૩. અતીસારનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તજ્વરેઽતીસારપાઠાજ્જ્વરાતીસારયોરન્યોન્યોપદ્રવત્વાચ્ચ જ્વરાનન્તરમતીસારમાહ ગુર્વતિસ્નિગ્ધેત્યાદિ| ગુરુશબ્દેન માત્રાગુરુર્ગૃહ્યતે, યથાઽતિમાત્રોપયુક્તો રક્તશાલ્યાદિઃ; તથા સ્વભાવગુરુ ચ માષાદિ; અથવા ગુણતઃ પાકતશ્ચ| અતિશબ્દઃ સ્થૂલાન્તૈઃ સહ સમ્બધ્યતે| સ્થૂલં સંહતાવયવં, યથા– લડ્ડુકપિષ્ટકાદિ| શીતલં સ્પર્શાદ્વીર્યાચ્ચ| વિરુદ્ધમિતિ સંયોગદેશકાલમાત્રાદિભિર્વિરુદ્ધં, યથા– ક્ષીરમત્સ્યાદિ; તચ્ચ બહુપ્રકારં સુશ્રુતે હિતાહિતીયેઽધ્યાયે (સુ. સૂ. અ. ૨૦), ચરકે ચાત્રેયભદ્રકાપ્યીયાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૨૬) દ્રષ્ટવ્યમ્| અધ્યશનં પૂર્વદિનાહારાજીર્ણે ભોજનમ્| ઉક્તં હિ ચરકે– “ભુક્તં પૂર્વાન્નશેષે તુ પુનરધ્યશનં મતમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૫) ઇતિ; એવં સર્વત્ર| અજીર્ણમ્ અપક્વમન્નમ્| વિષમમ્ અકાલાદિભોજનાદિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “બહુસ્તોકમકાલે વા તજ્જ્ઞેયં વિષમાશનમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| એવં સર્વત્ર| ‘વિષમૈઃ’ ઇત્યત્ર સ્થાને ‘અસાત્મ્યૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| ભોજનૈરિતિ વિરુદ્ધાદિભિઃ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે| સ્નેહાદ્યૈરિતિ સ્નેહઃ સ્નેહપાનં, સ્નેહ આદ્યો યેષાં તે સ્નેહાદ્યાઃ સ્વેદવમનવિરેચનાનુવાસનનિરૂહાઃ, તૈરતિયુક્તૈરિતિ અતિયોગયુક્તૈઃ| એતચ્ચ યથાયોગ્યં બોધ્યં, વમનાતિયોગસ્યાતિસારકારણત્વાયોગાત્| મિથ્યાયુક્તૈરિતિ હીનયોગયુક્તૈઃ, વમનાદિકર્મણાં મિથ્યાયોગાભાવાત્, હીનયોગાત્તુ તે દોષાનુત્ક્લેશ્યાતીસારાય સ્યુઃ| નનુ, કદાચિદ્વમનં પ્રયુક્તં વિરેકં કરોતિ, વિરેકશ્ચ વમનમિતિ દર્શનાત્તેષાં મિથ્યાયોગઃ સમ્ભવત્યેવ| ન, સોઽપ્યયોગ એવેતિ સિદ્ધાન્તઃ| યદુક્તં ચરકે– “યોગઃ સમ્યક્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદતિયોગોઽતિવર્તનમ્| અયોગઃ પ્રાતિલોમ્યેન ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમ્||” (ચ. સિ. અ. ૬) ઇતિ| વિષમત્ર સ્થાવરમુચ્યતે, અધોગત્વાત્; કાર્તિકસ્ત્વાહ– વિષં દૂષીવિષં, તલ્લક્ષણેષ્વતીસારપાઠાત્| દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનૈરિતિ દુષ્ટં વ્યાપન્નં, દુષ્ટયોરમ્બુમદ્યયોઃ પાનાત્, અદુષ્ટયોરપ્યતિપાનાત્| યથા ચરકઃ– “દુષ્ટમદ્યપાનીયાતિપાનાત્” (ચ. ચિ. અ. ૧૯) ઇતિ| સાત્મ્યર્તુપર્યયૈરિતિ સાત્મ્યવિપર્યયૈરૃતુવિપર્યયૈશ્ચ, સાત્મ્યવિપર્યયોઽસાત્મ્યમ્| નચ પૂર્વોક્તેન ‘અસાત્મ્યૈઃ’ ઇત્યનેન પૌનરુક્ત્યમ્; ઉક્તં હિ ચરકે આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે– “ દ્વિવિધં હિ સાત્મ્યં પ્રકૃતિસાત્મ્યમભ્યાસસાત્મ્યં ચ|” (ચ. સૂ. અ. ૨૬) ઇતિ; આહારાચારભેદાદન્નપાનભેદાદ્વા ન પૌનરુક્ત્યમિત્યન્યે| જલાભિરમરણૈરિતિ જલક્રીડાદિભિઃ| વેગવિઘાતૈરિતિ મૂત્રપુરીષાદીનામ્ ક્રિમિદોષત ઇતિ ક્રિમિભિઃ પક્વામાશયદૂષણાત્, ક્રિમિજનિતવાતાદિકોપાદ્વા| એતાનિ ચ નિદાનાનિ યથાસમ્ભવં વાતાદીનાં બોદ્ધવ્યાનિ, દોષવ્યાધિહેતુત્વખ્યાપનાર્થં પઠિતાનિ એવમન્યત્રાપિ નિદાનવિશેષપાઠે પ્રાયો દ્રષ્ટવ્યમિતિ||૧-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તજ્વરેઽતીસારપાઠાજ્જ્વરાતીસારયોરન્યોપદ્રવત્વાચ્ચ જ્વરાનન્તરમતીસારમાહ– ગુર્વિત્યાદિ| ગુરુશબ્દેન માત્રાગુરુર્ગૃહ્યતે તથા સ્વભાવગુરુ માષાદિ; અથવા ગુણતઃ પાકતશ્ચ| અતિશબ્દઃ સ્થૂલાન્તૈઃ સહ સમ્બધ્યતે| સ્થૂલં સંહતાવયવં યથા લડ્ડુકપિષ્ટકાદિ| શીતલં વીર્યતઃ સ્પર્શાચ્ચ| વિરુદ્ધમિતિ સંયોગદેશકાલમાત્રાદિભિર્વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ| તચ્ચ બહુપ્રકારં સૌશ્રુતે