3. atīsāranidānam

Adhikarana atisAranidAnam (1-3) · Śloka 3

અથાતીસારનિદાનમ્ | ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણદ્રવસ્થૂલાતિશીતલૈઃ | વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈર્વિષમૈશ્ચાપિ ભોજનૈઃ ||૧|| સ્નેહાદ્યૈરતિયુક્તૈશ્ચ મિથ્યાયુક્તૈર્વિષૈર્ભયૈઃ | શોકાદ્દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનૈઃ સાત્મ્યર્તુપર્યયૈઃ ||૨|| જલાભિરમણૈર્વેગવિઘાતૈઃ ક્રિમિદોષતઃ | નૃણાં ભવત્યતીસારો લક્ષ્ણં તસ્ય વક્ષ્યતે ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

પિત્તજ્વરેઽતીસારપાઠાજ્જ્વરાતીસારયોરન્યોન્યોપદ્રવત્વાચ્ચ જ્વરાનન્તરમતીસારમાહ ગુર્વતિસ્નિગ્ધેત્યાદિ| ગુરુશબ્દેન માત્રાગુરુર્ગૃહ્યતે, યથાઽતિમાત્રોપયુક્તો રક્તશાલ્યાદિઃ; તથા સ્વભાવગુરુ ચ માષાદિ; અથવા ગુણતઃ પાકતશ્ચ| અતિશબ્દઃ સ્થૂલાન્તૈઃ સહ સમ્બધ્યતે| સ્થૂલં સંહતાવયવં, યથા– લડ્ડુકપિષ્ટકાદિ| શીતલં સ્પર્શાદ્વીર્યાચ્ચ| વિરુદ્ધમિતિ સંયોગદેશકાલમાત્રાદિભિર્વિરુદ્ધં, યથા– ક્ષીરમત્સ્યાદિ; તચ્ચ બહુપ્રકારં સુશ્રુતે હિતાહિતીયેઽધ્યાયે (સુ. સૂ. અ. ૨૦), ચરકે ચાત્રેયભદ્રકાપ્યીયાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૨૬) દ્રષ્ટવ્યમ્| અધ્યશનં પૂર્વદિનાહારાજીર્ણે ભોજનમ્| ઉક્તં હિ ચરકે– “ભુક્તં પૂર્વાન્નશેષે તુ પુનરધ્યશનં મતમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ; એવં સર્વત્ર| અજીર્ણમ્ અપક્વમન્નમ્| વિષમમ્ અકાલાદિભોજનાદિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “બહુસ્તોકમકાલે વા તજ્જ્ઞેયં વિષમાશનમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| એવં સર્વત્ર| ‘વિષમૈઃ’ ઇત્યત્ર સ્થાને ‘અસાત્મ્યૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| ભોજનૈરિતિ વિરુદ્ધાદિભિઃ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે| સ્નેહાદ્યૈરિતિ સ્નેહઃ સ્નેહપાનં, સ્નેહ આદ્યો યેષાં તે સ્નેહાદ્યાઃ સ્વેદવમનવિરેચનાનુવાસનનિરૂહાઃ, તૈરતિયુક્તૈરિતિ અતિયોગયુક્તૈઃ| એતચ્ચ યથાયોગ્યં બોધ્યં, વમનાતિયોગસ્યાતિસારકારણત્વાયોગાત્| મિથ્યાયુક્તૈરિતિ હીનયોગયુક્તૈઃ, વમનાદિકર્મણાં મિથ્યાયોગાભાવાત્, હીનયોગાત્તુ તે દોષાનુત્ક્લેશ્યાતીસારાય સ્યુઃ| નનુ, કદાચિદ્વમનં પ્રયુક્તં વિરેકં કરોતિ, વિરેકશ્ચ વમનમિતિ દર્શનાત્તેષાં મિથ્યાયોગઃ સમ્ભવત્યેવ| ન, સોઽપ્યયોગ એવેતિ સિદ્ધાન્તઃ| યદુક્તં ચરકે– “યોગઃ સમ્યક્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદતિયોગોઽતિવર્તનમ્| અયોગઃ પ્રાતિલોમ્યેન ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમ્||” (ચ. સિ. અ. ૬) ઇતિ| વિષમત્ર સ્થાવરમુચ્યતે, અધોગત્વાત્; કાર્તિકસ્ત્વાહ– વિષં દૂષીવિષં, તલ્લક્ષણેષ્વતીસારપાઠાત્| દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનૈરિતિ દુષ્ટં વ્યાપન્નં, દુષ્ટયોરમ્બુમદ્યયોઃ પાનાત્, અદુષ્ટયોરપ્યતિપાનાત્| યથા ચરકઃ– “દુષ્ટમદ્યપાનીયાતિપાનાત્” (ચ. ચિ. અ. ૧૯) ઇતિ| સાત્મ્યર્તુપર્યયૈરિતિ સાત્મ્યવિપર્યયૈરૃતુવિપર્યયૈશ્ચ, સાત્મ્યવિપર્યયોઽસાત્મ્યમ્| નચ પૂર્વોક્તેન ‘અસાત્મ્યૈઃ’ ઇત્યનેન પૌનરુક્ત્યમ્; ઉક્તં હિ ચરકે આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે– “ દ્વિવિધં હિ સાત્મ્યં પ્રકૃતિસાત્મ્યમભ્યાસસાત્મ્યં ચ|” (ચ. સૂ. અ. ૨૬) ઇતિ; આહારાચારભેદાદન્નપાનભેદાદ્વા ન પૌનરુક્ત્યમિત્યન્યે| જલાભિરમરણૈરિતિ જલક્રીડાદિભિઃ| વેગવિઘાતૈરિતિ મૂત્રપુરીષાદીનામ્ ક્રિમિદોષત ઇતિ ક્રિમિભિઃ પક્વામાશયદૂષણાત્, ક્રિમિજનિતવાતાદિકોપાદ્વા| એતાનિ ચ નિદાનાનિ યથાસમ્ભવં વાતાદીનાં બોદ્ધવ્યાનિ, દોષવ્યાધિહેતુત્વખ્યાપનાર્થં પઠિતાનિ એવમન્યત્રાપિ નિદાનવિશેષપાઠે પ્રાયો દ્રષ્ટવ્યમિતિ||૧-૩||

