Adhikarana asRugdaranidAnam (1) · Śloka 1
અથાસૃગ્દરનિદાનમ્ |
વિરુદ્ધમદ્યાધ્યશનાદજીર્ણાદ્ગર્ભપ્રપાતાદતિમૈથુનાચ્ચ |
યાનાધ્વશોકાદતિકર્ષણાચ્ચ ભારાભિઘાતાચ્છયનાદ્દિવા ચ |
તં શ્લેષ્મપિત્તાનિલસન્નિપાતૈશ્ચતુષ્પ્રકારં પ્રદરં વદન્તિ ||૧||
View original
अथासृग्दरनिदानम् |
विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च |
यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च |
तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति ||१||
સ્ત્રીપુંસાં સાધારણાન્ વિકારાનભિધાય પુમ્પ્રતિનિયતસ્યોપદંશાદેરુક્તત્વાત્ સ્ત્રીનિયતરોગાભિધાનમ્| તત્ર ચ યોનિવ્યાપત્તિવિશેષેઽપ્યાર્તવપ્રવૃત્તિસદ્ભાવાત્ પ્રથમં દુષ્ટાર્તવપ્રવૃત્તિસ્વરૂપં પ્રદરમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધમદ્યં દુષ્ટમદ્યમ્; અથવા વિરુદ્ધં સંયોગાદિવિરુદ્ધં, મદ્યં ચ સ્વરૂપતઃ| અજીર્ણાદપક્વભોજનાત્| અતિકર્ષણાત્ લઙ્ઘનાદ્યતિયોગેન ક્ષીણધાતુત્વાત્| તં શ્લેષ્મપિત્તાનિલસન્નિપાતૈરિત્યત્ર શ્લેષ્મણોઽગ્રેઽભિધાનં શ્લેષ્મજેઽપિ વેદનાસૂચનાર્થમ્||૧||
Adhikarana asRugdarasya sAmAnyarUpam (2) · Śloka 2
અસૃગ્દરં ભવેત્ સર્વં સાઙ્ગમર્દં સવેદનમ્ |૨|
(સુ. શા. અ. ૨) |
View original
असृग्दरं भवेत् सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम् |२|
(सु. शा. अ. २) |
તસ્ય સામાન્યરૂપમાહ– અસૃગ્દરમિત્યાદિ| સવેદનં સશૂલમ્| અસૃગ્ દીર્યતે ચ્યવતે યસ્મિન્નિત્યસૃગ્દરં; તન્ત્રાન્તરમત્ર– “તદેવાતિપ્રસઙ્ગેન પ્રવૃત્તમનૃતાવપિ| અસૃગ્દરં વિજાનીયાત્ પુરસ્તાદુક્તલક્ષણમ્||” (સુ. શા. અ. ૨) ઇતિ| તદેવેતિ આર્તવમ્|૨|–
Adhikarana ArtavAtipravRuttau doShAH (2) · Śloka 2
તસ્યાતિવૃત્તૌ દૌર્બલ્યં ભ્રમો મૂર્છા મદસ્તૃષા |
દાહઃ પ્રલાપઃ પાણ્ડુત્વં તન્દ્રા રોગાશ્ચ વાતજાઃ ||૨||
(સુ. શા. અ. ૨) |
View original
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्छा मदस्तृषा |
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः ||२||
(सु. शा. अ. २) |
આર્તવાતિપ્રવૃત્તૌ ઉપદ્રવાનાહ– તસ્યાતિવૃત્તૌ દૌર્બલ્યમિત્યાદિ| રોગાશ્ચ વાતજા ઇતિ આક્ષેપકકમ્પાદયઃ||૨||
Adhikarana shlaiShmikAdibhedenAsRugdarasya visheShalakShaNAni, asAdhyalakShaNaM ca (3-5) · Śloka 5
આમં સપિચ્છાપ્રતિમં સપાણ્ડુ પુલાકતોયપ્રતિમં કફાત્તુ |
સપીતનીલાસિતરક્તમુષ્ણં પિત્તાર્તિયુક્તં ભૃશવેગિ પિત્તાત્ ||૩||
રૂક્ષારુણં ફેનિલમલ્પમલ્પં વાતાર્તિ વાતાત્ પિશિતોદકાભમ્ |
સક્ષૌદ્રસર્પિર્હરિતાલવર્ણં મજ્જપ્રકાશં કુણપં ત્રિદોષાત્ ||૪||
તં ચાપ્યસાધ્યં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞા, ન તત્ર કુર્વીત ભિષક્ ચિકિત્સામ્ |
શશ્વત્ સ્રવન્તીમાસ્રાવં તૃષ્ણાદાહજ્વરાન્વિતામ્ |
ક્ષીણરક્તાં દુર્બલાં ચ તામસાધ્યાં વિનિર્દિશેત્ ||૫||
View original
आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डु पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु |
सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात् ||३||
रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातार्ति वातात् पिशितोदकाभम् |
सक्षौद्रसर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषात् ||४||
तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा, न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् |
शश्वत् स्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् |
क्षीणरक्तां दुर्बलां च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ||५||
શ્લૈષ્મિકાદિભેદેન વિશેષલક્ષણાન્યાહ– આમમિત્યાદિ| આમમ્ આમરસાનુવિદ્ધમ્| સપિચ્છાપ્રતિમમિતિ પિચ્છા શાલ્મલ્યાદિનિર્યાસઃ, તત્સદૃશં પિચ્છિલમિત્યર્થઃ; સશબ્દ ઈષદર્થે| પુલાકતોયપ્રતિમં પ્રક્ષાલિતપલલતોયસદૃશમ્; અન્યે પુલાકં ગવેધુકમાહુઃ| પિત્તાર્તિયુક્તં દાહચિમિચિમાદિયુક્તમ્| ભૃશવેગિ બહુવેગિ| વાતાર્તિ તોદાદિલક્ષણમ્| પિશિતોદકાભં માંસપ્રક્ષાલનજલસદૃશમ્| સક્ષૌદ્રસર્પિર્હરિતાલવર્ણમિતિ નાનાવર્ણત્વં ત્રિદોષકોપાદેવ| ક્ષૌદ્રવર્ણં મનાક્કપિલં, સર્પિર્વર્ણં વિલીનઘૃતવત્ કિઞ્ચિદરુણં ચ| મજ્જપ્રકાશં મજ્જા અસ્થિસ્નેહઃ, તત્સમમ્| કુણપં શવગન્ધિ| તચ્ચાપ્યસાધ્યમિતિ ચિકિત્સાનિવૃત્ત્યર્થમ્||૩-૫||
Adhikarana shuddhArtavalakShaNam (6-7) · Śloka 7
માસાન્નિષ્પિચ્છદાહાર્તિ પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધિ ચ |
નૈવાતિબહુલાત્યલ્પમાર્તવં શુદ્ધમાદિશેત્ ||૬||
શશાસૃક્પ્રતિમં યચ્ચ યદ્વા લાક્ષારસોપમમ્ |
તદાર્તવં પ્રશંસન્તિ યચ્ચાપ્સુ ન વિરજ્યતે ||૭||
(સુ. શા. અ. ૨) |
View original
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च |
नैवातिबहुलात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत् ||६||
शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यच्चाप्सु न विरज्यते ||७||
(सु. शा. अ. २) |
વિશુદ્ધાર્તવલક્ષણમાહ– માસાદિત્યાદિ| નિષ્પિચ્છદાહાર્તીતિ અપિચ્છિલમદાહમશૂલાદિ વેદનમ્, એતેન વિકૃતવાતાદિલિઙ્ગરહિતમિત્યર્થઃ| પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધીતિ “પઞ્ચરાત્રં પ્રભૂતપ્રવૃત્ત્યાઽનુબધ્નાતીત્યર્થઃ|” અલ્પપ્રવૃત્ત્યા પઞ્ચરાત્રાત્ પરતોઽપ્યનુબધ્નાતિ| તદુક્તં હારીતે– ‘ ષોડશદિવસાન્યૃતુકાલઃ’| ઇતિ| વિદેહેઽપ્યુક્તમ્– “સ્ત્રીણામૃતુર્ભવતિ ષોડશ વાસરાણિ|” ઇતિ| શશાસૃગિત્યાદિના વર્ણદ્વયં વાતાદિપ્રકૃતિભેદાત્| યચ્ચાપ્સુ ન વિરજ્યતે ઇતિ યેનાર્તવેન રઞ્જિતં વસ્ત્રમપ્સુ પ્રક્ષાલિતં સલ્લોહિતં ન ભવતિ તદ્વિશુદ્ધમ્| તથાચ હિરણ્યાક્ષઃ– “સુરેન્દ્રગોપસઙ્કાશં સ્નિગ્ધં ચ મધુગન્ધિ ચ| અપિચ્છિલમશીતં ચ યદ્વાસો ન વિરઞ્જયેત્||” ઇતિ||૬-૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 61
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને અસૃગ્દરનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने असृग्दरनिदानं समाप्तम् ||६१||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામસૃગ્દરનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૧||