હિતાહિતીયાધ્યાયે ચરકે ચાત્રેયભદ્રકાપ્યીયાધ્યાયે દ્રષ્ટવ્યમ્| અધ્યશનં પૂર્વદિનાહારેઽજીર્ણે ભોજનમ્| ઉક્તં હિ ચરકે– “ભુક્તં પૂર્વાહ્નશેષે તુ પુનરધ્યશનં મતમ્” ઇતિ| અજીર્ણમપક્વાન્નં ચર્વણાદિ, અન્યેઽજીર્ણમામવિદગ્ધાદિ| વિષમાશનલક્ષણમુક્તં સુશ્રુતે– “બહુ સ્તોકમકાલે ચ તજ્જ્ઞેયં વિષમાશનમ્” ઇતિ| વિષમૈરિત્યત્ર સ્થાને અસાત્મ્યૈરિતિ પાઠાન્તરમ્| ભોજનૈરિતિ વિરુદ્ધાદિભિઃ સર્વૈરેવ સમ્બધ્યતે| સ્નેહાદ્યૈરિતિ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાનુવાસનનિરૂહાસ્તૈરતિયુક્તૈઃ અતિયોગયુક્તૈઃ| એતચ્ચ યથાયોગં જ્ઞેયં, વમનાતિયોગસ્યાતિસારકારકત્વાયોગાત્| મિથ્યાયુક્તૈરિતિ હીનં ચ યોગયુક્તૈઃ, વમનાદિકર્મણાં મિથ્યાયોગાભાવાત્| હીનયોગાસ્તુ તે દોષાનુત્ક્લેશ્યાઽતિસારાય સ્યુઃ| નનુ વમનં પ્રયુક્તં કદાચિદ્વિરેકં કરોતિ, વિરેકશ્ચ વમનમિતિ દર્શનાત્ તેષાં મિથ્યાયોગઃ સમ્ભવત્યેવ; ન સોઽપ્યયોગ એવેતિ સિદ્ધાન્તઃ| યદુક્તં ચરકે– “યોગઃ સમ્યક્પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદતિયોગોઽતિવર્તનમ્| અયોગઃ પ્રાતિલોમ્યેન ન ચાલ્પં વા પ્રવર્તનમ્” ઇતિ| વિષં સ્થાવરમધોગત્વાત્, દૂષીવિષં વા| શોકો બન્ધુવિયોગાદિનામ્| દુષ્ટામ્બુ વ્યાપન્નજલં, મદ્યં પ્રસિદ્ધં, તયોરતિપાનમ્| સાત્મ્યવિપર્યયાત્ ઋતુવિપર્યયાચ્ચ| જલાતિરમણૈઃ પાનીયાતિક્રીડનૈઃ| વેગવિઘાતૈરિતિ મૂત્રપુરીષાદીનાં વેગનિરોધનૈઃ| કૃમિદોષતઃ કૃમિભિઃ પક્વાશયદૂષણાત્ કૃમિજનિતવાતાદિકોપાદ્વા| એતાનિ ચ નિદાનાનિ યથાસમ્ભવં વાતાદીનાં બોદ્ધવ્યાનિ દોષહેતુવ્યાધિહેતુત્વખ્યાપનાર્થમ્| એવમન્યત્રાપિ નિદાનવિશેષપાઠે પ્રાયો દ્રષ્ટવ્યં ઇતિ||૧-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વાતીસારસાધારણીં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સંશમ્યેત્યાદિ| સંશમ્ય શમયિત્વા; અત્ર અન્તર્ભાવિતો ણ્યર્થં ઇતિ ગદાધરઃ, અગ્નિં મન્દીકૃત્યેત્યર્થઃ| પ્રવૃદ્ધઃ પ્રદુષ્ટઃ| અપાં ધાતુરિત્યનેનાસમાસકરણેન રસજલમૂત્રસ્વેદમેદઃ કફ પિત્તરક્તાદયો ગ્રાહ્યાઃ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “શોણિતાદીન્ ધાતૂન્ દૂષયન્તિ” (ચ. ચિ. અ. ૧૯) ઇતિ| અધઃ પ્રણુન્નઃ પ્રેરિતઃ, સરતિ ગચ્છત્યતીવેત્યનેન નિરુક્તિમુક્તવાન્; ગુદેન બહુદ્રવસરણમતિસાર ઇત્યર્થઃ| નિરુક્તિરપિ લક્ષણં ભવતિ; એતેનાધોદ્રવસરણત્વાવિશેષેઽપિ ગ્રહણ્યાદીનાં વ્યવચ્છેદઃ; વાતાતીસારે ત્વલ્પત્વં કફપિત્તાતીસારાપેક્ષયા, નતુ ગ્રહણ્યપેક્ષયા ઇતિ| ઉક્તષડ્વિધત્વં વિભજતે– એકૈકશ ઇત્યાદિ| નનુ ચરકદૌ દોષૈરેકૈકશસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈકઃ, ભયશોકજૌ દ્વૌ, એવં ષડ્વિધઃ, અત્ર ત્વન્યથેતિ કોઽભિપ્રાયઃ? ઉચ્યતે– ચરકે ભયશોકજૌ લક્ષણસઞ્જ્ઞાકાર્યભેદાદ્ભિન્નાવુક્તૌ, આમજસ્ત્વન્નાજીર્ણકુપિતત્રિદોષજત્વેન સન્નિપાતેનાવરુદ્ધ ઇતિ ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ, સુશ્રુતે તુ હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થં શોકજામજૌ પઠિતૌ વાતજત્વસન્નિપાતજત્વાભેદેઽપિ, યથા વાતાદિજત્વાભેદેઽપિ મૃત્તિકાજઃ પાણ્ડુરોગ ઇતિ; એવં ભયશોકજાવપિ ચરકે હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થં પઠિતૌ, સુશ્રુતે ભયજઃ કેવલવાતિકેઽવરુદ્ધઃ માનસત્વાવિશેષાદ્વા શોકજેઽવરુદ્ધ ઇતિ જેજ્જટઃ| નનુ, ષષ્ઠ આમેન ચોક્ત ઇતિ પૃથક્કરણમસઙ્ગતં; યતઃ સર્વેષામેવાતીસારાણાં પ્રાગવસ્થા આમશબ્દવાચ્યા, જીર્ણાવસ્થા પક્વશબ્દવાચ્યા; અત એવ સર્વાતીસારગોચરમુદાહરન્તિ– “આમપક્વક્રમં હિત્વા નાતિસારે ક્રિયા હિતા| અતઃ સર્વાતિસારેષુ જ્ઞેયં પક્વામલક્ષણમ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ| નૈવમ્, આમેનૈવારભ્યત ઇતિ આમજઃ, દોષાસ્તુ સંસર્ગિણઃ પ્રેરયિતારશ્ચ, ન ત્વારમ્ભકાઃ| આમશ્ચ દુષ્ટાન્નકાર્યો દોષધાતુમલવ્યતિરિક્તો વાતાદિસંસૃષ્ટો વાતાદિપ્રેરિતો વા રક્તાદિવદ્વ્યાધ્યારમ્ભક ઇતિ| દ્વન્દ્વજાસ્ત્વતીસારાઃ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વાત્ પૃથગ્ગણિતા; વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધાસ્તુ ન ભવન્ત્યેવ, વ્યાધિસ્વભાવાત્| શૈલી ચેયમાચાર્યાણાં પ્રાયઃ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધાન્ દ્વન્દ્વાન્ સન્નિપાતાંશ્ચ ન ગણયન્તિ, વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધં ચાવશ્યં લિખન્તિ| યથા ચરકે– “પઞ્ચ ગુલ્મા” (ચ. સૂ. અ. ૧૯) ઇત્યભિધાય, “સંસૃષ્ટરૂપાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્|” (ચ. ચિ. અ. ૫) ઇત્યુક્તં, તથા સુશ્રુતે– ‘ષડર્શાંસિ’ ઇત્યભિધાય, “અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા વૈ દોષયોર્દ્વયોઃ| સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ ષડ્વિધશ્ચ સઃ||” (સુ. નિ. અ. ૨) ઇત્યુક્તમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વાતિસારસાધારણીં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સંશમ્યેત્યાદિ| યસ્માદ્વાયુનાઽધઃ પ્રણુન્નઃ પ્રેરિતઃ; અપાન્ધાતુઃ કફરસમૂત્રસ્વેદભેદઃપિત્તરક્તાદિકઃ, પ્રવૃદ્ધો દુષ્ટઃ, અન્તરાગ્નિં સંશમ્ય મન્દીકૃત્ય, વર્ચોમિશ્રઃ પુરીષયુક્તઃ, અતીવાધઃ સાર્યેત, આચાર્યા ઘોરં તં વ્યાધિમતીસારમાહુઃ, ગુદેન બહુદ્રવસરણાદતીસાર ઇત્યર્થઃ| તં પુનઃ ષટ્પ્રકારં વદતિ| ઉક્તષડ્વિધત્વં વિભજન્નાહ– વાતેન પિત્તેન શ્લેષ્મણા ત્રયઃ, સન્નિપાતેન ચતુર્થઃ, શોકેન પઞ્ચમઃ, આમેન ષષ્ઠઃ, એવં ષડતીસારાઃ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ષડિતિ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થ; તેન દ્વન્દ્વજા અતીસારા ન ભવન્તિ વ્યાધિસ્વભાવાદિતિ સૂચિતમ્| અત્ર ભયશોકાભ્યાં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ તર્હિ દ્વયોર્વાતજે નિરોધઃ, પૃથગ્ગ્રહણં કિમર્થં કૃતં? સુશ્રુતેન હેતુપ્રત્યનીકચિકિત્સાર્થં પૃથક્ પઠિતમ્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વાતીસારપૂર્વરૂપમાહ– હૃન્નાભીત્યાદિ| તોદઃ સર્વૈર્હૃદાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| અત્ર કુક્ષિશબ્દ ઉદરૈકદેશવાચી, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| અનિલસન્નિરોધ ઇતિ વાયોરપ્રવૃત્તિઃ| વિટ્સઙ્ગઃ પુરીષાપ્રવૃત્તિઃ; એતચ્ચ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાવસ્થાપ્રતિનિયતં પૂર્વરૂપં, તેન રૂપાવસ્થાયાં નાનુવર્તતે, ( યદ્યનુવર્તેત તદા તત્ર વ્યાધિરેવ નોત્પદ્યેત,)| વિટ્સઙ્ગાતિપ્રતિષેધાત્ અવિપાકોઽન્નસ્ય| પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણીતિ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સર્વાતીસારપૂર્વરૂપમાહ– હૃન્નાભીત્યાદિ| ભવિષ્યતો ભાવિનોઽતીસારસ્ય હૃત્તોદાદીનિ પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ| પાયુર્ગુદમ્| તોદઃ સર્વૈર્હૃદાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અત્ર કુક્ષિશબ્દ ઉદરૈકદેશવાચી, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| અનિલસન્નિરોધ ઇતિ વાયોરપ્રવૃત્તિઃ, ગાત્રાવસાદો દેહે ગ્લાનિઃ, વિટ્સઙ્ગઃ પુરીષાપ્રવૃત્તિઃ આધ્માનં ચ, અવિપાકોઽન્નસ્ય ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતિકમાહ– અરુણમિત્યાદિ| અરુણમિતિ વાયોરરૂપસ્યાપિ દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાદ્ભવતિ, એવમન્યત્રાપિ| ફેનિલં સફેનં; ફેનાદિલચ્| શકૃત્ પુરીષમ્| સરુક્શબ્દમિતિ સશૂલં, સશબ્દં ચેતિ||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વાતાતીસારલક્ષણમાહ– અરુણમિત્યાદિ| મારુતેન