Adhikarana atisArasamprAptiH bhedAshca (4) · Śloka 4

સંશમ્યાપાન્ધાતુરગ્નિં પ્રવૃદ્ધઃ શકૃન્મિશ્રો વાયુનાઽધઃ પ્રણુન્નઃ | સરત્યતીવાતિસારં તમાહુર્વ્યાધિં ઘોરં ષડ્વિધં તં વદન્તિ | એકૈકશઃ સર્વશશ્ચાપિ દોષૈઃ શોકેનાન્યઃ ષષ્ઠ આમેન ચોક્તઃ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

સર્વાતીસારસાધારણીં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સંશમ્યેત્યાદિ| સંશમ્ય શમયિત્વા; અત્ર અન્તર્ભાવિતો ણ્યર્થં ઇતિ ગદાધરઃ, અગ્નિં મન્દીકૃત્યેત્યર્થઃ| પ્રવૃદ્ધઃ પ્રદુષ્ટઃ| અપાં ધાતુરિત્યનેનાસમાસકરણેન રસજલમૂત્રસ્વેદમેદઃ કફ પિત્તરક્તાદયો ગ્રાહ્યાઃ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “શોણિતાદીન્ ધાતૂન્ દૂષયન્તિ” (ચ. ચિ. અ. ૧૯) ઇતિ| અધઃ પ્રણુન્નઃ પ્રેરિતઃ, સરતિ ગચ્છત્યતીવેત્યનેન નિરુક્તિમુક્તવાન્; ગુદેન બહુદ્રવસરણમતિસાર ઇત્યર્થઃ| નિરુક્તિરપિ લક્ષણં ભવતિ; એતેનાધોદ્રવસરણત્વાવિશેષેઽપિ ગ્રહણ્યાદીનાં વ્યવચ્છેદઃ; વાતાતીસારે ત્વલ્પત્વં કફપિત્તાતીસારાપેક્ષયા, નતુ ગ્રહણ્યપેક્ષયા ઇતિ| ઉક્તષડ્વિધત્વં વિભજતે– એકૈકશ ઇત્યાદિ| નનુ ચરકદૌ દોષૈરેકૈકશસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, ભયશોકજૌ દ્વૌ, એવં ષડ્વિધઃ, અત્ર ત્વન્યથેતિ કોઽભિપ્રાયઃ? ઉચ્યતે– ચરકે ભયશોકજૌ લક્ષણસઞ્જ્ઞાકાર્યભેદાદ્ભિન્નાવુક્તૌ, આમજસ્ત્વન્નાજીર્ણકુપિતત્રિદોષજત્વેન સન્નિપાતેનાવરુદ્ધ ઇતિ ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ, સુશ્રુતે તુ હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થં શોકજામજૌ પઠિતૌ વાતજત્વસન્નિપાતજત્વાભેદેઽપિ, યથા વાતાદિજત્વાભેદેઽપિ મૃત્તિકાજઃ પાણ્ડુરોગ ઇતિ; એવં ભયશોકજાવપિ ચરકે હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થં પઠિતૌ, સુશ્રુતે ભયજઃ કેવલવાતિકેઽવરુદ્ધઃ માનસત્વાવિશેષાદ્વા શોકજેઽવરુદ્ધ ઇતિ જેજ્જટઃ| નનુ, ષષ્ઠ આમેન ચોક્ત ઇતિ પૃથક્કરણમસઙ્ગતં; યતઃ સર્વેષામેવાતીસારાણાં પ્રાગવસ્થા આમશબ્દવાચ્યા, જીર્ણાવસ્થા પક્વશબ્દવાચ્યા; અત એવ સર્વાતીસારગોચરમુદાહરન્તિ– “આમપક્વક્રમં હિત્વા નાતિસારે ક્રિયા હિતા| અતઃ સર્વાતિસારેષુ જ્ઞેયં પક્વામલક્ષણમ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ| નૈવમ્, આમેનૈવારભ્યત ઇતિ આમજઃ, દોષાસ્તુ સંસર્ગિણઃ પ્રેરયિતારશ્ચ, ન