంతః; ఏవం సర్వత్ర||9||

Adhikarana vAtArsholakShaNam (10-15) · Śloka 15

గుదాంకురా బహ్వనిలాః శుష్కాశ్చిమచిమాన్వితాః | మ్లానాః శ్యావారుణాః స్తబ్ధా విశదాః పరుషాః ఖరాః ||10|| మిథో విసదృశా వక్రాస్తీక్ష్ణా విస్ఫుటితాననాః | బింబీఖర్జూరకర్కంధూకార్పాసీఫలసన్నిభాః ||11|| కేచిత్ కదంబపుష్పాభాః కేచిత్ సిద్ధార్థకోపమాః | శిరఃపార్శ్వాంసకట్యూరువంక్షణాద్యధికవ్యథాః ||12|| క్షవథూద్గారవిష్టంభహృద్గ్రహారోచకప్రదాః | కాసశ్వాసాగ్నివైషమ్యకర్ణనాదభ్రమావహాః ||13|| తైరార్తో గ్రథితం స్తోకం సశబ్దం సప్రవాహికం | రుక్ఫేనపిచ్ఛానుగతం విబద్ధముపవేశ్యతే ||14|| కృష్ణత్వఙ్నఖవిణ్మూత్రనేత్రవక్త్రశ్చ జాయతే | గుల్మప్లీహోదరాష్ఠీలాసంభవస్తత ఏవ చ ||15|| (వా. ని. అ. 7) |

పూర్వం నిదానముక్తం, సంప్రతి వాతాదిభేదేనార్శసాం లక్షణాన్యుచ్యంతే, తత్ర ప్రథమం వాతార్శోలక్షణమాహ– గుదేత్యాది| గుదాంకురా గుదే అంకురాకారాః మాంసప్రరోహాః, త ఏవ అర్శాంసి| బహ్వనిలా వాతోల్బణాః| శుష్కాః స్రావరహితాః| చిమచిమా వేదనావిశేషః| మ్లానా అనుపచితాః| స్తబ్ధాః కాఠిన్యాత్| విశదా అపిచ్ఛిలాః, ధూలిస్పర్శవత్| పరుషాః కర్కశాః, గోజిహ్వాస్పర్శవత్| ఖరాః కర్కోటఫలవత్ సూక్ష్మానేకకంటకాచితాః| ఏషు వికల్పేషు వక్ష్యమాణం కేచిదితి పదం సంబంధనీయం| మిథోవిసదృశాః పరస్పరభిన్నరూపాః| వక్రా ధనుఃకాష్ఠాదివత్| తీక్ష్ణాః సూక్ష్మాగ్రాః| ఫలసన్నిభా ఇతి బింబ్యాదిభిః సంబధ్యతే, బింబ్యాదిసన్నిభత్వం చాకృత్యా జ్ఞేయం| బింబీ ఓష్ఠోపమఫలా ‘తేలాకుచా’ ఇతి లోకే ఖ్యాతా, కార్పాసీ వనకార్పాసీ, కదంబపుష్పాభాః స్థూలా అనేకసూక్ష్మశిఖరాః| సిద్ధార్థకోపమాః సూక్ష్మపిడకారూపాః| హృదయం గృహీతమివేతి వేదనా హృద్గ్రహః| గ్రథితం గ్రంథిలం పాషాణవత్| రుక్ శూలం| పిచ్ఛా పిచ్ఛిలో ద్రవభాగః| ఉపవేశ్యతే వర్చస్త్యాజ్యతే| కృష్ణశబ్దస్త్వగాదిభిః వక్త్రాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అస్యోపద్రవమాహ– గుల్మేత్యాది| అష్ఠీలా వాతరోగవిశేషః||10-15||

Adhikarana pittArsholakShaNam (16-18) · Śloka 18

పిత్తోత్తరా నీలముఖా రక్తపీతాసితప్రభాః | తన్వస్రస్రావిణో విస్రాస్తనవో మృదవః శ్లథాః ||16|| శుకజిహ్వాయకృత్ఖండజలౌకోవక్త్రసన్నిభాః | దాహపాకజ్వరస్వేదతృణ్మూర్ఛారుచిమోహదాః ||17|| సోష్మాణో ద్రవనీలోష్ణపీతరక్తామవర్చసః | యవమధ్యా హరిత్పీతహారిద్రత్వఙ్నఖాదయః ||18|| (వా. ని. అ. 7) |

పిత్తార్శోలక్షణమాహ– పిత్తోత్తరా ఇత్యాది| నీలముఖా నీలాగ్రాః| తన్వస్రం తన్వస్రం తను అఘనం, అస్రం రక్తం స్రవంతీతి తన్వస్రస్రావిణః| విస్రాః ఆమగంధినః| తనవః స్వల్పాః| మృదవః కోమలాః| శ్లథాః లంబనశీలాః| యవమధ్యాః యవవన్మధ్యే స్థూలాః| హరిత్ హరిత్పత్రవర్ణం, పీతం హరితాలాభం, హారిద్రం హరిద్రావర్ణం; ఆదిశబ్దాద్విణ్మూత్రనేత్రవక్త్రాణాం గ్రహణం||16-18||

Adhikarana shleShmArsholakShaNam (19-23) · Śloka 23

శ్లేష్మోల్బణా మహామూలా ఘనా మందరుజః సితాః | ఉత్సన్నోపచితస్నిగ్ధస్తబ్ధవృత్తగురుస్థిరాః ||19|| పిచ్ఛిలాః స్తిమితాః శ్లక్ష్ణాః కండ్వాఢ్యాః స్పర్శనప్రియాః | కరీరపనసాస్థ్యాభాస్తథా గోస్తనసన్నిభాః ||20|| వంక్షణానాహినః పాయుబస్తినాభివికర్షిణః | సశ్వాసకాసహృల్లాసప్రసేకారుచిపీనసాః ||21|| మేహకృచ్ఛ్రశిరోజాడ్యశిశిరజ్వరకారిణః | క్లైబ్యాగ్నిమార్దవచ్ఛర్దిరామప్రాయవికారదాః ||22|| వసాభసకఫప్రాయపురీషాః సప్రవాహికాః | న స్రవంతి న భిద్యంతే పాండుస్నిగ్ధత్వగాదయః ||23|| (వా. ని. అ. 7) |

శ్లేష్మార్శోలక్షణమాహ– శ్లేష్మోల్బణే ఇత్యాది| అత్ర ‘గుదాంకురా’ ఇత్యనువర్తతే| మహామూలా దూరవాస్త్వవగాహినః| ఘనా నిబిడావయవాః| ఉత్సన్నా దైర్ఘ్యేణోద్గతాః, ఉపచితాః పరిణాహేన స్థూలాః, స్తబ్ధా అనమ్రాః, వృత్తాః పరిణాహేన వర్తులాః, గురవో గురుద్రవ్యాక్రాంతమివ గుదం కుర్వతే, స్థిరా అచంచలాః| శ్లక్ష్ణా మణివన్మసృణాః| కండ్వాఢ్యాః కండూబహులాః; కండూవ్యపగమార్థం స్పృశ్యమానాః ప్రీణయంత్యర్శసమితి స్పర్శనప్రియాః| కరీరో మరుజద్రుమః, పనసః కంటకిఫలం, తయోరస్థ్యాభాః, అథవా కరీరో వంశాంకురః; తేన కరీరాభాః, పనసాస్థ్యాభాశ్చేత్యర్థః| తథా గోస్తనసన్నిభాః గోస్తనసదృశా ఇత్యర్థః| వంక్షణౌ ఆనాహితుమాబద్ధుమివ శీలం యేషాం తే తథా; గుదప్రత్యాసత్త్యా వంక్షణయోః ప్రేరణాద్యసామర్థ్యకారిణ ఇత్యర్థః| పాయుబస్తినాభివికర్షిణ ఇతి పాయ్వాదిష్వాకర్షవత్పీడాకారిణః| ప్రసేకో ముఖస్య గుదస్య వా; కృచ్ఛ్రం మూత్రకృచ్ఛ్రం, శిరోజాడ్యం శిరఃస్తిమితతా, శిశిరజ్వరకారిణః శీతజ్వరకారిణః| క్లైబ్యం స్త్రీష్వనుత్సాహః, అగ్నిమార్దవం వహ్నిమాంద్యం, ఛర్దిర్వమిః| ఆమప్రాయవికారదాః ఆమబహులా యే రోగాః అతీసారగ్రహణ్యాదయస్తత్ప్రదాః| ప్రాయస్థానే ‘ప్రాజ్య’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః; ప్రాయప్రాజ్యశబ్దయోః ప్రచురార్థత్వాత్| వసాభం చ సకఫం చ ప్రాజ్యం చ పురీషం యేషాం తే తథా| న స్రవంతి ‘క్లేదరక్తాదికం’ ఇతి శేషః| న భిద్యంతే గాఢవిట్కప్రపీడితా అపి న విదీర్యంత ఇతి||19-23||