વાયુના અરુણાદિયુક્તં શકૃત્ પુરીષમતિસાર્યતે| અરુણમિતિ વાયોરરૂપસ્યાપિ વર્ણો દોષદૂષ્યસમ્મૂર્છનાદ્ભવતિ, એવમન્યત્રાપિ| ફેનિલં ફેનયુક્તં, રૂક્ષં નિઃસ્નેહમ્, અલ્પમલ્પં સ્તોકં, મુહુર્મુહુર્વારંવારમ્, આમમપરિપક્વં, સરુક્શબ્દમિતિ સશૂલં સશબ્દં ચેતિ ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકમાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| દાહપાકોપપન્નમિતિ દાહઃ સર્વાઙ્ગે , પાકો ગુદ એવ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે– “તૃષ્ણાદાહસ્વેદમૂર્છાબ્રધ્નસન્તાપપાકપરીતઃ||” ઇતિ; બુધ્નો ગુદઃ| અત્રાપ્યતિસાર્યતે શકૃદિત્યનુવર્તતે; એવં શ્લૈષ્મિકેઽપિ|૭|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પિત્તાતિસારલક્ષણમાહ– પિત્તાદિત્યાદિ| પીતં પીતવર્ણં, નીલં નીલવર્ણં, આલોહિતં ઈષલ્લોહિતમ્| તૃષ્ણેત્યાદિ મૂર્છા પ્રસિદ્ધા, દાહપાકોપપન્નમિતિ દાહઃ સર્વાઙ્ગે, પાકો ગુદસ્યૈવ|૭|

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકમાહ– શુક્લમિત્યાદિ| શુક્લમિત્યાદિના હૃષ્ટરોમા ઇત્યન્તેન શ્લૈષ્મિકઃ| વિસ્રમામગન્ધિ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લેષ્માતિસારમાહ– શુક્લમિત્યાદિ| હૃષ્ટરોમા મનુષ્યઃ કણ્ટકિતદેહઃ પુમાન્, શુક્લાદિગુણયુક્તં પુરીષમતિસાર્યતે| શુક્લં શ્વેતવર્ણં, સાન્દ્રં ઘનં શ્લેષ્મસહિતં વિસ્રમ્ આમગન્ધિ, શીતં શીતલમિતિ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકમાહ– વરાહેત્યાદિ| વરાહસ્નેહઃ શૂકરસ્ય મેદો મજ્જા વા, માંસામ્બુ માંસપ્રક્ષાલનોદકં, તૈઃ સદૃશમ્| સર્વરૂપિણમિતિ ઉક્તવાતાદ્યતીસારત્રયલક્ષણયુક્તમ્| એવંવિધમતીસારં દોષત્રયોદ્ભવં વિદ્યાત્; તં ચ કૃચ્છ્રસાધ્યં, ત્રિદોષજત્વાદેવ||૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સાન્નિપાતિકાતિસારલક્ષણમાહ– વરાહેત્યાદિ| એવંવિધમતીસારં દોષત્રયોદ્ભવં કૃચ્છ્રસાધ્યં જાનીયાત્| વરાહસ્નેહઃ સૂકરસ્ય મેદો મજ્જા વા, માંસામ્બુ માંસપ્રક્ષાલનોદકં, તૈઃ સદૃશમ્| સર્વરૂપિણમિતિ ઉક્તવાતાદ્યતીસારત્રયલક્ષણયુક્તમ્||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શોકજમાહ– તૈસ્તૈરિત્યાદિ| તૈસ્તૈર્ભાવૈર્ધનબન્ધુનાશાદિભિઃ| શોચતઃ શોકં કુર્વતઃ| અલ્પાશનસ્ય શોકાદેવાલ્પં ભુઞ્જાનસ્ય; એતેન ધાતુક્ષયોઽપ્યસ્ય સ્યાદિત્યુક્તમ્| બાષ્પોઽત્યુદ્ગતનેત્રનાસાગલાદિગતં જલં, તત્સહિત ઊષ્મા શોકજં દેહતેજો બાષ્પોષ્મા; સ કોષ્ઠં ગત્વા, વહ્નિમાવિશ્ય વ્યાકુલીકૃત્ય, ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તમ્ ઊષ્મત્વદ્રવત્વાભ્યાં સમાનગુણત્વાત્; તચ્ચ રક્તં કાકણન્તીપ્રકાશં ગુઞ્જાફલસઙ્કાશમ્, અધસ્તાન્નિર્ગચ્છેત્| ‘પક્તિમાવિશ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| ગદાધરસ્તુ વહ્નિશબ્દેન પિત્તમાહ| તચ્ચ રક્તં વિડ્વિમિશ્રં નિર્ગચ્છેત્; અવિડ્વા અલ્પવિટ્, અલ્પાશનત્વાત્| નિર્ગન્ધં ગન્ધવદ્વેતિ વિકપઃ અવિટ્સવિડ્ભ્યામિતિ કાર્તિકઃ; અન્યે તુ પિત્તસ્ય પૂતિત્વાત્ પ્રબલગન્ધવત્, તસ્ય નાતિદુષ્ટ્યા નિર્ગન્ધત્વમિતિ; ગન્ધશ્ચ વિસ્રમિત્યાહુઃ| ક્ષોભયેત્તસ્ય રક્તમિત્યત્ર ‘શોષયેત્તસ્ય ભુક્તમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, કાકણન્તીપ્રકાશસ્ય હેત્વન્તરાભાવાત્; તસ્માદાદ્ય એવ પાઠો જ્યાયાન્, વ્યાખ્યાતશ્ચ જેજ્જટાદિભિઃ સર્વૈરેવાયં વાતપિત્તજ ઉક્તઃ| દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રમિતિ શોકાપનોદં વિના કેવલેન ભેષજેનાનુપશમાત્| અત એવાહ– કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટ ઇતિ| વૈદ્યૈર્બ્રહ્માદિભિઃ| ગદાધરસ્ત્વાહ– ‘એષ’ ઇત્યનેનૈવંસમ્પ્રાપ્તિક એવ કષ્ટો ન ત્વન્યઃ શોકજ ઇતિ||૯-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શોકજમાહ– તૈસ્તૈર્ભાવૈરિત્યાદિ| ધનબન્ધુનાશાદિભિઃ, શોચતઃ શોકં કુર્વતઃ, અલ્પાશનસ્ય શોકાદેવાલ્પં ભુઞ્જાનસ્ય, એતેન ધાતુક્ષયોઽસ્ય કારણં સ્યાદિત્યુક્તમ્, એવંવિધસ્ય જન્તોર્બાષ્પોદ્ગતનેત્રનાસાગલાદિગતજલં તત્સહિતશોકજ ઊષ્મા દેહતેજો બાષ્પોષ્મા, સ કોષ્ઠં ગત્વા વહ્નિમાવિશ્ય વ્યાકુલીકૃત્ય, અસ્ય રક્તં ક્ષોભયતિ ચાલયત્યત્યુષ્ણદ્રવત્વાભ્યાં સમાનગુણત્વાત્, તચ્ચ રક્તં કાકણન્તીપ્રકાશં ગુઞ્જાફલસઙ્કાશમધસ્તાન્નિર્ગચ્છેત્| પક્તિમાવિશ્યેતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| ગદાધરસ્તુ વહ્નિશબ્દેન પિત્તમાહ| તચ્ચ રક્તં વિડ્વિમિશ્રં નિર્ગચ્છેત્, અવિટ્ અલ્પવિટ્ વા| નિર્ગન્ધં ગન્ધવદ્વેતિ વિકલ્પઃ; પિત્તસ્ય દૂષિતત્વાદતિગન્ધતા, તસ્ય નાતિદુષ્ટ્યા નિર્ગન્ધત્વમિતિ| ગન્ધશ્ચ વિસ્ર ઇત્યાહુઃ| દુશ્ચિકિત્સ્યાતિમાત્રમિતિ શોકાપનોદનં વિના કેવલેન ભેષજેન ન શામ્યતિ, અત એવ શોકોત્પન્નોઽતિસારો વિકારો વૈદ્યૈરેષ કષ્ટો દારુણઃ પ્રવિષ્ટઃ||૯-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

આમાતીસારમાહ– અન્નાજીર્ણાદિત્યાદિ| અન્નં ચ તદજીર્ણં ચેતિ અન્નાજીર્ણમ્| અત એવાહ ક્ષારપાણિઃ– ‘યથાભુક્તમશનમુપવિશન્તિ’ ઇતિ| પ્રદ્રુતા વિમાર્ગગાઃ| ક્ષોભયન્તો દૂષયન્તઃ| ધાતુસઙ્ઘાન્ રક્તાદીન્| મલાન્ પુરીષાદીન્| નૈકશો બહુશઃ||૧૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

આમાતીસારમાહ– અન્નેત્યાદિ| અન્નં ચ તદજીર્ણં ચેતિ અન્નાજીર્ણં, તસ્માત્ પ્રદ્રુતાઃ ઉદીરિતાઃ દોષાઃ કોષ્ઠં ક્ષોભયન્તો દૂષયન્તઃ, કોષ્ઠશબ્દેન સમસ્તમુદરમધ્યમુચ્યતે તત્ર ગતા ઇત્યર્થઃ| ધાતુસઙ્ઘાન્ રક્તાદીન્, મલાન્પુરીષાદીન્, નૈકશો બહુશઃ, તે નાનાવર્ણં સારયન્તિ| ભૂયસેતિ પાઠાન્તરે બહુવેગત્વં સૂચિતમ્| શૂલોપેતં શૂલયુક્તમ્| અત્ર પુનઃ ષષ્ઠ ઇતિ સઙ્ખ્યાવચનં નિયમાર્થં, તેન ભયસ્નેહાજીર્ણવિસૂચિકાર્શોજીર્ણાદિનિમિત્તા અતીસારા ન પૃથગ્ગણનીયાઃ, યતસ્તે દોષજેષ્વેવાન્તર્ભૂતાઃ| પ્રસઙ્ગાદામલક્ષણં લિખ્યતે– “આહારસ્ય રસઃ શેષો યો ન પક્વોઽગ્નિલાઘવાત્| સ હેતુઃ સર્વરોગાણામામભિત્યભિધીયતે” ઇતિ||૧૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સર્વાતીસારાણાં ચિકિત્સોપયોગિત્વેનામલક્ષણં પક્વલક્ષણં ચાહ– સંસૃષ્ટમિત્યાદિ| સંસૃષ્ટં સમ્બદ્ધમ્, એભિર્દોષૈર્દુષ્ટિભિરુક્તવાતાદ્યતીસારલિઙ્ગૈઃ| દુષ્ટયશ્ચાત્ર યથાસમ્ભવં વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ; તેન સર્વાતિસારાણાં ન સાન્નિપાતિકત્વપ્રસઙ્ગઃ| ન્યસ્તમપ્સુ જલે ક્ષિપ્તમ્; અવસીદતિ નિમજ્જતિ, આમસ્ય ગૌરવાત્| ભૃશશબ્દઃ પિચ્છિલેનાપિ સમ્બધ્યતે| દુર્ગન્ધિ વિસ્રમ્| પિચ્છિલમામસમ્બન્ધાત્| એતાનીતિ જલનિમજ્જનાદીનિ| લાઘવં કોષ્ઠસ્ય શરીરસ્ય ચ, ચકારેણ કફશૈત્યદુષ્ટ્યાદિકં વિનાઽપ્યમ્બુનિમજ્જનં લક્ષણમિતિ સમુચ્ચીયતે| યદુક્તમ્– “મજ્જત્યામા ગુરુવાદ્વિટ્ પક્વા તૂત્પ્લવતે જલે| વિનાઽતિદ્રવસઙ્ઘાતશ્લેષ્મશૈત્યપ્રદૂષણાત્||” ઇતિ| અથવા આમલિઙ્ગવૈપરીત્યેનૈવ લાઘવે સિદ્ધે પુનર્લાઘવકરણં તત્ કફદુષ્ટ્યાદિવ્યતિરેકં બોધયતીતિ||૧૨-૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથામલક્ષણમાહ– સંસૃષ્ટમિત્યાદિ| સંસૃષ્ટં સમ્બદ્ધમ્| એભિઃ પૂર્વનિર્દિષ્ટૈર્દોષૈર્દુષ્ટિભિરુક્તવાતાદ્યતીસારલિઙ્ગૈર્ગુરુતરૈર્વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ| દુષ્ટયશ્ચાત્ર યથાસમ્ભવં વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ| તેન સર્વાતિસારાણાં ન સાન્નિપાતિકત્વપ્રસઙ્ગઃ| ન્યસ્તમપ્સુ જલે ક્ષિપ્તમવસીદતિ મજ્જતિ આમસ્ય ગૌરવાત્| ભૃશશબ્દઃ પિચ્છિલેન સમ્બધ્યતે| દુર્ગન્ધિ વિસ્રં, પિચ્છિલમ્ આમસમ્બન્ધાત્| પક્વલક્ષણમાહ– એતાનિ જલનિમજ્જનાદીનિ યસ્ય