ત્વારમ્ભકાઃ| આમશ્ચ દુષ્ટાન્નકાર્યો દોષધાતુમલવ્યતિરિક્તો વાતાદિસંસૃષ્ટો વાતાદિપ્રેરિતો વા રક્તાદિવદ્વ્યાધ્યારમ્ભક ઇતિ| દ્વન્દ્વજાસ્ત્વતીસારાઃ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વાત્ પૃથગ્ગણિતા; વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધાસ્તુ ન ભવન્ત્યેવ, વ્યાધિસ્વભાવાત્| શૈલી ચેયમાચાર્યાણાં પ્રાયઃ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધાન્ દ્વન્દ્વાન્ સન્નિપાતાંશ્ચ ન ગણયન્તિ, વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધં ચાવશ્યં લિખન્તિ| યથા ચરકે– “પઞ્ચ ગુલ્મા” (ચ. સૂ. અ. ૧૯) ઇત્યભિધાય, “સંસૃષ્ટરૂપાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇત્યુક્તં, તથા સુશ્રુતે– ‘ષડર્શાંસિ’ ઇત્યભિધાય, “અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા વૈ દોષયોર્દ્વયોઃ| સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ ષડ્વિધશ્ચ સઃ||” (સુ. નિ. અ. ૨) ઇત્યુક્તમ્||૪||

Adhikarana atisArapUrvarUpam (5) · Śloka 5

હૃન્નાભિપાયૂદરકુક્ષિતોદગાત્રાવસાદાનિલસન્નિરોધાઃ | વિટ્સઙ્ગ આધ્માનમથાવિપાકા ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ ||૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

સર્વાતીસારપૂર્વરૂપમાહ– હૃન્નાભીત્યાદિ| તોદઃ સર્વૈર્હૃદાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| અત્ર કુક્ષિશબ્દ ઉદરૈકદેશવાચી, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| અનિલસન્નિરોધ ઇતિ વાયોરપ્રવૃત્તિઃ| વિટ્સઙ્ગઃ પુરીષાપ્રવૃત્તિઃ; એતચ્ચ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાવસ્થાપ્રતિનિયતં પૂર્વરૂપં, તેન રૂપાવસ્થાયાં નાનુવર્તતે, ( યદ્યનુવર્તેત તદા તત્ર વ્યાધિરેવ નોત્પદ્યેત,)| વિટ્સઙ્ગાતિપ્રતિષેધાત્ અવિપાકોઽન્નસ્ય| પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણીતિ||૫||

Adhikarana vAtAtisAralakShaNam (6) · Śloka 6

અરુણં ફેનિલં રૂક્ષમલ્પમલ્પં મુહુર્મુહુઃ | શકૃદામં સરુક્શબ્દં મારુતેનાતિસાર્યતે ||૬||

વાતિકમાહ– અરુણમિત્યાદિ| અરુણમિતિ વાયોરરૂપસ્યાપિ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાદ્ભવતિ, એવમન્યત્રાપિ| ફેનિલં સફેનં; ફેનાદિલચ્| શકૃત્ પુરીષમ્| સરુક્શબ્દમિતિ સશૂલં, સશબ્દં ચેતિ||૬||

Adhikarana pittAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7

પિત્તાત્ પીતં નીલમાલોહિતં વા તૃષ્ણામૂર્છાદાહપાકોપપન્નમ્ |૭| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

પૈત્તિકમાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| દાહપાકોપપન્નમિતિ દાહઃ સર્વાઙ્ગે , પાકો ગુદ એવ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “તૃષ્ણાદાહસ્વેદમૂર્છાબ્રધ્નસન્તાપપાકપરીતઃ||” ઇતિ; બુધ્નો ગુદઃ| અત્રાપ્યતિસાર્યતે શકૃદિત્યનુવર્તતે; એવં શ્લૈષ્મિકેઽપિ|૭|–

Adhikarana shleShmAtisAralakShaNam (7) · Śloka 7

શુક્લં સાન્દ્રં શ્લેષ્મણા શ્લેષ્મયુક્તં વિસ્રં શીતં હૃષ્ટરોમા મનુષ્યઃ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

શ્લૈષ્મિકમાહ– શુક્લમિત્યાદિ| શુક્લમિત્યાદિના હૃષ્ટરોમા ઇત્યન્તેન શ્લૈષ્મિકઃ| વિસ્રમામગન્ધિ||૭||

Adhikarana tridoShajAtisAralakShaNam (8) · Śloka 8

વરાહસ્નેહમાંસામ્બુસદૃશં સર્વરૂપિણમ્ | કૃચ્છ્રસાધ્યમતીસારં વિદ્યાદ્દોષત્રયોદ્ભવમ્ ||૮||

સાન્નિપાતિકમાહ– વરાહેત્યાદિ| વરાહસ્નેહઃ શૂકરસ્ય મેદો મજ્જા વા, માંસામ્બુ માંસપ્રક્ષાલનોદકં, તૈઃ સદૃશમ્| સર્વરૂપિણમિતિ ઉક્તવાતાદ્યતીસારત્રયલક્ષણયુક્તમ્| એવંવિધમતીસારં દોષત્રયોદ્ભવં વિદ્યાત્; તં ચ કૃચ્છ્રસાધ્યં, ત્રિદોષજત્વાદેવ||૮||

Adhikarana shokAtisAralakShaNam (9-10) · Śloka 10

તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ શોચતોઽલ્પાશનસ્ય બાષ્પોષ્મા વૈ વહ્નિમાવિશ્ય જન્તોઃ | કોષ્ઠં ગત્વા ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તં તચ્ચાધસ્તાત્ કાકણન્તીપ્રકાશમ્ ||૯|| નિર્ગચ્છેદ્વૈ વિડ્વિમિશ્રં હ્યવિડ્વા નિર્ગન્ધં વા ગન્ધવદ્વાઽતિસારઃ | શોકોત્પન્નો દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રં રોગો વૈદ્યૈઃ કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટઃ ||૧૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

શોકજમાહ– તૈસ્તૈરિત્યાદિ| તૈસ્તૈર્ભાવૈર્ધનબન્ધુનાશાદિભિઃ| શોચતઃ શોકં કુર્વતઃ| અલ્પાશનસ્ય શોકાદેવાલ્પં ભુઞ્જાનસ્ય; એતેન ધાતુક્ષયોઽપ્યસ્ય સ્યાદિત્યુક્તમ્| બાષ્પોઽત્યુદ્ગતનેત્રનાસાગલાદિગતં જલં, તત્સહિત ઊષ્મા શોકજં દેહતેજો બાષ્પોષ્મા; સ કોષ્ઠં ગત્વા, વહ્નિમાવિશ્ય વ્યાકુલીકૃત્ય, ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તમ્ ઊષ્મત્વદ્રવત્વાભ્યાં સમાનગુણત્વાત્; તચ્ચ રક્તં કાકણન્તીપ્રકાશં ગુઞ્જાફલસઙ્કાશમ્, અધસ્તાન્નિર્ગચ્છેત્| ‘પક્તિમાવિશ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| ગદાધરસ્તુ વહ્નિશબ્દેન પિત્તમાહ| તચ્ચ રક્તં વિડ્વિમિશ્રં નિર્ગચ્છેત્; અવિડ્વા અલ્પવિટ્, અલ્પાશનત્વાત્| નિર્ગન્ધં ગન્ધવદ્વેતિ વિકપઃ અવિટ્સવિડ્ભ્યામિતિ કાર્તિકઃ; અન્યે તુ પિત્તસ્ય પૂતિત્વાત્ પ્રબલગન્ધવત્, તસ્ય નાતિદુષ્ટ્યા નિર્ગન્ધત્વમિતિ; ગન્ધશ્ચ વિસ્રમિત્યાહુઃ| ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તમિત્યત્ર ‘શોષયેત્તસ્ય ભુક્તમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, કાકણન્તીપ્રકાશસ્ય હેત્વન્તરાભાવાત્; તસ્માદાદ્ય એવ પાઠો જ્યાયાન્, વ્યાખ્યાતશ્ચ જેજ્જટાદિભિઃ સર્વૈરેવાયં વાતપિત્તજ ઉક્તઃ| દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રમિતિ શોકાપનોદં વિના કેવલેન ભેષજેનાનુપશમાત્| અત એવાહ– કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટ ઇતિ| વૈદ્યૈર્બ્રહ્માદિભિઃ| ગદાધરસ્ત્વાહ– ‘એષ’ ઇત્યનેનૈવંસમ્પ્રાપ્તિક એવ કષ્ટો ન ત્વન્યઃ શોકજ ઇતિ||૯-૧૦||

