32. aśmarīnidānam

Adhikarana ashmarInidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2

અથાશ્મરીનિદાનમ્ | વાતપિત્તકફૈસ્તિસ્રશ્ચતુર્થી શુક્રજાઽપરા | પ્રાયઃ શ્લેષ્માશ્રયાઃ સર્વા અશ્મર્યઃ સ્યુર્યમોપમાઃ ||૧|| વિશોષયેદ્બસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રં સપિત્તં પવનઃ કફં વા | યદા તદાઽશ્મર્યુપજાયતે તુ ક્રમેણ પિત્તેષ્વિવ રોચના ગોઃ ||૨|| નૈકદોષાશ્રયાઃ સર્વાઃ... | (ચ. ચિ. અ. ૨૬) |

મૂત્રરોધિત્વસાધર્મ્યાદશ્મરીમાહ– વાતેત્યાદિ| શ્લેષ્માશ્રયા ઇતિ શ્લેષ્મસમવાયિકારણાઃ, શુક્રજાં વિના; તત્ર શુક્રસ્યૈવ સમવાયિકારણત્વાત્| તથાચ દૃઢબલઃ– “વિશોષયેદ્બસ્તિગતં સશુક્રં” (ચ. ચિ. અ. ૨૬) ઇત્યાદિ, એતચ્ચ સામાન્યોક્તમપિ વિશેષેણ સમ્બધ્યતે| યથા– હલ્ઙ્યાદિસૂત્રે ‘દીર્ઘાત્’ ઇતિ વિશેષણં ઙ્યાભ્યાં સમ્બધ્યતે, ન તુ હલા| અત એવાત્ર પ્રાયોગ્રહણં કૃતવાન્| અન્યે તુ શુક્રાશ્મર્યામપિ કફકારણત્વમિચ્છન્ત્યેવ, વિરોધાભાવાત્| પ્રાયઃશબ્દશ્ચાત્ર વિશેષાર્થઃ| યમોપમા ઇતિ અસતિ ચિકિત્સિતે અવશ્યમેવ મારકત્વાત્| વિશોષયેદિત્યાદિ પિત્તેષ્વિવેતિ વાતશોષિતેષુ| નૈકદોષાશ્રય ઇતિ ત્રિદોષજાઃ, ઉદ્ગતદોષેણ વ્યપદેશઃ||૧-૨||

Adhikarana ashmarIpUrvarUpam (3) · Śloka 3

... અથાસાં પૂર્વલક્ષણમ્ | બસ્ત્યાધ્માનં તદાસન્નદેશેષુ પરિતોઽતિરુક્ ||૩|| મૂત્રે બસ્તસગન્ધત્વં મૂત્રકૃચ્છ્રં જ્વરોઽરુચિઃ | (વા. નિ. અ. ૯) |

પૂર્વરૂપમાહ– અથેત્યાદિ| બસ્તસગન્ધત્વં બસ્તસમાનગન્ધત્વમ્||૩||–

Adhikarana ashmarIsAmAnyalakShaNam (4-5) · Śloka 5

સામાન્યલિઙ્ગં રુઙ્નાભિસેવનીબસ્તિમૂર્ધસુ ||૪|| વિશીર્ણધારં મૂત્રં સ્યાત્તયા માર્ગે નિરોધિતે | તદ્વ્યપાયાત્ સુખં મેહેદચ્છં ગોમેદકોપમમ્ ||૫|| તત્સઙ્ક્ષોભાત્ ક્ષતે સાસ્રમાયાસાચ્ચાતિરુગ્ભવેત્ | (વા. નિ. અ. ૯) |

તાસાં સામાન્યલક્ષણમાહ– સામાન્યેત્યાદિ| રુક્ શૂલં, બસ્તિમૂર્ધા નાભેરધોદેશઃ| વિશીર્ણધારં સવિચ્છેદધારમ્| તયા અશ્મર્યા| માર્ગો મૂત્રવાહિસ્રોતઃ| તદ્વ્યપાયાત્ વાયુના કદાચિદશ્મરીકૃતમાર્ગરોધવ્યપગમાત્| મેહેત્ મૂત્રયેત્| અચ્છમનાવિલમ્| ગોમેદકોપમમિતિ ગોમેદકો લોહિતમણિસ્તદ્વર્ણમ્| તત્સઙ્ક્ષોભાત્ નિરુદ્ધમાર્ગમૂત્રેણ પીડનાદશ્મરીસમ્પાતાદ્વા ક્ષતે જાતે મૂત્રવહાદૌ, સાસ્રં સરક્તં મૂત્રં પ્રવર્તતે| આયાસાત્ પ્રવાહણાદિજનિતક્લમાત્||૪-૫||–