પુરીષસ્ય વિપરીતાનિ– જલે પ્લવનં, ગન્ધરહિતત્વમ્, અપિચ્છિલત્વમિત્યર્થઃ| યસ્યેતિ મનુષ્યસ્યેતિ કેચિદ્ વ્યાખ્યાનયન્તિ| લાઘવં કોષ્ઠસ્ય શરીરસ્ય ચ| ચકારાત્કફદુષ્ટં પુરીષં સમુચ્ચીયતે| યદુક્તમ્– “મજ્જત્યામા ગુરુત્વાદ્વિટ્ પક્વત્વાત્પ્લવતે જલે| વિનાઽતિદ્રવસઙ્ઘાતાચ્છ્લેષ્મશૈત્યપ્રદૂષણાત્” ઇતિ| નનુ કફસંસૃષ્ટં પક્વમપિ મલં નિમજ્જતિ તત્કથં પક્વકફાતીસારજ્ઞાનં? ઉચ્યતે, તદિતરલક્ષણૈરેવ||૧૨-૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યલક્ષણાન્યાહ– પક્વેત્યાદિ| પક્વજામ્બવસઙ્કાશં પક્વજમ્બૂફલસદૃશવર્ણં સ્નિગ્ધકૃષ્ણમિત્યર્થઃ| યકૃત્ખણ્ડનિભં કૃષ્ણલોહિતમ્| તનુ સ્વચ્છમ્| ઘૃતાદીનાં માંસધાવનતોયાન્તાનામિવાભાઃ પ્રતિભાસો યસ્ય તત્તથા| વેશવારો “નિરસ્થિપિશિતં પિષ્ટં દધિક્ષારસમન્વિતમ્|| એલામરિચસંયુક્તં વેશવાર ઇતિ સ્મૃતમ્||” ઇત્યાદિપરિભાષિતમાંસપ્રકારઃ| કૃષ્ણમઞ્જનપ્રખ્યમ્| એતચ્ચ કૃષ્ણત્વાદિકં પિત્તાતિસારવર્જ્યં બોદ્ધવ્યં, તત્ર રૂપત્વેન પઠિતત્વાત્| નીલારુણં ચાષપક્ષવર્ણમ્| મેચકં મર્દનાઞ્જનપિણ્ડવદીષત્કૃષ્ણરૂક્ષમ્| કર્બૂરં નાનાવર્ણં, તચ્ચ સ્નિગ્ધં સ્નેહદ્રવધાતુયોગાત્| ચન્દ્રકોપગતં મયૂરપિચ્છચન્દ્રકૈરિવ ધાતુસ્નેહૈરુપગતમ્| ઉક્તં હિ કરવીરાચાર્યેણ– “ચન્દ્રકૈઃ શિખિપિચ્છાભૈર્નીલપીતાદિરાજિભિઃ| આવૃતં વેશવારામ્બુમજ્જક્ષીરોપમં ત્યજેત્||” ઇતિ| તદેવ ઘનં ધાત્વન્તરવ્યામિશ્રત્વાત્| કુણપં શવદુર્ગન્ધિ| મસ્તુલુઙ્ગાભં મસ્તુલુઙ્ગં મસ્તકાભ્યન્તરસ્નેહઃ ઘૃતકેતિ ખ્યાતં, તત્સદૃશમ્| કુથિતં પૂતિ| તૃષ્ણેત્યાદિ|– તૃષ્ણાદીનાં પાર્શ્વાસ્થિશૂલાન્તાનાં દ્વન્દ્વં કૃત્વા મત્વર્થીય ઇનિઃ, તૃષ્ણાદિયુક્તમિત્યર્થઃ| અત્ર સમ્મૂર્છા મનોમોહઃ, સમ્મોહ ઇન્દ્રિયમોહઃ, ઇત્યપૌનરુક્ત્યમ્| ચકારાચ્ચરકોક્તઃ (ચ. ચિ. અ. ૧૯) સહસોપરતાતીસારશ્ચાસાધ્યો બોદ્ધવ્યઃ| પક્વવલીગુદં પક્વા વલયો ગુદે યસ્ય તં પક્વવલીગુદમ્| અસંવૃતગુદં ગુદસંવરણાક્ષમમ્| તમેવ ક્ષીણં બલોપચયરહિતમ્| દૂરાધ્માતં ભૃશમાધ્માનયુક્તં, તસ્ય વિરેકસાધ્યત્વેનાતિસારવિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્; દુરાત્માનમિતિ પાઠાન્તરે દુષ્ટાન્તઃકરણમ્, અજિતેન્દ્રિયમિતિ જેજ્જટઃ| ઉપદ્રુતમતિસારોપદ્રવૈઃ શોથાદિભિર્યુક્તમ્| યદુક્તમ્– “શોથં શૂલં જ્વરં તૃષ્ણાં શ્વાસં કાસમરોચકમ્| છર્દિં મૂર્છાં ચ હિક્કાં ચ દૃષ્ટ્વાઽતીસારિણં ત્યજેત્||” ઇતિ ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમિતિ ગુદપાકારમ્ભકપિત્તે વર્તમાનેઽપિ ગતોષ્માણં શીતગાત્રં નષ્ટાગ્નિં વા| અતિસારકિણમ્ અતીસારયુક્તમ્| “વાતાતીસારાભ્યાં કુક્ ચ||” (પા. અ. અ. ૫ પા. સૂ. ૧૨૯) ઇતિ કુક્, ચાદિનિઃ| વિશેષેણેતિ વચનાદ્બાલસ્યાપ્યતિસારોઽસાધ્ય ઇતિ બોધયતિ| યદાહ સુશ્રુતશ્ચિકિત્સાયામ્– “કૃચ્છ્રશ્ચાયં બાલવૃદ્ધેષ્વસાધ્યઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૦) ઇતિ| એતચ્ચાબલત્વે સતિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૪-૧૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યલક્ષણમાહ– પક્વેત્યાદિ| ભિષક્ પક્વજામ્બવસઙ્કાશાદિપુરીષં તથા તૃષ્ણાદિયુક્તમતિસારિણં પુરુષં ચ વર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પક્વજામ્બવસઙ્કાશં પક્વજમ્બૂફલસદૃશવર્ણં સ્નિગ્ધકૃષ્ણવર્ણમિત્યર્થઃ| યકૃત્પિણ્ડનિભં કાલખણ્ડસદૃશં કૃષ્ણલોહિતમિત્યર્થઃ| તનુ સ્વચ્છમ્| ઘૃતાદીનાં માંસધાવનતોયાન્તાનામિવાભા પ્રતિભાસો યસ્ય સ તથા| વેસવારો– “નિરસ્થિ પિશિતં પિષ્ટમ્” ઇત્યાદિપરિભાષિતમાંસપ્રકારસ્તેન મિશ્રમમ્બુ તત્સદૃશમ્| કૃષ્ણમઞ્જનપ્રખ્યમ્| એતચ્ચ કૃષ્ણાદિકં પિત્તાતિસારવર્જ્ય બોધ્યં, તત્ર રૂપત્વેન પઠિતત્વાત્| નીલારુણપ્રભં ચાષપક્ષપ્રતિભાસમ્| મેચકં ખઞ્જનવર્ણવદીષત્કૃષ્ણરૂક્ષમ્| કર્બુરં