Adhikarana asRugdaranidAnam (1) · Śloka 1
അഥാസൃഗ്ദരനിദാനമ് |
വിരുദ്ധമദ്യാധ്യശനാദജീര്ണാദ്ഗര്ഭപ്രപാതാദതിമൈഥുനാച്ച |
യാനാധ്വശോകാദതികര്ഷണാച്ച ഭാരാഭിഘാതാച്ഛയനാദ്ദിവാ ച |
തം ശ്ലേഷ്മപിത്താനിലസന്നിപാതൈശ്ചതുഷ്പ്രകാരം പ്രദരം വദന്തി ||൧||
View original
अथासृग्दरनिदानम् |
विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च |
यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च |
तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति ||१||
സ്ത്രീപുംസാം സാധാരണാന് വികാരാനഭിധായ പുമ്പ്രതിനിയതസ്യോപദംശാദേരുക്തത്വാത് സ്ത്രീനിയതരോഗാഭിധാനമ്| തത്ര ച യോനിവ്യാപത്തിവിശേഷേऽപ്യാര്തവപ്രവൃത്തിസദ്ഭാവാത് പ്രഥമം ദുഷ്ടാര്തവപ്രവൃത്തിസ്വരൂപം പ്രദരമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| വിരുദ്ധമദ്യം ദുഷ്ടമദ്യമ്; അഥവാ വിരുദ്ധം സംയോഗാദിവിരുദ്ധം, മദ്യം ച സ്വരൂപതഃ| അജീര്ണാദപക്വഭോജനാത്| അതികര്ഷണാത് ലങ്ഘനാദ്യതിയോഗേന ക്ഷീണധാതുത്വാത്| തം ശ്ലേഷ്മപിത്താനിലസന്നിപാതൈരിത്യത്ര ശ്ലേഷ്മണോऽഗ്രേऽഭിധാനം ശ്ലേഷ്മജേऽപി വേദനാസൂചനാര്ഥമ്||൧||
Adhikarana asRugdarasya sAmAnyarUpam (2) · Śloka 2
അസൃഗ്ദരം ഭവേത് സര്വം സാങ്ഗമര്ദം സവേദനമ് |൨|
(സു. ശാ. അ. ൨) |
View original
असृग्दरं भवेत् सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम् |२|
(सु. शा. अ. २) |
തസ്യ സാമാന്യരൂപമാഹ– അസൃഗ്ദരമിത്യാദി| സവേദനം സശൂലമ്| അസൃഗ് ദീര്യതേ ച്യവതേ യസ്മിന്നിത്യസൃഗ്ദരം; തന്ത്രാന്തരമത്ര– “തദേവാതിപ്രസങ്ഗേന പ്രവൃത്തമനൃതാവപി| അസൃഗ്ദരം വിജാനീയാത് പുരസ്താദുക്തലക്ഷണമ്||” (സു. ശാ. അ. ൨) ഇതി| തദേവേതി ആര്തവമ്|൨|–
Adhikarana ArtavAtipravRuttau doShAH (2) · Śloka 2
തസ്യാതിവൃത്തൌ ദൌര്ബല്യം ഭ്രമോ മൂര്ഛാ മദസ്തൃഷാ |
ദാഹഃ പ്രലാപഃ പാണ്ഡുത്വം തന്ദ്രാ രോഗാശ്ച വാതജാഃ ||൨||
(സു. ശാ. അ. ൨) |
View original
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्छा मदस्तृषा |
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः ||२||
(सु. शा. अ. २) |
ആര്തവാതിപ്രവൃത്തൌ ഉപദ്രവാനാഹ– തസ്യാതിവൃത്തൌ ദൌര്ബല്യമിത്യാദി| രോഗാശ്ച വാതജാ ഇതി ആക്ഷേപകകമ്പാദയഃ||൨||
Adhikarana shlaiShmikAdibhedenAsRugdarasya visheShalakShaNAni, asAdhyalakShaNaM ca (3-5) · Śloka 5
ആമം സപിച്ഛാപ്രതിമം സപാണ്ഡു പുലാകതോയപ്രതിമം കഫാത്തു |
സപീതനീലാസിതരക്തമുഷ്ണം പിത്താര്തിയുക്തം ഭൃശവേഗി പിത്താത് ||൩||
രൂക്ഷാരുണം ഫേനിലമല്പമല്പം വാതാര്തി വാതാത് പിശിതോദകാഭമ് |
സക്ഷൌദ്രസര്പിര്ഹരിതാലവര്ണം മജ്ജപ്രകാശം കുണപം ത്രിദോഷാത് ||൪||
തം ചാപ്യസാധ്യം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാ, ന തത്ര കുര്വീത ഭിഷക് ചികിത്സാമ് |
ശശ്വത് സ്രവന്തീമാസ്രാവം തൃഷ്ണാദാഹജ്വരാന്വിതാമ് |
ക്ഷീണരക്താം ദുര്ബലാം ച താമസാധ്യാം വിനിര്ദിശേത് ||൫||
View original
आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डु पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु |
सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात् ||३||
रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातार्ति वातात् पिशितोदकाभम् |
सक्षौद्रसर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषात् ||४||
तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा, न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् |
शश्वत् स्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् |
क्षीणरक्तां दुर्बलां च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ||५||
ശ്ലൈഷ്മികാദിഭേദേന വിശേഷലക്ഷണാന്യാഹ– ആമമിത്യാദി| ആമമ് ആമരസാനുവിദ്ധമ്| സപിച്ഛാപ്രതിമമിതി പിച്ഛാ ശാല്മല്യാദിനിര്യാസഃ, തത്സദൃശം പിച്ഛിലമിത്യര്ഥഃ; സശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ| പുലാകതോയപ്രതിമം പ്രക്ഷാലിതപലലതോയസദൃശമ്; അന്യേ പുലാകം ഗവേധുകമാഹുഃ| പിത്താര്തിയുക്തം ദാഹചിമിചിമാദിയുക്തമ്| ഭൃശവേഗി ബഹുവേഗി| വാതാര്തി തോദാദിലക്ഷണമ്| പിശിതോദകാഭം മാംസപ്രക്ഷാലനജലസദൃശമ്| സക്ഷൌദ്രസര്പിര്ഹരിതാലവര്ണമിതി നാനാവര്ണത്വം ത്രിദോഷകോപാദേവ| ക്ഷൌദ്രവര്ണം മനാക്കപിലം, സര്പിര്വര്ണം വിലീനഘൃതവത് കിഞ്ചിദരുണം ച| മജ്ജപ്രകാശം മജ്ജാ അസ്ഥിസ്നേഹഃ, തത്സമമ്| കുണപം ശവഗന്ധി| തച്ചാപ്യസാധ്യമിതി ചികിത്സാനിവൃത്ത്യര്ഥമ്||൩-൫||
Adhikarana shuddhArtavalakShaNam (6-7) · Śloka 7
മാസാന്നിഷ്പിച്ഛദാഹാര്തി പഞ്ചരാത്രാനുബന്ധി ച |
നൈവാതിബഹുലാത്യല്പമാര്തവം ശുദ്ധമാദിശേത് ||൬||
ശശാസൃക്പ്രതിമം യച്ച യദ്വാ ലാക്ഷാരസോപമമ് |
തദാര്തവം പ്രശംസന്തി യച്ചാപ്സു ന വിരജ്യതേ ||൭||
(സു. ശാ. അ. ൨) |
View original
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च |
नैवातिबहुलात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत् ||६||
शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यच्चाप्सु न विरज्यते ||७||
(सु. शा. अ. २) |
വിശുദ്ധാര്തവലക്ഷണമാഹ– മാസാദിത്യാദി| നിഷ്പിച്ഛദാഹാര്തീതി അപിച്ഛിലമദാഹമശൂലാദി വേദനമ്, ഏതേന വികൃതവാതാദിലിങ്ഗരഹിതമിത്യര്ഥഃ| പഞ്ചരാത്രാനുബന്ധീതി “പഞ്ചരാത്രം പ്രഭൂതപ്രവൃത്ത്യാऽനുബധ്നാതീത്യര്ഥഃ|” അല്പപ്രവൃത്ത്യാ പഞ്ചരാത്രാത് പരതോऽപ്യനുബധ്നാതി| തദുക്തം ഹാരീതേ– ‘ ഷോഡശദിവസാന്യൃതുകാലഃ’| ഇതി| വിദേഹേऽപ്യുക്തമ്– “സ്ത്രീണാമൃതുര്ഭവതി ഷോഡശ വാസരാണി|” ഇതി| ശശാസൃഗിത്യാദിനാ വര്ണദ്വയം വാതാദിപ്രകൃതിഭേദാത്| യച്ചാപ്സു ന വിരജ്യതേ ഇതി യേനാര്തവേന രഞ്ജിതം വസ്ത്രമപ്സു പ്രക്ഷാലിതം സല്ലോഹിതം ന ഭവതി തദ്വിശുദ്ധമ്| തഥാച ഹിരണ്യാക്ഷഃ– “സുരേന്ദ്രഗോപസങ്കാശം സ്നിഗ്ധം ച മധുഗന്ധി ച| അപിച്ഛിലമശീതം ച യദ്വാസോ ന വിരഞ്ജയേത്||” ഇതി||൬-൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 61
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ അസൃഗ്ദരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने असृग्दरनिदानं समाप्तम् ||६१||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമസൃഗ്ദരനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൧||