Adhikarana sannipAtArshasaH sahajArshasashca lakShaNam (24) · Śloka 24

సర్వైః సర్వాత్మకాన్యాహుర్లక్షణైః సహజాని చ |24|

సన్నిపాతార్శసః సహజార్శసశ్చ లక్షణమాహ– సర్వైరిత్యాది| సర్వైర్వాతజాద్యర్శోభవైర్లక్షణైః, సర్వాత్మకాని త్రిదోషజాని; తథా తైరేవ లక్షణైః సహజాన్యప్యాహుః, తేషామపి త్రిదోషజత్వాత్||–

Adhikarana raktArsholakShaNam (24-27) · Śloka 27

రక్తోల్బణా గుదేకీలాః పిత్తాకృతిసమన్వితాః ||24|| వటప్రరోహసదృశా గుంజావిద్రుమసన్నిభాః | తేऽత్యర్థం దుష్టముష్ణం చ గాఢవిట్కప్రపీడితాః ||25|| స్రవంతి సహసా రక్తం తస్య చాతిప్రవృత్తితః | భేకాభః పీడ్యతే దుఃఖైః శోణితక్షయసంభవైః ||26|| హీనవర్ణబలోత్సాహో హతౌజాః కలుషేంద్రియః | (వా. ని. అ. 7) | విట్ శ్యావం కఠినం రూక్షమధోవాయుర్న వర్తతే ||27||

రక్తార్శోలక్షణమాహ– రక్తోల్బణా ఇత్యాది| గుదేకీలాః కీలవత్ కీలాః అర్శాంసి, “హలదంతాత్ సప్తమ్యాః సంజ్ఞాయాం” (పా. అ. 6 పా. 3 సూ. 1) ఇత్యలుక్సమాసః| పిత్తాకృతిసమన్వితాః పైత్తికార్శోలక్షణయుక్తాః| విద్రుమసన్నిభాః ప్రవాలమణివల్లోహితా ఇత్యర్థః| తే గాఢవిట్కప్రపీడితాః కఠినపురీషయంత్రితాః, దుష్టం ఆవిలం, ఉష్ణం చ రక్తం స్రవంతి| తస్యేతి రక్తస్య, అతిప్రవృత్తితః అతిక్షయాత్, భేకాభః ప్రావృషేణ్యవర్షాభ్వాభః పీతచ్ఛవిః, ‘పురుషః’ ఇతి శేషః| దుఃఖైః రోగైః| శోణితక్షయసంభవైరితి త్వక్పారుష్యామ్లశీతప్రార్థనాసిరాశైథిల్యైః (సు. సూ. అ. 15) సుశ్రుతోక్తైః| బలం స్థౌల్యం, ఉత్సాహో హర్షః| హతౌజా హతశక్తిః| కలుషేంద్రియ ఆవిలచక్షుః, వ్యాకులసర్వేంద్రియో వా| విట్ శ్యావమితి విట్శబ్దో నపుంసకోऽప్యస్తి, ఏతన్నిర్దేశాదేవ| కాశ్మీరాస్తు చరకే– “విట్ శ్యావా కఠినా రూక్షా” ఇత్యేవ పఠంతి| అధోవాయుర్న వర్తతే గుదేన, ప్రతిలోమగత్వాత్||24-27||