Adhikarana AmAtisAralakShaNam (11) · Śloka 11

અન્નાજીર્ણાત્ પ્રદ્રુતાઃ ક્ષોભયન્તઃ કોષ્ઠં દોષા ધાતુસઙ્ઘાન્મલાંશ્ચ | નાનાવર્ણં નૈકશઃ સારયન્તિ શૂલોપેતં ષષ્ઠમેનં વદન્તિ ||૧૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

આમાતીસારમાહ– અન્નાજીર્ણાદિત્યાદિ| અન્નં ચ તદજીર્ણં ચેતિ અન્નાજીર્ણમ્| અત એવાહ ક્ષારપાણિઃ– ‘યથાભુક્તમશનમુપવિશન્તિ’ ઇતિ| પ્રદ્રુતા વિમાર્ગગાઃ| ક્ષોભયન્તો દૂષયન્તઃ| ધાતુસઙ્ઘાન્ રક્તાદીન્| મલાન્ પુરીષાદીન્| નૈકશો બહુશઃ||૧૧||

Adhikarana malasyAmalakShaNaM pakvalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈસ્તુ ન્યસ્તમપ્સ્વવસીદતિ | પુરીષં ભૃશદુર્ગન્ધિ પિચ્છિલં ચામસઞ્જ્ઞિતમ્ ||૧૨|| એતાન્યેવ તુ લિઙ્ગાનિ વિપરીતાનિ યસ્ય વૈ | લાઘવં ચ વિશેષેણ તસ્ય પક્વં વિનિર્દિશેત્ ||૧૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

સર્વાતીસારાણાં ચિકિત્સોપયોગિત્વેનામલક્ષણં પક્વલક્ષણં ચાહ– સંસૃષ્ટમિત્યાદિ| સંસૃષ્ટં સમ્બદ્ધમ્, એભિર્દોષૈર્દુષ્ટિભિરુક્તવાતાદ્યતીસારલિઙ્ગૈઃ| દુષ્ટયશ્ચાત્ર યથાસમ્ભવં વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ; તેન સર્વાતિસારાણાં ન સાન્નિપાતિકત્વપ્રસઙ્ગઃ| ન્યસ્તમપ્સુ જલે ક્ષિપ્તમ્; અવસીદતિ નિમજ્જતિ, આમસ્ય ગૌરવાત્| ભૃશશબ્દઃ પિચ્છિલેનાપિ સમ્બધ્યતે| દુર્ગન્ધિ વિસ્રમ્| પિચ્છિલમામસમ્બન્ધાત્| એતાનીતિ જલનિમજ્જનાદીનિ| લાઘવં કોષ્ઠસ્ય શરીરસ્ય ચ, ચકારેણ કફશૈત્યદુષ્ટ્યાદિકં વિનાઽપ્યમ્બુનિમજ્જનં લક્ષણમિતિ સમુચ્ચીયતે| યદુક્તમ્– “મજ્જત્યામા ગુરુવાદ્વિટ્ પક્વા તૂત્પ્લવતે જલે| વિનાઽતિદ્રવસઙ્ઘાતશ્લેષ્મશૈત્યપ્રદૂષણાત્||” ઇતિ| અથવા આમલિઙ્ગવૈપરીત્યેનૈવ લાઘવે સિદ્ધે પુનર્લાઘવકરણં તત્ કફદુષ્ટ્યાદિવ્યતિરેકં બોધયતીતિ||૧૨-૧૩||