Adhikarana vAtajAshmarIlakShaNam (6-7) · Śloka 7

તત્ર વાતાદ્ભૃશં ચાર્તો દન્તાન્ ખાદતિ વેપતે ||૬|| ગૃહ્ણાતિ મેહનં નાભિં પીડયત્યનિશં ક્વણન્ | સાનિલં મુઞ્ચતિ શકૃન્મુહુર્મેહતિ બિન્દુશઃ ||૭|| શ્યાવારુણાઽશ્મરી ચાસ્ય સ્યાચ્ચિતા કણ્ટકૈરિવ | (વા. નિ. અ. ૯) |

વાતજામાહ– તત્રેત્યાદિ| ક્વણન્ આર્તનાદં કુર્વન્| સાનિલં સશબ્દં મૂત્રપ્રવૃત્ત્યર્થં કૃતાતિકુન્થનાત્| મેહતિ બિન્દુશ ઇતિ બિન્દું બિન્દું મૂત્રયતિ, “બહ્વલ્પાર્થાચ્છસ્ કારકાદન્યતરસ્યામ્” ઇતિ અલ્પાર્થે શસ્પ્રત્યયઃ| શ્યાવેત્યાદિ| અશ્મર્યા આકારકથનમ્; એતચ્ચાકૃષ્ટાનાં પ્રત્યક્ષસંવાદેન શાસ્ત્રપ્રામાણ્યખ્યાપનાર્થમિત્યાહુઃ, આકૃષ્ટાસુ દોષોચિતચિકિત્સાર્થમિત્યન્યે||૬-૭||–

Adhikarana pittajAshmarIlakShaNam (8) · Śloka 8

પિત્તેન દહ્યતે બસ્તિઃ પચ્યમાન ઇવોષ્મવાન્ ||૮|| ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના રક્તપીતાઽસિતાઽશ્મરી | (વા. નિ. અ. ૯) |

પિત્તજામાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| પચ્યમાનઃ ક્ષારેણેવ| ઊષ્મવાન્ ઉષ્ણસ્પર્શઃ| અસિતા કૃષ્ણા||૮||–

Adhikarana shleShmajAshmarIlakShaNam (9) · Śloka 9

બસ્તિર્નિસ્તુદ્યત ઇવ શ્લેષ્મણા શીતલો ગુરુઃ ||૯|| અશ્મરી મહતી શ્લક્ષ્ણા મધુવર્ણાઽથવા સિતા | (વા. નિ. અ. ૯) |

શ્લેષ્મજામાહ– બસ્તિરિત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણા મસૃણા| મધુવર્ણા ઈષત્ પિઙ્ગલશુક્લા||૯||–

Adhikarana pUrvoktAshmarINAM sukhasAdhyalakShaNam (10) · Śloka 10

એતા ભવન્તિ બાલાનાં તેષામેવ ચ ભૂયસા ||૧૦|| આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદ્ગ્રહણાહરણે સુખાઃ | (વા. નિ. અ. ૯) |

એતા ઇતિ ત્રિદોષજા બાલાનાં સ્યુઃ, તેષાં તન્નિદાનાભ્યાસાત્| ભૂયસા પ્રાયેણ, તેન મહતામપિ ત્રિદોષજા ભવન્તિ| તેષામેવ બાલાનાં ગ્રહણાહરણે સુખા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| આશ્રયોપચયાલ્પત્વાદિતિ આશ્રયો બસ્તિઃ, ઉપચયઃ સ્થૌલ્યં, તયોરલ્પત્વં; તચ્ચ તદ્દેહાલ્પત્વાત્| આહરણં પાટનાદિપૂર્વકમાકર્ષણં, ગ્રહણં તદર્થમેવાઙ્ગુલિભ્યાં ધારણમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રોઽશ્મર્યો દિવાસ્વપ્નસમશનાધ્યશનશીતસ્નિગ્ધમધુરાહારપ્રિયત્વાદ્વિશેષેણ બાલાનાં ભવન્તિ, તેષામેવાલ્પબસ્તિકાયત્વાદલ્પમાંસોપચયાચ્ચ બસ્તેઃ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ|” (સુ. નિ. અ. ૩) ઇતિ||૧૦||–

Adhikarana shukrAshmaryA nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (11-13) · Śloka 13

શુક્રાશ્મરી તુ મહતાં જાયતે શુક્રધારણાત્ ||૧૧|| સ્થાનાચ્ચ્યુતમમુક્તં હિ મુષ્કયોરન્તરેઽનિલઃ | શોષયત્યુપસઙ્ગૃહ્ય શુક્રં તચ્છુક્રમશ્મરી ||૧૨|| બસ્તિરુઙ્મૂત્રકૃચ્છ્રત્વમુષ્કશ્વયથુકારિણી | તસ્યામુત્પન્નમાત્રાયાં શુક્રમેતિ વિલીયતે ||૧૩|| પીડિતે ત્વવકાશેઽસ્મિન્... | (વા. નિ. અ. ૯) |