Adhikarana raktArshaso vAtajAdibhedena lakShaNAni (28-30) · Śloka 30

తను చారుణవర్ణం చ ఫేనిలం చాసృగర్శసాం | కట్యూరుగుదశూలం చ దౌర్బల్యం యది చాధికం ||28|| తత్రానుబంధో వాతస్య హేతుర్యది చ రూక్షణం | శిథిలం శ్వేతపీతం చ విట్ స్నిగ్ధం గురు శీతలం ||29|| యద్యర్శసాం ఘనం చాసృక్ తంతుమత్ పాండు పిచ్ఛిలం | గుదం సపిచ్ఛం స్తిమితం గురు స్నిగ్ధం చ కారణం | శ్లేష్మానుబంధో విజ్ఞేయస్తత్ర రక్తార్శసాం బుధైః ||30|| (చ. చి. అ. 14) |

ఇదానీం తస్యైవ రక్తార్శసో నిదానస్య రక్తస్య వాతాదిభేదేన లక్షణమాహ– తన్విత్యాది| తత్రానుబంధో వాతస్యేతి వాతాదిదుష్టస్యైవ రక్తస్యారంభకత్వాన్నతు కేవలస్య, దోషత్వాభావాత్| శిథిలమిత్యాదినా కఫానుబంధస్య| నను, పిత్తానుబంధః కుతో నోక్త ఇతి? ఉచ్యతే, రక్తపిత్తయోః ప్రాయః సమానలింగత్వాత్| ఉక్తం చ పూర్వం “రక్తోల్బణా గుదేకీలాః పిత్తాకృతిసమన్వితాః|” ఇతి||28-30||

Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (31-32) · Śloka 32

విష్టంభోऽన్నస్య దౌర్బల్యం కుక్షేరాటోప ఏవ చ | కార్శ్యముద్గారబాహుల్యం సక్థిసాదోऽల్పవిట్కతా ||31|| గ్రహణీదోషపాండ్వర్తేరాశంకా చోదరస్య చ | పూర్వరూపాణి నిర్దిష్టాన్యర్శసామభివృద్ధయే ||32|| (చ. చి. అ. 14) |

పూర్వరూపమాహ– విష్టంభ ఇత్యాది| విష్టంభోऽన్నస్యేతి విష్టభ్యాన్నస్యాజీర్ణతాగమనం ఆహారో వా వా విష్టబ్ధః ఆమాశయ ఏవావతిష్ఠతే, వాతవైగుణ్యాత్| దౌర్బల్యం హీనశక్తితా| ‘విష్టంభోऽంగస్య’ ఇతి పాఠాంతరే విష్టంభో మలస్య, అంగస్య దౌర్బల్యం| యద్యపి నిదానానంతరం పూర్వరూపం వక్తవ్యం భవతి, తథాऽపి నిదానలక్షణానంతరమత్ర పూర్వరూపం; నిదానలింగయోశ్చికిత్సాంగతమత్వప్రతిపాదనార్థం తయోః పూర్వమభిధానం; అథవాऽవశ్యవక్తవ్యానాం కామచారాదభిధానమితి| ఏవమన్యత్రాపి వ్యతిక్రమే ద్రష్టవ్యం| కుక్షేరాటోపో ‘గుడగుడాశబ్దః’ ఇతి చక్రః, ‘తనతనీ’ ఇతి గుణాకరః; ‘రుజాపూర్వకః క్షోభః’ ఇతి గదాధరః, పురీషవృద్ధిలక్షణే చ ‘ఆటోపం ఆధ్మానం’ ఇతి వివృతవాన్; ఏతచ్చ న సర్వత్ర, గుల్మపూర్వరూపే ఆటోపాధ్మానయోరుభయోరపి పాఠాత్| ఉద్గారబాహుల్యమధోనిరుద్ధస్య వాయోరూర్ధ్వగమనాత్| సక్థిసాదో జంఘావసాదః| గ్రహణీదోషపాండ్వర్తేః గ్రహణీదోషయుక్తపాండురోగస్య ఉదరస్య చాశంకా, తేషాం లక్షణదర్శనాత్| ‘గ్రహణీదోషపాండ్వర్తిః’ ఇతి పాఠాంతరే గ్రహణీదోషస్య పాండోః పాండురోగస్య చార్తిః పీడా స్యాత్| అభివృద్ధయే ఉత్పత్త్యర్థమితి||31-32||

Adhikarana arshasAM samutpattau vAtAdInAM sarveShAmeva prakopaH (33-34) · Śloka 34