Adhikarana atisArasyAsAdhyalakShaNAni (14-19) · Śloka 19

પક્વજામ્બવસઙ્કાશં યકૃત્ખણ્ડનિભં તનુ | ઘૃતતૈલવસામજ્જવેશવારપયોદધિ ||૧૪|| માંસધાવનતોયાભં કૃષ્ણં નીલારુણપ્રભમ્ | મેચકં સ્નિગ્ધકર્બૂરં ચન્દ્રકોપગતં ઘનમ્ ||૧૫|| કુણપં મસ્તુલુઙ્ગાભં સુગન્ધિ કુથિતં બહુ | તૃષ્ણાદાહતમઃશ્વાસહિક્કાપાર્શ્વાસ્થિશૂલિનમ્ ||૧૬|| સમ્મૂર્છારતિસમ્મોહયુક્તં પક્વવલીગુદમ્ | પ્રલાપયુક્તં ચ ભિષગ્વર્જયેદતિસારિણમ્ ||૧૭|| અસંવૃતગુદં ક્ષીણં દૂરાધ્માતમુપદ્રુતમ્ | ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમતિસારકિણં ત્યજેત્ ||૧૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) | શ્વાસશૂલપિપાસાર્તં ક્ષીણં જ્વરનિપીડિતમ્ | વિશેષેણ નરં વૃદ્ધમતીસારો વિનાશયેત્ ||૧૯|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) | ( શોથં શૂલં જ્વરં તૃષ્ણાં કાસં શ્વાસમરોચકમ્ | છર્દિં મૂર્છાં ચ હિક્કાં ચ દૃષ્ટાવાતીસારિણં ત્યજેત્) |

અસાધ્યલક્ષણાન્યાહ– પક્વેત્યાદિ| પક્વજામ્બવસઙ્કાશં પક્વજમ્બૂફલસદૃશવર્ણં સ્નિગ્ધકૃષ્ણમિત્યર્થઃ| યકૃત્ખણ્ડનિભં કૃષ્ણલોહિતમ્| તનુ સ્વચ્છમ્| ઘૃતાદીનાં માંસધાવનતોયાન્તાનામિવાભાઃ પ્રતિભાસો યસ્ય તત્તથા| વેશવારો “નિરસ્થિપિશિતં પિષ્ટં દધિક્ષારસમન્વિતમ્|| એલામરિચસંયુક્તં વેશવાર ઇતિ સ્મૃતમ્||” ઇત્યાદિપરિભાષિતમાંસપ્રકારઃ| કૃષ્ણમઞ્જનપ્રખ્યમ્| એતચ્ચ કૃષ્ણત્વાદિકં પિત્તાતિસારવર્જ્યં બોદ્ધવ્યં, તત્ર રૂપત્વેન પઠિતત્વાત્| નીલારુણં ચાષપક્ષવર્ણમ્| મેચકં મર્દનાઞ્જનપિણ્ડવદીષત્કૃષ્ણરૂક્ષમ્| કર્બૂરં નાનાવર્ણં, તચ્ચ સ્નિગ્ધં સ્નેહદ્રવધાતુયોગાત્| ચન્દ્રકોપગતં મયૂરપિચ્છચન્દ્રકૈરિવ ધાતુસ્નેહૈરુપગતમ્| ઉક્તં હિ કરવીરાચાર્યેણ– “ચન્દ્રકૈઃ શિખિપિચ્છાભૈર્નીલપીતાદિરાજિભિઃ| આવૃતં વેશવારામ્બુમજ્જક્ષીરોપમં ત્યજેત્||” ઇતિ| તદેવ ઘનં ધાત્વન્તરવ્યામિશ્રત્વાત્| કુણપં શવદુર્ગન્ધિ| મસ્તુલુઙ્ગાભં મસ્તુલુઙ્ગં મસ્તકાભ્યન્તરસ્નેહઃ ઘૃતકેતિ ખ્યાતં, તત્સદૃશમ્| કુથિતં પૂતિ| તૃષ્ણેત્યાદિ|– તૃષ્ણાદીનાં પાર્શ્વાસ્થિશૂલાન્તાનાં દ્વન્દ્વં કૃત્વા મત્વર્થીય ઇનિઃ, તૃષ્ણાદિયુક્તમિત્યર્થઃ| અત્ર સમ્મૂર્છા મનોમોહઃ, સમ્મોહ ઇન્દ્રિયમોહઃ, ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્| ચકારાચ્ચરકોક્તઃ (ચ. ચિ. અ. ૧૯) સહસોપરતાતીસારશ્ચાસાધ્યો બોદ્ધવ્યઃ| પક્વવલીગુદં પક્વા વલયો ગુદે યસ્ય તં પક્વવલીગુદમ્| અસંવૃતગુદં ગુદસંવરણાક્ષમમ્| તમેવ ક્ષીણં બલોપચયરહિતમ્| દૂરાધ્માતં ભૃશમાધ્માનયુક્તં, તસ્ય વિરેકસાધ્યત્વેનાતિસારવિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્; દુરાત્માનમિતિ પાઠાન્તરે દુષ્ટાન્તઃકરણમ્, અજિતેન્દ્રિયમિતિ જેજ્જટઃ| ઉપદ્રુતમતિસારોપદ્રવૈઃ શોથાદિભિર્યુક્તમ્| યદુક્તમ્– “શોથં શૂલં જ્વરં તૃષ્ણાં શ્વાસં કાસમરોચકમ્| છર્દિં મૂર્છાં ચ હિક્કાં ચ દૃષ્ટ્વાઽતીસારિણં ત્યજેત્||” ઇતિ ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમિતિ ગુદપાકારમ્ભકપિત્તે વર્તમાનેઽપિ ગતોષ્માણં શીતગાત્રં નષ્ટાગ્નિં વા| અતિસારકિણમ્ અતીસારયુક્તમ્| “વાતાતીસારાભ્યાં કુક્ ચ||” (પા. અ. અ. ૫ પા. સૂ. ૧૨૯) ઇતિ કુક્, ચાદિનિઃ| વિશેષેણેતિ વચનાદ્બાલસ્યાપ્યતિસારોઽસાધ્ય ઇતિ બોધયતિ| યદાહ સુશ્રુતશ્ચિકિત્સાયામ્– “કૃચ્છ્રશ્ચાયં બાલવૃદ્ધેષ્વસાધ્યઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ| એતચ્ચાબલત્વે સતિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૪-૧૯||

