Adhikarana asRugdaranidAnam (1) · Śloka 1
ਅਥਾਸਗ੍ਦਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਦ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਗਰ੍ਭਪ੍ਰਪਾਤਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਚ੍ਚ |
ਯਾਨਾਧ੍ਵਸ਼ੋਕਾਦਤਿਕਰ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਭਾਰਾਭਿਘਾਤਾਚ੍ਛਯਨਾਦ੍ਦਿਵਾ ਚ |
ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸਨ੍ਨਿਪਾਤੈਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਂ ਪ੍ਰਦਰਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧||
View original
अथासृग्दरनिदानम् |
विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च |
यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च |
तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति ||१||
ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਾਂ ਸਾਧਾਰਣਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਭਿਧਾਯ ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਸ੍ਯੋਪਦਂਸ਼ਾਦੇਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿਯਤਰੋਗਾਭਿਧਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਚ ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਪ੍ਯਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦੁਸ੍ਟਾਰ੍ਤਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਦਰਮਾਹ– ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਦ੍ਯਂ ਦੁਸ੍ਟਮਦ੍ਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਮਦ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਰੂਪਤਃ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਪਕ੍ਵਭੋਜਨਾਤ੍| ਅਤਿਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗੇਨ ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸਨ੍ਨਿਪਾਤੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਗ੍ਰੇਭਿਧਾਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੇਪਿ ਵੇਦਨਾਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍||੧||
Adhikarana asRugdarasya sAmAnyarUpam (2) · Śloka 2
ਅਸਗ੍ਦਰਂ ਭਵੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਂ ਸਵੇਦਨਮ੍ |੨|
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) |
View original
असृग्दरं भवेत् सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम् |२|
(सु. शा. अ. २) |
ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮਾਹ– ਅਸਗ੍ਦਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵੇਦਨਂ ਸਸ਼ੂਲਮ੍| ਅਸਗ੍ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚ੍ਯਵਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਸਗ੍ਦਰਂ; ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮਤ੍ਰ– “ਤਦੇਵਾਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮਨਤਾਵਪਿ| ਅਸਗ੍ਦਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮ੍||” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤਦੇਵੇਤਿ ਆਰ੍ਤਵਮ੍|੨|–
Adhikarana ArtavAtipravRuttau doShAH (2) · Śloka 2
ਤਸ੍ਯਾਤਿਵਤ੍ਤੌ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਮਦਸ੍ਤਸਾ |
ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਜਾਃ ||੨||
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) |
View original
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्छा मदस्तृषा |
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः ||२||
(सु. शा. अ. २) |
ਆਰ੍ਤਵਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਤਸ੍ਯਾਤਿਵਤ੍ਤੌ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਜਾ ਇਤਿ ਆਕ੍ਸੇਪਕਕਮ੍ਪਾਦਯਃ||੨||
Adhikarana shlaiShmikAdibhedenAsRugdarasya visheShalakShaNAni, asAdhyalakShaNaM ca (3-5) · Śloka 5
ਆਮਂ ਸਪਿਚ੍ਛਾਪ੍ਰਤਿਮਂ ਸਪਾਣ੍ਡੁ ਪੁਲਾਕਤੋਯਪ੍ਰਤਿਮਂ ਕਫਾਤ੍ਤੁ |
ਸਪੀਤਨੀਲਾਸਿਤਰਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਭਸ਼ਵੇਗਿ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ||੩||
ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਂ ਫੇਨਿਲਮਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਵਾਤਾਰ੍ਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤੋਦਕਾਭਮ੍ |
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਰਿਤਾਲਵਰ੍ਣਂ ਮਜ੍ਜਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਕੁਣਪਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਤ੍ ||੪||
ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾ, ਨ ਤਤ੍ਰ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਭਿਸਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍ |
ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਮਾਸ੍ਰਾਵਂ ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਾਮ੍ |
ਕ੍ਸੀਣਰਕ੍ਤਾਂ ਦੁਰ੍ਬਲਾਂ ਚ ਤਾਮਸਾਧ੍ਯਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੫||
View original
आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डु पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु |
सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात् ||३||
रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातार्ति वातात् पिशितोदकाभम् |
सक्षौद्रसर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषात् ||४||
तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा, न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् |
शश्वत् स्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् |
क्षीणरक्तां दुर्बलां च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ||५||
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਮਮ੍ ਆਮਰਸਾਨੁਵਿਦ੍ਧਮ੍| ਸਪਿਚ੍ਛਾਪ੍ਰਤਿਮਮਿਤਿ ਪਿਚ੍ਛਾ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਯਾਸਃ, ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਪੁਲਾਕਤੋਯਪ੍ਰਤਿਮਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਪਲਲਤੋਯਸਦਸ਼ਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਲਾਕਂ ਗਵੇਧੁਕਮਾਹੁਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਦਾਹਚਿਮਿਚਿਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭਸ਼ਵੇਗਿ ਬਹੁਵੇਗਿ| ਵਾਤਾਰ੍ਤਿ ਤੋਦਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਿਸ਼ਿਤੋਦਕਾਭਂ ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਜਲਸਦਸ਼ਮ੍| ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਰਿਤਾਲਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਾਦੇਵ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਵਰ੍ਣਂ ਮਨਾਕ੍ਕਪਿਲਂ, ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਰ੍ਣਂ ਵਿਲੀਨਘਤਵਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਰੁਣਂ ਚ| ਮਜ੍ਜਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਮਜ੍ਜਾ ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਨੇਹਃ, ਤਤ੍ਸਮਮ੍| ਕੁਣਪਂ ਸ਼ਵਗਨ੍ਧਿ| ਤਚ੍ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍||੩-੫||
Adhikarana shuddhArtavalakShaNam (6-7) · Śloka 7
ਮਾਸਾਨ੍ਨਿਸ੍ਪਿਚ੍ਛਦਾਹਾਰ੍ਤਿ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿ ਚ |
ਨੈਵਾਤਿਬਹੁਲਾਤ੍ਯਲ੍ਪਮਾਰ੍ਤਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੬||
ਸ਼ਸ਼ਾਸਕ੍ਪ੍ਰਤਿਮਂ ਯਚ੍ਚ ਯਦ੍ਵਾ ਲਾਕ੍ਸਾਰਸੋਪਮਮ੍ |
ਤਦਾਰ੍ਤਵਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਨ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ||੭||
(ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) |
View original
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च |
नैवातिबहुलात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत् ||६||
शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यच्चाप्सु न विरज्यते ||७||
(सु. शा. अ. २) |
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਰ੍ਤਵਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਾਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ੍ਪਿਚ੍ਛਦਾਹਾਰ੍ਤੀਤਿ ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਮਦਾਹਮਸ਼ੂਲਾਦਿ ਵੇਦਨਮ੍, ਏਤੇਨ ਵਿਕਤਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਰਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੀਤਿ “ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਭੂਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਨੁਬਧ੍ਨਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|” ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਤੋਪ੍ਯਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ– ‘ ਸੋਡਸ਼ਦਿਵਸਾਨ੍ਯਤੁਕਾਲਃ’| ਇਤਿ| ਵਿਦੇਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਤੁਰ੍ਭਵਤਿ ਸੋਡਸ਼ ਵਾਸਰਾਣਿ|” ਇਤਿ| ਸ਼ਸ਼ਾਸਗਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਰ੍ਣਦ੍ਵਯਂ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦਾਤ੍| ਯਚ੍ਚਾਪ੍ਸੁ ਨ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਯੇਨਾਰ੍ਤਵੇਨ ਰਞ੍ਜਿਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਮਪ੍ਸੁ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਂ ਸਲ੍ਲੋਹਿਤਂ ਨ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾਚ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸਃ– “ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਮਧੁਗਨ੍ਧਿ ਚ| ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਮਸ਼ੀਤਂ ਚ ਯਦ੍ਵਾਸੋ ਨ ਵਿਰਞ੍ਜਯੇਤ੍||” ਇਤਿ||੬-੭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 61
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਅਸਗ੍ਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬੧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने असृग्दरनिदानं समाप्तम् ||६१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਸਗ੍ਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬੧||