Adhikarana asRugdaranidAnam (1) · Śloka 1
అథాసృగ్దరనిదానం |
విరుద్ధమద్యాధ్యశనాదజీర్ణాద్గర్భప్రపాతాదతిమైథునాచ్చ |
యానాధ్వశోకాదతికర్షణాచ్చ భారాభిఘాతాచ్ఛయనాద్దివా చ |
తం శ్లేష్మపిత్తానిలసన్నిపాతైశ్చతుష్ప్రకారం ప్రదరం వదంతి ||1||
View original
अथासृग्दरनिदानम् |
विरुद्धमद्याध्यशनादजीर्णाद्गर्भप्रपातादतिमैथुनाच्च |
यानाध्वशोकादतिकर्षणाच्च भाराभिघाताच्छयनाद्दिवा च |
तं श्लेष्मपित्तानिलसन्निपातैश्चतुष्प्रकारं प्रदरं वदन्ति ||१||
స్త్రీపుంసాం సాధారణాన్ వికారానభిధాయ పుంప్రతినియతస్యోపదంశాదేరుక్తత్వాత్ స్త్రీనియతరోగాభిధానం| తత్ర చ యోనివ్యాపత్తివిశేషేऽప్యార్తవప్రవృత్తిసద్భావాత్ ప్రథమం దుష్టార్తవప్రవృత్తిస్వరూపం ప్రదరమాహ– విరుద్ధేత్యాది| విరుద్ధమద్యం దుష్టమద్యం; అథవా విరుద్ధం సంయోగాదివిరుద్ధం, మద్యం చ స్వరూపతః| అజీర్ణాదపక్వభోజనాత్| అతికర్షణాత్ లంఘనాద్యతియోగేన క్షీణధాతుత్వాత్| తం శ్లేష్మపిత్తానిలసన్నిపాతైరిత్యత్ర శ్లేష్మణోऽగ్రేऽభిధానం శ్లేష్మజేऽపి వేదనాసూచనార్థం||1||
Adhikarana asRugdarasya sAmAnyarUpam (2) · Śloka 2
అసృగ్దరం భవేత్ సర్వం సాంగమర్దం సవేదనం |2|
(సు. శా. అ. 2) |
View original
असृग्दरं भवेत् सर्वं साङ्गमर्दं सवेदनम् |२|
(सु. शा. अ. २) |
తస్య సామాన్యరూపమాహ– అసృగ్దరమిత్యాది| సవేదనం సశూలం| అసృగ్ దీర్యతే చ్యవతే యస్మిన్నిత్యసృగ్దరం; తంత్రాంతరమత్ర– “తదేవాతిప్రసంగేన ప్రవృత్తమనృతావపి| అసృగ్దరం విజానీయాత్ పురస్తాదుక్తలక్షణం||” (సు. శా. అ. 2) ఇతి| తదేవేతి ఆర్తవం|2|–
Adhikarana ArtavAtipravRuttau doShAH (2) · Śloka 2
తస్యాతివృత్తౌ దౌర్బల్యం భ్రమో మూర్ఛా మదస్తృషా |
దాహః ప్రలాపః పాండుత్వం తంద్రా రోగాశ్చ వాతజాః ||2||
(సు. శా. అ. 2) |
View original
तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यं भ्रमो मूर्छा मदस्तृषा |
दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रा रोगाश्च वातजाः ||२||
(सु. शा. अ. २) |
ఆర్తవాతిప్రవృత్తౌ ఉపద్రవానాహ– తస్యాతివృత్తౌ దౌర్బల్యమిత్యాది| రోగాశ్చ వాతజా ఇతి ఆక్షేపకకంపాదయః||2||
Adhikarana shlaiShmikAdibhedenAsRugdarasya visheShalakShaNAni, asAdhyalakShaNaM ca (3-5) · Śloka 5
ఆమం సపిచ్ఛాప్రతిమం సపాండు పులాకతోయప్రతిమం కఫాత్తు |
సపీతనీలాసితరక్తముష్ణం పిత్తార్తియుక్తం భృశవేగి పిత్తాత్ ||3||
రూక్షారుణం ఫేనిలమల్పమల్పం వాతార్తి వాతాత్ పిశితోదకాభం |
సక్షౌద్రసర్పిర్హరితాలవర్ణం మజ్జప్రకాశం కుణపం త్రిదోషాత్ ||4||
తం చాప్యసాధ్యం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞా, న తత్ర కుర్వీత భిషక్ చికిత్సాం |
శశ్వత్ స్రవంతీమాస్రావం తృష్ణాదాహజ్వరాన్వితాం |
క్షీణరక్తాం దుర్బలాం చ తామసాధ్యాం వినిర్దిశేత్ ||5||
View original
आमं सपिच्छाप्रतिमं सपाण्डु पुलाकतोयप्रतिमं कफात्तु |
सपीतनीलासितरक्तमुष्णं पित्तार्तियुक्तं भृशवेगि पित्तात् ||३||
रूक्षारुणं फेनिलमल्पमल्पं वातार्ति वातात् पिशितोदकाभम् |
सक्षौद्रसर्पिर्हरितालवर्णं मज्जप्रकाशं कुणपं त्रिदोषात् ||४||
तं चाप्यसाध्यं प्रवदन्ति तज्ज्ञा, न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् |
शश्वत् स्रवन्तीमास्रावं तृष्णादाहज्वरान्विताम् |
क्षीणरक्तां दुर्बलां च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ||५||
శ్లైష్మికాదిభేదేన విశేషలక్షణాన్యాహ– ఆమమిత్యాది| ఆమం ఆమరసానువిద్ధం| సపిచ్ఛాప్రతిమమితి పిచ్ఛా శాల్మల్యాదినిర్యాసః, తత్సదృశం పిచ్ఛిలమిత్యర్థః; సశబ్ద ఈషదర్థే| పులాకతోయప్రతిమం ప్రక్షాలితపలలతోయసదృశం; అన్యే పులాకం గవేధుకమాహుః| పిత్తార్తియుక్తం దాహచిమిచిమాదియుక్తం| భృశవేగి బహువేగి| వాతార్తి తోదాదిలక్షణం| పిశితోదకాభం మాంసప్రక్షాలనజలసదృశం| సక్షౌద్రసర్పిర్హరితాలవర్ణమితి నానావర్ణత్వం త్రిదోషకోపాదేవ| క్షౌద్రవర్ణం మనాక్కపిలం, సర్పిర్వర్ణం విలీనఘృతవత్ కించిదరుణం చ| మజ్జప్రకాశం మజ్జా అస్థిస్నేహః, తత్సమం| కుణపం శవగంధి| తచ్చాప్యసాధ్యమితి చికిత్సానివృత్త్యర్థం||3-5||
Adhikarana shuddhArtavalakShaNam (6-7) · Śloka 7
మాసాన్నిష్పిచ్ఛదాహార్తి పంచరాత్రానుబంధి చ |
నైవాతిబహులాత్యల్పమార్తవం శుద్ధమాదిశేత్ ||6||
శశాసృక్ప్రతిమం యచ్చ యద్వా లాక్షారసోపమం |
తదార్తవం ప్రశంసంతి యచ్చాప్సు న విరజ్యతే ||7||
(సు. శా. అ. 2) |
View original
मासान्निष्पिच्छदाहार्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च |
नैवातिबहुलात्यल्पमार्तवं शुद्धमादिशेत् ||६||
शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमम् |
तदार्तवं प्रशंसन्ति यच्चाप्सु न विरज्यते ||७||
(सु. शा. अ. २) |
విశుద్ధార్తవలక్షణమాహ– మాసాదిత్యాది| నిష్పిచ్ఛదాహార్తీతి అపిచ్ఛిలమదాహమశూలాది వేదనం, ఏతేన వికృతవాతాదిలింగరహితమిత్యర్థః| పంచరాత్రానుబంధీతి “పంచరాత్రం ప్రభూతప్రవృత్త్యాऽనుబధ్నాతీత్యర్థః|” అల్పప్రవృత్త్యా పంచరాత్రాత్ పరతోऽప్యనుబధ్నాతి| తదుక్తం హారీతే– ‘ షోడశదివసాన్యృతుకాలః’| ఇతి| విదేహేऽప్యుక్తం– “స్త్రీణామృతుర్భవతి షోడశ వాసరాణి|” ఇతి| శశాసృగిత్యాదినా వర్ణద్వయం వాతాదిప్రకృతిభేదాత్| యచ్చాప్సు న విరజ్యతే ఇతి యేనార్తవేన రంజితం వస్త్రమప్సు ప్రక్షాలితం సల్లోహితం న భవతి తద్విశుద్ధం| తథాచ హిరణ్యాక్షః– “సురేంద్రగోపసంకాశం స్నిగ్ధం చ మధుగంధి చ| అపిచ్ఛిలమశీతం చ యద్వాసో న విరంజయేత్||” ఇతి||6-7||
Adhikarana puShpikA · Śloka 61
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే అసృగ్దరనిదానం సమాప్తం ||61||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने असृग्दरनिदानं समाप्तम् ||६१||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామసృగ్దరనిదానం సమాప్తం||61||