નાનાવિધવર્ણમ્| સ્નિગ્ધં ચિક્કણં, ધાતુસ્નેહયોગાત્| ચન્દ્રકોપગતં મયૂરપિચ્છચન્દ્રકૈરિવ ધાતુસ્નેહૈરુપગતમ્| ઉક્તં ચ કરવીરાચાર્યેણ– “ચન્દ્રકૈઃ શિખિપિચ્છાભૈર્નીલપીતાદિરાજિભિઃ| આવૃતં વેસવારામ્બુમજ્જક્ષીરોપમં ત્યજેત્” ઇતિ| તત્ ઘનં ધાત્વવયવમિશ્રિતત્વાત્| કુણપં શવગન્ધતુલ્યગન્ધમિત્યર્થઃ| મસ્તુલુઙ્ગાભં મસ્તુલુઙ્ગો મસ્તકાભ્યન્તરગતઃ સ્નેહઃ| સુગન્ધં ગન્ધયુક્તમ્| કુથિતં પૂતિ બહુમાત્રાધિકત્વાત્| યાદૃશમતિસારિણં ત્યજેત્તાદૃશમાહ– તૃષ્ણાદીનાં પાર્શ્વાસ્થિશૂલાન્તાનાં દ્વન્દ્વં કૃત્વા મત્વર્થીય ઇનિઃ, તૃષ્ણાદિભિર્યુક્તમિત્યર્થઃ| અત્ર સમ્મૂર્છા ઇન્દ્રિય મનોમોહઃ, પુનઃ સમ્મોહ ઇન્દ્રિયમોહઃ, અતો ન પૌનરુક્ત્યમ્| અરતિઃ પ્રસિદ્ધા| પક્વવલીગુદં પક્વા વલ્યો ગુદે યસ્ય સ તં તથા| પ્રલાપોઽસમ્બદ્ધભાષણં; તાદૃશં ત્યજેદિત્યર્થઃ| પુનઃ કીદૃશં ત્યજેદિત્યાહ– અસંવૃતગુદં ગુદસંવરણાક્ષમ્| ક્ષીણં બલોપચયરહિતમ્| દુરાત્માનમિત્યન્યે, દુષ્ટાન્તઃકરણાદજિતેન્દ્રિયમિત્યર્થઃ| ઉપદ્રુતં અતીસારોપદ્રવૈઃ શોથાદિભિર્યુક્તમ્| યદાહુઃ– “તૃષ્ણા દાહોઽરુચિઃ શોથઃ પાર્શ્વશૂલોઽરતિર્વમિઃ| ગુદપાકઃ પ્રલાપશ્ચ હ્યાધ્માનં શ્વાસકાસકૌ|| મૂર્છા હિક્કા મદઃ શૂલં બહુવેગો જ્વરસ્તથા|” એતૈરુપદ્રવૈર્જુષ્ટમતિસારિણમુત્સૃજેત્ ઇતિ| અન્યચ્ચ– “હસ્તપાદાઙ્ગુલેઃ સન્ધિપ્રપાકો મૂત્રનિગ્રહઃ| પુરીષસ્યોષ્ણતા ચૈવ મરણાયાતિસારિણામ્”ઇતિ| ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમિતિ ગુદપાકારમ્ભકપિત્તે વિદ્યમાનેઽપિ ગતોષ્માણં શીતગાત્રં નષ્ટાગ્નિં ચાતિસારિણં ત્યજેત્| અત્ર શ્લોકદ્વયં કેચન પઠન્તિ– “શ્વાસશૂલપિપાસાર્તં ક્ષીણં જ્વરનિપીડિતમ્| વિશેષેણ નરં વૃદ્ધમતીસારો વિનાશયેત્|| બાલે વૃદ્ધે ત્વસાધ્યોઽયં લિઙ્ગૈરેતૈરુપદ્રુતઃ| અપિ યૂનામસાધ્યઃ સ્યાદતિદુષ્ટેષુ ધાતુષુ”ઇતિ| એતત્તુ માધવાસઙ્ગ્રહીતત્વાત્ મધુકોષકૃતા ચ સ્વીકૃતમ્| અતીસારોપદ્રવાનાહ– શોથમિત્યાદિ| સુકરવ્યાખ્યાનમ્||૧૪-૧૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નનુ, રક્તજોઽપ્યતિસારોઽસ્તિ તસ્ય સપ્તમત્વાપત્તેરુક્તં ષટ્કં વિરુધ્યતે, ઇત્યાશઙ્ક્ય પૈત્તિકસ્યૈવાયમવસ્થાવિશેષ ઇત્યાહ– પિત્તેત્યાદિ| પૈત્તિકેઽતીસારે વિદ્યમાને ભવિષ્યતિ વા પિત્તકૃન્તિ પિત્તકારકાણિ દ્રવ્યાણ્યત્યર્થં પ્રભૂતમભીક્ષ્ણં નિરન્તરમશ્નાતિ તદા રક્તાતીસાર ઉલ્બણો મહાનુપજાયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર ચારુણકૃષ્ણપાણ્ડુત્વાદિના વાતાદયો દૂષકા બોદ્ધવ્યાઃ| યદુક્તમ્– “દોષલિઙ્ગેન મતિમાન્ સંસર્ગં તત્ર લક્ષયેત્||” ઇતિ| એવં સ્નેહાજીર્ણવિસૂચિકાવિષાર્શઃક્રિમિપ્રભૃતિજન્યેષ્વતીસારેષુ ષટ્કાતિરિક્તત્વં પ્રતિક્ષિપ્તં બોદ્ધવ્યમ્, અવ્યભિચરિતદોષલિઙ્ગત્વાદિતિ જેજ્જટઃ||૨૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નનુ રક્તજોઽપ્યતીસારોઽસ્તિ તસ્ય સપ્તમત્વપ્રસઙ્ગાદુક્તષટ્કત્વં વિરુધ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય પૈત્તિકસ્યાયમવસ્થાવિશેષ ઇત્યાહ– પૈત્તિકેઽતીસારે વિદ્યમાને ભવિષ્યતિ વા પિત્તકૃન્તિ પિત્તકારીણિ દ્રવ્યાણિ અત્યર્થં પ્રભૂતમભીક્ષ્ણં નિરન્તરમશ્નાતિ તદા રક્તાતીસાર ઉલ્બણો મહાનુપજાયતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર ચારુણકૃષ્ણપાણ્ડુત્વાદિના વાતાદયો દોષા દુષ્ટા બોદ્ધવ્યાઃ| યદુક્તમ્– “દોષલિઙ્ગેન મતિમાન્સંસર્ગં તત્ર લક્ષયેત્” ઇતિ| એવં સ્નેહાજીર્ણવિસૂચિકાવિર્ષાશઃ કૃમિપ્રભૃતિજન્યેષ્વપ્યતીસારેષુ ષટ્કાતિરિક્તત્વં પ્રતિક્ષિપ્તં બોધ્યમ્, અવ્યભિચારિતદોષલિઙ્ગત્વાદિતિ જેજ્જટઃ||૨૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અથ દ્રવસરણાદામપક્વલક્ષણયોગાત્ પ્રવાહિકાતીસારયોઃ સાધર્મ્યમ્, અતોઽતીસારાધિકારે પ્રવાહિકાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– વાયુરિત્યાદિ| અતીસારે નાનાવિધદ્રવધાતુસરણં, પ્રવાહિકાયાં તુ કફમાત્રસરણમિતિ ભેદઃ| નિચિતં બલાસમહિતાશનસ્ય સઞ્ચિતં કફં, મલાક્તં પુરીષસહિતં, વાયુર્વાતઃ, અધસ્તાન્નુદતિ ગુદેન પાતયતિ| પ્રવાહતઃ પ્રવાહણં કુર્વતઃ| ભોજાદૌ ત્વિયં વિસ્રંસીતિ નામ્ના પઠ્યતે, પરાશર ત્વન્તર્ગ્રન્થિરિતિ, હારીતસ્તુ નિશ્ચારકાખ્યામેતાં પઠતિ| યદાહ– “પ્રવાહિકેતિ સા જ્ઞેયા કૈશ્ચિન્નિશ્ચારકસ્તુ સઃ|” ઇતિ||૨૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ દ્રવસરણાદામપક્વલક્ષણયોગાચ્ચ પ્રવાહિકાતિસારયોઃ સાધર્મ્યમતોઽતીસારાધિકારે પ્રવાહિકાસમ્પ્રાપ્તિમાહ– વાયુરિત્યાદિ| અતીસારે નાનાદ્રવધાતુસરણં પ્રવાહિકાયાં તુ કફમાત્રસરણમિતિ ભેદઃ| દુષ્ટો વાયુરહિતાશનસ્ય સઞ્ચિતં બલાસં શ્લેષ્માણં મલાક્તં પુરીષસહિતમધસ્તાન્નુદતિ ગુદેન પાતયતિ| પ્રવાહમાણસ્ય પ્રવાહણં કુર્વતઃ, બલાસમુપલક્ષણં, તેન પિત્તં રક્તં વા નિચિતં જ્ઞેયમ્| ભોજદૌ ત્વિયં વિસ્રંસીતિ નામ્ના પઠ્યતે, પરાશરે તુ અન્તર્ગ્રન્થિરિતિ, શ્રીહારીતસ્તુ નિશ્ચારકાખ્યાં પઠતિ, નિર્વાહિકેત્યેકે||૨૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યા વાતાદિભેદેન રૂપમાહ– પ્રવાહિકેત્યાદિ| નનુ, વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસમિત્યુક્તં તત્ કથં વાતકૃતેતિ? ઉચ્યતે, આધિક્યેન વ્યપદેશાત્| નનુ, તથાઽપિ પિત્તરક્તસમ્ભવા કુતઃ? ઉચ્યતે– અહિતાશનસ્યેત્યુક્તમ્, આહારો હિ વિરુદ્ધસ્તસ્યામવસ્થાયાં પિત્તં રક્તં ચ કોપયતિ, તે ચ પશ્ચાદ્વાતસ્યાનુબલે સ્વલિઙ્ગં યદા દર્શયતસ્તદા તાભ્યાં વ્યપદેશઃ| સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા ઇતિ સ્નેહપ્રભવા કફજા, રૂક્ષપ્રભવા વાતજા; તુશબ્દાચ્ચ તીક્ષ્ણોષ્ણપ્રભવા પિત્તજા રક્તજા ચ| લિઙ્ગં વાતાદિભેદેન લક્ષણમ્| ક્રમમામપક્વભેદેન ચિકિત્સાક્રમમિતિ||૨૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય વાતાદિભેદેન રૂપમાહ– પ્રવાહિકેત્યાદિ| વાતકૃતા સશૂલા ભવતિ, પિત્તજા દાહયુક્તા, કફજા કફયુક્તા, સશોણિતા સરુધિરા તજ્જાતત્વાત્| તાસાં હેતુમાહ– સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહપ્રભવા કફજા, રૂક્ષપ્રભવા વાતજા| તુશબ્દોઽવધારણે| તેન તીક્ષ્ણોષ્ણપ્રભવા પિત્તજા રક્તજા ચેતિ| તાસાં ચતસૄણાં અતીસારવદાદિશેત્; વાતાદિભેદેન લિઙ્ગં લક્ષણમ્, આમપક્વભેદેન પાચનં, ક્રમં ચિકિત્સાક્રમમિત્યર્થઃ||૨૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતવિષ્ટમ્ભાદુદાવર્તાદ્વા મલાપ્રવૃત્તાવતીસારનિવૃત્તિરિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થમતીસારનિવૃત્તિલક્ષણમાહ– યસ્યેત્યાદિ| ઉચ્ચારં વિના યસ્ય મૂત્રં પ્રવર્તતે, સમ્યગિતિ સમ્યક્પ્રવૃત્યા ન હીનયોગેનેત્યર્થઃ| વાયુશ્ચ ગચ્છતિ, ‘ગુદેન’ ઇતિ શેષઃ| સ્થિતો નિવૃત્તિં ગતઃ| ઉદરામયોઽતીસારઃ, પ્રકરણાત્| એતેન સમ્પ્રાપ્તિભઙ્ગ ઉક્તઃ| અતીસારે હિ સમ્પ્રાપ્તિરિયમ્– યન્મૂત્રોચિતોઽપિ દ્રવધાતુર્ગુદેનૈવ પ્રવર્તતે, સર્વસ્યૈવાબ્ધાતોર્ગુદપ્રવૃત્તત્વાત્; યદા તુ મૂત્રમાર્ગેણ પ્રવર્તતે, તદાઽપિ પુરીષપ્રવૃત્તિસમકાલમિતિ||૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અતીસારનિવૃત્તિલક્ષણમાહ– યસ્યેત્યાદિ| યસ્યાતીસારિણ ઉચ્ચારં પુરીષં વિના મૂત્રં પ્રવર્તતે વાયુશ્ચ ગચ્છતીતિ ‘ગુદેન’ ઇતિ શેષઃ| દીપ્તાગ્નેઃ પ્રવૃદ્ધજઠરાનલસ્ય, અતઃ સમ્યક્પાકાત્ લઘુકોષ્ઠસ્ય| તસ્યાતીસારપ્રકરણત્વાત્ ઉદરામયોઽતીસારઃ| સ્થિતો ગતઃ, નિવૃત્ત ઇત્યર્થઃ||૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામતીસારનિદાનં સમાપ્તમ્||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનટીકાયામાતઙ્કદર્પણાભિધાયામતીસારનિદાનં સમાપ્તમ્||૩||