Adhikarana raktAtisAralakShaNam (20) · Śloka 20

પિત્તકૃન્તિ યદાઽત્યર્થં દ્રવ્યાણ્યશ્નાતિ પૈત્તિકે | તદોપજાયતેઽભીક્ષ્ણં રક્તાતીસાર ઉલ્બણઃ ||૨૦||

નનુ, રક્તજોઽપ્યતિસારોઽસ્તિ તસ્ય સપ્તમત્વાપત્તેરુક્તં ષટ્કં વિરુધ્યતે, ઇત્યાશઙ્ક્ય પૈત્તિકસ્યૈવાયમવસ્થાવિશેષ ઇત્યાહ– પિત્તેત્યાદિ| પૈત્તિકેઽતીસારે વિદ્યમાને ભવિષ્યતિ વા પિત્તકૃન્તિ પિત્તકારકાણિ દ્રવ્યાણ્યત્યર્થં પ્રભૂતમભીક્ષ્ણં નિરન્તરમશ્નાતિ તદા રક્તાતીસાર ઉલ્બણો મહાનુપજાયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર ચારુણકૃષ્ણપાણ્ડુત્વાદિના વાતાદયો દૂષકા બોદ્ધવ્યાઃ| યદુક્તમ્– “દોષલિઙ્ગેન મતિમાન્ સંસર્ગં તત્ર લક્ષયેત્||” ઇતિ| એવં સ્નેહાજીર્ણવિસૂચિકાવિષાર્શઃક્રિમિપ્રભૃતિજન્યેષ્વતીસારેષુ ષટ્કાતિરિક્તત્વં પ્રતિક્ષિપ્તં બોદ્ધવ્યમ્, અવ્યભિચરિતદોષલિઙ્ગત્વાદિતિ જેજ્જટઃ||૨૦||

Adhikarana pravAhikAsamprAptiH (21) · Śloka 21

વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસં નુદત્યધસ્તાદહિતાશનસ્ય | પ્રવાહતોઽલ્પં બહુશો મલાક્તં પ્રવાહિકાં તાં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૨૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