పంచాత్మా మారుతః పిత్తం కఫో గుదవలిత్రయం | సర్వ ఏవ ప్రకుప్యంతి గుదజానాం సముద్భవే ||33|| తస్మాదర్శాంసి దుఃఖాని బహువ్యాధికరాణి చ | సర్వదేహోపతాపీని ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమాని చ ||34|| (చ. చి. అ. 14) |

నను, గుదదేశదుష్ట్యా గుదజస్యోత్పాదాత్ కథం సర్వదేహే కృశత్వకృష్ణత్వాదిరూపా దుష్టిరిత్యత ఆహ– పంచాత్మేత్యాది| పంచాత్మా పంచస్వరూపః, ప్రాణాపానసమానోదానవ్యానభేదాత్; ఇతి తేషాం స్థానాని| ఏవం లింగవిపరిణామాత్ పంచాత్మకత్వం పిత్తేऽపి యోజ్యం, పిత్తం హ్యాలోచకరంజకసాధకపాచకభ్రాజకభేదాద్భిన్నం| ఏవం కఫోऽపి పంచాత్మా, హృదయామాశయజిహ్వాశిరఃసంధిషు క్రమేణావలంబకక్లేదకబోధకతర్పకశ్లేష్మకభేదాత్| యదాహ గౌతమః– “శ్లేష్మా తు పంచవిధోరఃస్థః క్లేదకాదిస్వకర్మణా| కఫధామ్నాం చ సర్వేషాం యత్ కరోత్యవలంబనం|| అతోऽవలంబకః, శ్లేష్మా యస్త్వామాశయసంశ్రితః| క్లేదకః సోऽన్నసంఘాతక్లేదనాద్, రసబోధనాత్|| బోధకో రసనాస్థస్తు, శిరఃసంస్థోऽక్షితర్పణాత్| తర్పకః, శ్లేష్మకః సమ్యక్ శ్లేషణాత్ సంధిషు స్థితః||” ఇతి| గుదవలీత్రయస్య చ ప్రకోపో వికృతత్వం, సన్నిధానస్యాప్యభావాత్, వలీదుష్టేరప్రాప్తేశ్చ| సర్వ ఏవేతి ఉక్తమారుతాదయ ఏవేతి| తస్మాదిత్యాది| బహువ్యాధికరాణీతి జఠరాగ్నిమాంద్యాద్యుపద్రవకరాణి| ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమానీతి ప్రాయోగ్రహణాదసాధ్యాని సుఖసాధ్యాన్యపి||33-34||

Adhikarana arshasAM sAdhyAsAdhyatvAdivicAraH (35-37) · Śloka 37

బాహ్యాయాం తు వలౌ జాతాన్యేకదోషోల్బణాని చ | అర్శాంసి సుఖసాధ్యాని న చిరోత్పతితాని చ ||35|| ద్వంద్వజాని ద్వితీయాయాం వలౌ యాన్యాశ్రితాని చ | కృచ్ఛ్రసాధ్యాని తాన్యాహుః పరిసంవత్సరాణి చ ||36|| సహజాని త్రిదోషాణి యాని చాభ్యంతరాం వలిం | జాయంతేऽర్శాంసి సంశ్రిత్య తాన్యసాధ్యాని నిర్దిశేత్ ||37|| (చ. చి. అ. 14) |

ఉక్తవాతాద్యర్శసాం సాధ్యత్వాదికమాహ– బాహ్యాయామిత్యాది| న చిరోత్పతితానీతి అనతిక్రాంతసంవత్సరాణి| పరిసంవత్సరాణీతి పరిగతోऽతిక్రాంతః సంవత్సరో యైస్తాని తథా| యాని తు బాహ్యవలిజాతాని ద్విదోషోల్బణాని తాని కృచ్ఛ్రాణి, త్రిదోషజాని యాప్యానీత్యుక్తం; ఏవం ద్వితీయాయామేకదోషోల్బణాని కృచ్ఛ్రాణి, ద్విదోషోల్బణాని యాప్యాని, త్రిదోషోల్బణాన్యసాధ్యాని; ఏవం తృతీయాయామేకదోషోల్బణాని యాప్యాని, శేషాణ్యసాధ్యాని| యద్యాప్యం ప్రత్యాఖ్యేయం వా తద్దోషవలిభేదేऽప్యసాధ్యమేవ; యదుక్తం చరకేణ– “నాసాధ్యః సాధ్యతాం యాతి సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం|” (చ. ని. అ. 8) ఇతి||35-37||