શુક્રાશ્મરીમાહ– શુક્રેત્યાદિ| તુશબ્દોઽવધારણે; તેન મહતામેવ નતુ બાલાનાં, તેષાં વક્ષ્યમાણસમ્પ્રાપ્તેરભાવાત્; ન તુ શુક્રાભાવાત્, અન્યથા ષડ્ધાતુકત્વં સ્યાત્| શુક્રધારણાદુપસ્થિતશુક્રવેગસ્ય મૈથુનાકરણાત્| મુષ્કયોરન્તરે ‘મેઢ્રેણ સહ’ ઇતિ શેષઃ| સુશ્રુતે હિ ‘મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે’ (સુ. નિ. અ. ૩) ઇત્યેવોક્તમ્| મેઢ્રવૃષણમધ્યગતબસ્તિમુખ ઇત્યર્થઃ, તત્રૈવ શુક્રવહસ્રોતસો બસ્તિમુખેન સહ સમ્બન્ધાત્| તથાભૂતં શુક્રમેવાશ્મરીતિ| બસ્તિરુક્ બસ્તિશૂલં, મુષ્કશ્વયથુકારિણી વૃષણયોઃ શોથકારિણી| તસ્યાં શુક્રાશ્મર્યામ્| એતિ વર્તતે| તુશબ્દોઽવધારણે| અવકાશેઽસ્મિન્નિતિ મેઢ્રવૃષણયોરન્તરે| અસ્મિન્નેવ પીડિતે સતિ વિલીયતે પ્રવિલયમાપદ્યત ઇત્યર્થઃ| અત એવ સુશ્રુતઃ– “પીડિતમાત્રે ચ તસ્મિન્નેવાવકાશે પ્રવિલયમાપદ્યતે|” (સુ. નિ. અ. ૩) ઇતિ||૧૧-૧૩||–

Adhikarana sharkarAlakShaNam (14) · Śloka 14

...અશ્મર્યેવ ચ શર્કરા |૧૪| (વા. નિ. અ. ૯) |

સૈવાવસ્થાભેદાદશ્મરી શર્કરા, પઞ્ચમી ન ભવતીત્યાહ– અશ્મર્યેવ ચેતિ| ચકારાત્ સિકતાઽપિ ભવતીતિ મન્તવ્યમ્| અત એવ ‘શર્કરા સિકતાન્વિતા’ ઇતિ વક્ષ્યતિ| શર્કરાસિકતયોશ્ચ મહત્ત્વાલ્પત્વાભ્યાં ભેદઃ|૧૪|–

Adhikarana ashmaryupadravAH (14-16) · Śloka 16

અણુશો વાયુના ભિન્ના સા તસ્મિન્નનુલોમગે ||૧૪|| નિરેતિ સહ મૂત્રેણ પ્રતિલોમે નિરુધ્યતે | (વા. નિ. અ. ૯) | મૂત્રસ્રોતઃપ્રવૃત્તા સા સક્તા કુર્યાદુપદ્રવાન્ ||૧૫|| દૌર્બલ્યં સદનં કાર્શ્યં કુક્ષિશૂલમથારુચિમ્ | પાણ્ડુત્વમુષ્ણવાતં ચ તૃષ્ણાં હૃત્પીડનં વમિમ્ ||૧૬|| (સુ. નિ. અ. ૩) |

કથમશ્મરી શર્કરા ભવતીત્યાહ– અણુશ ઇત્યાદિ| અણુશોઽલ્પશઃ| અત્રાર્થે સુશ્રુતઃ– ‘પવનેઽનુગુણે સા તુ નિરેત્યલ્પા વિશેષતઃ| સા ભિન્નમૂર્તિર્વાતેન શર્કરેત્યભિધીયતે||’ (સુ. નિ. અ. ૬) ઇતિ| મૂત્રસ્રોતઃપ્રવૃત્તા સા સક્તેતિ મૂત્રમાર્ગગા સતી સંલગ્નેત્યર્થઃ||૧૪-૧૬||

Adhikarana ashmaryA asAdhyalakShaNam (17) · Śloka 17

પ્રશૂનનાભિવૃષણં બદ્ધમૂત્રં રુજાતુરમ્ | અશ્મરી ક્ષપયત્યાશુ સિકતા શર્કરાન્વિતા ||૧૭|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

અસાધ્યલક્ષણમાહ– પ્રશૂનેત્યાદિ| રુજાતુરં શૂલપીડિતમિત્યર્થઃ||૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 32

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽશ્મરીનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૨||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામશ્મરીનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૨||