અથ દ્રવસરણાદામપક્વલક્ષણયોગાત્ પ્રવાહિકાતીસારયોઃ સાધર્મ્યમ્, અતોઽતીસારાધિકારે પ્રવાહિકાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– વાયુરિત્યાદિ| અતીસારે નાનાવિધદ્રવધાતુસરણં, પ્રવાહિકાયાં તુ કફમાત્રસરણમિતિ ભેદઃ| નિચિતં બલાસમહિતાશનસ્ય સઞ્ચિતં કફં, મલાક્તં પુરીષસહિતં, વાયુર્વાતઃ, અધસ્તાન્નુદતિ ગુદેન પાતયતિ| પ્રવાહતઃ પ્રવાહણં કુર્વતઃ| ભોજાદૌ ત્વિયં વિસ્રંસીતિ નામ્ના પઠ્યતે, પરાશર ત્વન્તર્ગ્રન્થિરિતિ, હારીતસ્તુ નિશ્ચારકાખ્યામેતાં પઠતિ| યદાહ– “પ્રવાહિકેતિ સા જ્ઞેયા કૈશ્ચિન્નિશ્ચારકસ્તુ સઃ|” ઇતિ||૨૧||

Adhikarana vAtajAdibhedena pravAhikAlakShaNAni (22) · Śloka 22

પ્રવાહિકા વાતકૃતા સશૂલા પિત્તાત્ સદાહા સકફા કફાચ્ચ | સશોણિતા શોણિતસમ્ભવા ચ તાઃ સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા મતાસ્તુ | તાસામતીસારવદાદિશેચ્ચ લિઙ્ગં ક્રમં ચામવિપક્વતાં ચ ||૨૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) |

તસ્યા વાતાદિભેદેન રૂપમાહ– પ્રવાહિકેત્યાદિ| નનુ, વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસમિત્યુક્તં તત્ કથં વાતકૃતેતિ? ઉચ્યતે, આધિક્યેન વ્યપદેશાત્| નનુ, તથાઽપિ પિત્તરક્તસમ્ભવા કુતઃ? ઉચ્યતે– અહિતાશનસ્યેત્યુક્તમ્, આહારો હિ વિરુદ્ધસ્તસ્યામવસ્થાયાં પિત્તં રક્તં ચ કોપયતિ, તે ચ પશ્ચાદ્વાતસ્યાનુબલે સ્વલિઙ્ગં યદા દર્શયતસ્તદા તાભ્યાં વ્યપદેશઃ| સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા ઇતિ સ્નેહપ્રભવા કફજા, રૂક્ષપ્રભવા વાતજા; તુશબ્દાચ્ચ તીક્ષ્ણોષ્ણપ્રભવા પિત્તજા રક્તજા ચ| લિઙ્ગં વાતાદિભેદેન લક્ષણમ્| ક્રમમામપક્વભેદેન ચિકિત્સાક્રમમિતિ||૨૨||

Adhikarana nivRuttAtisAralakShaNam (23) · Śloka 1

યસ્યોચ્ચારં વિના મૂત્રં સમ્યગ્વાયુશ્ચ ગચ્છતિ | દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય સ્થિતસ્તસ્યોદરામયઃ ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) | (જ્વરાતીસારયોરુક્તં નિદાનં યત્ પૃથક્ પૃથક્ | તત્સ્યાજ્જ્વરાતિસારસ્ય તેન નાત્રોદિતં પુનઃ) ||૧||

વાતવિષ્ટમ્ભાદુદાવર્તાદ્વા મલાપ્રવૃત્તાવતીસારનિવૃત્તિરિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમતીસારનિવૃત્તિલક્ષણમાહ– યસ્યેત્યાદિ| ઉચ્ચારં વિના યસ્ય મૂત્રં પ્રવર્તતે, સમ્યગિતિ સમ્યક્પ્રવૃત્યા ન હીનયોગેનેત્યર્થઃ| વાયુશ્ચ ગચ્છતિ, ‘ગુદેન’ ઇતિ શેષઃ| સ્થિતો નિવૃત્તિં ગતઃ| ઉદરામયોઽતીસારઃ, પ્રકરણાત્| એતેન સમ્પ્રાપ્તિભઙ્ગ ઉક્તઃ| અતીસારે હિ સમ્પ્રાપ્તિરિયમ્– યન્મૂત્રોચિતોઽપિ દ્રવધાતુર્ગુદેનૈવ પ્રવર્તતે, સર્વસ્યૈવાબ્ધાતોર્ગુદપ્રવૃત્તત્વાત્; યદા તુ મૂત્રમાર્ગેણ પ્રવર્તતે, તદાઽપિ પુરીષપ્રવૃત્તિસમકાલમિતિ||૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાનેઽતીસારનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામતીસારનિદાનં સમાપ્તમ્||૩||