Adhikarana yApyArsholakShaNam (38) · Śloka 38

శేషత్వాదాయుషస్తాని చతుష్పాదసమన్వితే | యాప్యంతే దీప్తకాయాగ్నేః ప్రత్యాఖ్యేయాన్యతోऽన్యథా ||38|| (చ. చి. అ. 14) |

అసాధ్యో హి ద్వివిధో యాప్యప్రత్యాఖ్యేయభేదాత్, తత్ర యద్యాయుఃశేషోऽస్తి చతుష్పాదసంపత్తిశ్చ తదా యాప్యత్వమన్యథా ప్రత్యాఖ్యేయత్వమిత్యాహ– శేషత్వాదిత్యాది| చతుష్పాదసమన్వితే ‘అర్శోరోగిణి’ ఇతి శేషః| సమన్విత ఇతి భావే క్తః, తేన ‘చతుష్పాదసమన్వయే సతి’ ఇతి చక్రః||38||

Adhikarana arshasAmupadravAdasAdhyatvam (39-41) · Śloka 41

హస్తే పాదే ముఖే నాభ్యాం గుదే వృషణయోస్తథా | శోథో హృత్పార్శ్వశూలం చ యస్యాసాధ్యోऽర్శసో హి సః ||39|| హృత్పార్శ్వశూలం సమ్మోహశ్ఛర్దిరంగస్య రుగ్జ్వరః | తృష్ణా గుదస్య పాకశ్చ నిహన్యుర్గుదజాతురం ||40|| (చ. చి. అ. 14) | తృష్ణా అరోచకశూలార్తమతిప్రస్రుతశోణితం | శోథాతిసారసంయుక్తమర్శాంసి క్షపయంతి హి ||41|| (సు. సూ. అ. 33) |

ఉపద్రవాదసాధ్యత్వమాహ– హస్తే ఇత్యాది| హస్తపాదాదిశోథో మిలితోऽసాధ్యలక్షణం| అత్ర హృత్పార్శ్వశూలసమ్మోహాది వ్యస్తం సమస్తం వా||39-41||

Adhikarana meDhrajAdInAmarshasAM lakShaNam (42) · Śloka 42

మేఢ్రాదిష్వపి వక్ష్యంతే యథాస్వం, నాభిజాని చ | గండూపదాస్యరూపాణి పిచ్ఛిలాని మృదూని చ ||42|| (వా. ని. అ. 7) |

అథ మేఢ్రజాదీనాం స్వరూపమాహ– మేఢ్రాదిష్విత్యాది| మేఢ్రాదిష్వపి వక్ష్యంతే యథాస్వమిత్యంతేన ఛేదః| తేన ‘నాసార్శ’ ఇత్యాదివ్యపదేశః| గండూపదాస్యరూపాణి కించులకముఖసదృశాని||42||

Adhikarana carmakIlasamprAptiH (43) · Śloka 43

వ్యానో గృహీత్వా శ్లేష్మాణం కరోత్యర్శస్త్వచో బహిః | కీలోపమం స్థిరఖరం చర్మకీలం తు తద్విదుః ||43|| (వా. ని. అ. 7) |

చర్మకీలసంప్రాప్తిమాహ– వ్యాన ఇత్యాది| వ్యానో వాయుః, “ఏతచ్చ గుదౌష్ఠదేశ ఏవ నాన్యత్ర ఇతి కార్తికకుండాదయః”||43||

Adhikarana carmakIlasya vAtajAdibhedena lakShaNAni (44) · Śloka 44

వాతేన తోదపారుష్యం పిత్తాదసితవక్త్రతా | శ్లేష్మణా స్నిగ్ధతా చాస్య గ్రథితత్వం సవర్ణతా ||44|| (వా. ని. అ. 7) |

తస్యైవ వాతాదిభేదేన లక్షణమాహ– వాతేనేత్యాది| సవర్ణతా గాత్రసవర్ణతా|44||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽర్శోనిదానం సమాప్తం ||5||

ఇతి శ్రీవిజరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామర్శోనిదానం సమాప్తం||5||